8 Haziran

8 Haziran günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1959North American X-15 ilk uçuşunu gerçekleştirdi. X-15, North American şirketi tarafından geliştirilip, ABD hava kuvvetleri ve NASA tarafından kullanıldı. Roket motorunun gücüyle dış uzayın sınırına kadar çıkabilen bu uçaklar, uzay çağının en başında Amerikalılarca astronotlarını uzay uçuşları için eğitme ve ilerki yıllarda geliştirilecek uzayaraçları için veri toplama platformu olarak kullanıldılar. NASA’nın ilk X-15 pilotu olan Joe Walker (öncesinde Amerikan hava kuvvetleri pilotları var), 7 yıl sonra aynı gün bir uçak kazasında hayatını kaybedecekti (bkz: 8 Haziran günü doğanlar ve ölenler)

Roket motorunu ateşleyen bir X-15.

2004 – 21. yüzyılın ilk Venüs Transiti gerçekleşti. Bir önceki 1882’de gözlemlenen geçiş ilk kez görsel medyanın küresel çapta yaygın olduğu bir devirde gerçekleşmiş oldu. Yüzyılın son Venüs Geçişi 2012 yılında gerçekleşecekti. İki gezegenin yörünge düzlemleri arasındaki farktan ötürü Venüs’ün Güneş önünden geçişi oldukça nadir, yüz yılda iki kez, gerçekleşmekte. Bir sonraki Aralık 2117’de gözlemlenecek.

2007 – Uzay mekiği programı: Atlantis STS-117 görevi için fırlatıldı. Gün batımından hemen sonra gerçekleştirilen fırlatmanın ardından, roket motorlarının egzozu gökyüzünde seyretmesi hoş bir desen oluşturdu [Ben Cooper]. Atlantis yörüngeye Uluslararası Uzay İstasyonu’nun inşaasında kullanılmak üzere starboard kiriş segmentini (S3/S4 Kirişi) çıkarttı. Bu kiriş parçaları uzay istasyonunun mimari yapısını destekleyen Entegre Kiriş Yapısı’nın bir parçasını oluşturuyor.

Atlantis’in fırlatılmasının ardından egzoz gazının oluşturduğu desenler.

8 Haziran günü doğanlar ve ölenler:

1625 – İtalyan-Fransız matematikçi ve gökbilimci Giovanni Domenico Cassini doğdu (ö. 1712)
1966 – NASA’nın ilk X-15 pilotu olan, Ay’a İniş Araştırma Aracı’nı da test eden NASA test pilotu Joe Walker, General Electric fotoğraf çekimi sırasında F-104’ünün XB-70 Valkyrie süper bombacısının kanat ucundaki girdabına yakalanmasıyla meydana gelen bir uçak kazasında öldü.

Joe Walker X-15’in yanında poz verirken.

2004 – Amerikalı astrofizikçi ve akademisyen Charles Hyder öldü (d. 1930)

1 Haziran

1 Haziran günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

Atlantik’te kasırga mevsimi başlangıcı.

1965 – Marshall Uzay Uçuş Merkezi Direktörü Wernher von Braun, Brown Engineering tarafından oluşturulan Yerel Bilimsel Araştırma Modülü’nü (LSSM) test etti. Bu araç Apollo programında kullanılan Ay Gezgini’nin (Lunar Rover) erken bir prototipiydi.

2011 – Uzay Mekiği Endeavour (Gayret) 25 uçuşun ardından son kez yere indi. 1987 yılında Challenger’ın kaybından sonra onun yerini alması için yeni bir yörünge aracının üretilmesi için NASA’ya yetki verildi. Başta, prototip olan ve kritik testlerin ardından büyük ölçüde sökülen Enterprise’ın yeniden donatılması gündeme gelse de maliyetlerinden ötürü bu seçenekten vazgeçildi. Yeni uzay mekiği, Discovery ve Atlantis mekiklerinin inşaası sırasında üretilen yedek parçalar kullanılarak üretildi.

STS-123 görevi sırasında.

Mekik, adını Kaptan James Cook’un ilk keşif yolculuğundaki (1768-1771) gemisi İngiliz HMS Endeavour‘dan almıştır. Bu sebeple Amerikan İngilizcesindeki “Endeavor” yerine İngiliz İngilizcesindeki “Endeavour” biçiminde yazılıyor.

Uzaya ilk kez 7 Mayıs 1992 günü çıkan mekik toplamda 7179 saat yörüngede görev yaptı. NASA mekikleri emekli ettikten sonra, yeni uzayaraçları geliştirilene kadar yörüngeye yıllarca Rusların Soyuz uzayaraçlarıyla astronot çıkartmak zorunda kaldı. Bu durum SpaceX’in insanlı Dragon 2 kapsülünün fırlatılmasıyla sona erdi. Dragon 2 kapsülü uzay mekiğini onurlandırmak için, Crew Dragon Demo-2 görevi sırasında Endeavour olarak adlandırıldı [wikipedia].

1 Haziran günü doğanlar ve ölenler:

1633 – İtalyan gökbilimci, deneysel bilim savunucusu ve mercek yapımcısı Geminiano Montanari doğdu (ö. 1687). Montanari 1667 yılında, Kahraman takımyıldızının Umacı adlı ikinci en parlak yıldızın değişken parlaklığa sahip olduğunu gözlemlemesi ile biliniyor.
1928 – Ukraynalı pilot ve kozmonot Georgy Dobrovolsky doğdu (ö. 1971)

Kip Thorne

1940 – Nobel ödülü sahibi, Amerikalı fizikçi, astronom ve akademisyen Kip Thorne doğdu. Kütleçekim dalgalarının gözlemlendiği LIGO’ya katkısına ithafen, Rainer Weiss ve Barry C. Barish ile beraber, 2017 fizik dalında Nobel ödülü kazandı. 2015 Eylül’ünde Lazer İnterferometre Kütle Çekim Dalga Gözlemevi (LIGO – The Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) onlarca yıl süren çalışmaların sonucu olarak, 1.3 milyar yıl önce gerçekleşen, biri 29 diğeri 36 güneş kütlesinde olan iki karadeliğin çarpışıp birleşmesi sonucu ortaya çıkan kütleçekim dalgalarını tespit etmişti. Bu konuda daha detaylı bilgiyi LIGO yazısından edinebilirsiniz. Yıldızlararası (Interstellar) filminin senaryosu hazırlanırken bilimsel danışmanlık veren Thorne, senaryodaki bilimsel olguları açıkladığı Yıldızlararası Bilimi kitabını yazdı.
1941 – Rus fizikçi ve astronom Alexander V. Zakharov doğdu.

7 Mayıs

7 Mayıs günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1992Uzay Mekiği Endeavour ilk kez fırlatıldı. Fırlatma NASA’nın Kennedy Uzay Merkezi’ndeki Fırlatma Kompleksi 39B’den yapıldı. STS-49 olarak adlandırılan görevde yedi astronotluk ekip alçak Dünya yörüngesine çıktı.

Görevin birincil amacı, yolda kalmış iletişim uydusu Intelsat 603‘ü yakalamak ve ona yeni bir roket motoru bağlamaktı. Mart 1990’da fırlatılan uydu başarıyla alçak yörüngeye çıkmıştı ancak kendisini esas hedefi olan yer merkezli yörüngeye taşıyacak olan roket kademesinde sorun yaşanmıştı. İmdada yetişen uzay mekiği mürettebatı eski roketi yenisiyle değiştirdi. Bu sayede Intelsat başarıyla görev yerine ulaştı [wiki/Intelsat_603].

Uyduyu tamiri için üç uzay yürüyüşü (araç dışı etkinlik – EVA) yapılması gerekiyordu. Üçüncü uzay yürüyüşü sırasında, üç astronot aynı anda Endeavour‘ın dışında olmak zorundaydı. Bu, insanlı uzay uçuşu tarihindeki tek üç kişilik EVA idi.

Intelsat 608 mekikten çıkarıldıktan sonra, ekip birkaç bilimsel deney ve bir başka uzay yürüyüşü daha yaptı. Endeavour, yörüngede 141 tur attıktan sonra 16 Mayıs günü Dünya’ya döndü ve Edwards Hava Üssü’ne indi. Bu uçuş aynı zamanda bir Mekik inişi sırasında drogue şutunu kullanan ilk uçuş ve dört uzay yürüyüşü ile ilk Mekik göreviydi.

7 Mayıs günü doğanlar ve ölenler:

1617 – Alman gökbilimci ve ilahiyatçı David Fabricius öldü (d. 1564)
1913 – Amerikalı fizikçi ve mühendis Simon Ramo doğdu (ö. 2016)
1954 – İngiliz meteorolog ve fizikçi Joanna Haigh doğdu.
1958 – Amerikalı fizikçi ve akademisyen Mark G. Kuzyk doğdu.
1998 – Nobel Ödülü sahibi, Güney Afrikalı-İngiliz fizikçi ve akademisyen Allan McLeod Cormack öldü (d. 1924)
2011 – Nobel Ödülü sahibi, Kanadalı fizikçi ve akademisyen Willard Boyle öldü (d. 1924)
2014 – İngiliz gökbilimci, kimyager ve akademisyen Colin Pillinger öldü (d. 1943)

24 Nisan

24 Nisan günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1967 – Soyuz 1 uzay kapsülünün Dünya’ya inişi sırasında paraşüt arızası meydana geldi ve uzayaracı içindeki Sovyet kozmonotu Vladimir Komarov hayatını kaybetti. [görseller via @Russia]

1990 – Uzay mekiği Discovery STS-31 görevi için fırlatıldı. Mekik çok önemli bir yükü yörüngeye çıkartacaktı: Hubble Uzay Teleskobu.

Uzay mekiği havalanmış durumda. Roket motorlarından parlak iki alev sütunu çıkıyor. Kalkış noktasından etrafa yapay bir bulut yayılmakta.
Discovery uzay mekiği fırlatma sırasında.

2019 – NASA, Mars InSight yüzey aracının ilk kez bir “mars sarsıntısı” kaydettiğini açıkladı. Sarsıntı, Dünya’da gerçekleşenlerden çok daha küçük olsa da Mars’ın sismik olarak aktif olduğunu kanıtlıyordu.

24 Nisan günü doğanlar ve ölenler:

1656 – Danimarkalı matematikçi ve fizikçi Thomas Fincke öldü (d. 1561)
1960 – Nobel Ödülü sahibi, Alman fizikçi ve akademisyen Max von Laue öldü (d. 1879)
1967 – Sovyet pilot, mühendis ve kozmonotu Vladimir Komarov öldü (d. 1927)
2003 – Türk astronom ve matematikçi Nüzhet Gökdoğan öldü (d. 1910). Türkiye’nin ilk kadın gökbilimcisi ve aynı zamanda ilk kadın dekanı olan Nüzhet Gökdoğan, 14 Ağustos 1910tarihinde İstanbul’da doğdu. Fransa’daki Lyon Üniversitesi’nde Matematik lisansı aldıktan sonra, 1933 yılında Paris Üniversitesi’nde Fizik öğrenimi görmeye başladı. Aynı tarihte Paris Gözlemevi’nde staj yaptıktan sonra Türkiye’ye döndü ve 1934 tarihinde İstanbul Üniversitesi’nde Astronomi Kürsüsü’ne atandı. Bu tarihten sonra, 46 yıl boyunca astronomi alanında bilimsel çalışmalarını sürdürdükten sonra 1980 yılının sonunda emekli oldu. [astronotlar.space]

Hatice Nüzhet Gökdoğan (1910-2003)

12 Nisan

12 Nisan günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1961 – Sovyetler Birliği kozmonotu, 27 yaşındaki Yuri Gagarin Vostok-1 uzayaracı ile Dünya’nın yörüngesinde dönen ilk insan oldu. Gagarin’in uzay seyahati 108 dakika sürdü.

Gagarin’i uzaya çıkaran Vostok-1 uzayaracı Sovyet R-7 Semyorka kıtalararası balistik füzesinin uzay görevleri için modifiye edilmiş haliydi. İlk uydu ve ilk insanlı görev gibi birçok ilkin gerçekleştirilmesini sağladı.

Yuri Gagarin’in uzaydan dönüşünün sonrasında çekilmiş ilk fotoğrafı. Fotoğrafta Gagarin’in indiği kırsal Saratov bölgesinin yerli halkının ilgisi görülüyor.

Bu büyük olay 2001 yılından beri Yuri Gecesi (Yuri’s Night) olarak dünyanın farklı şehirlerinde pek çok etkinlikle kutlanıyor.

1981 – NASA ilk uzay mekiğini (Columbia) fırlattı. Bu ilk uçuşun komutanı deneyimli astronot John Young’dı. Bob Crippen ise pilot koltuğundaydı [wiki]. Mekiğin ana yakıt tankı bu görevde beyaza boyalıydı. Daha sonraları ağırlıktan tasarruf etmek amacıyla boyamaktan vazgeçtiler ve o çok bilindik turuncu renk hafızalara kazındı.

12 Nisan günü doğanlar ve ölenler: