20 Nisan

20 Nisan günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1535 – Stockholm üzerinde bir yalancı güneş fenomeni meydana geldi. Yalancı güneş (sundog, parhelia) meteorolojide, gökyüzünde Güneş’in her iki yanında parlak noktaların oluştuğu bir atmosfer optiği olaydır. Stockholm’de görülen bu olay daha sonra ünlü Vädersolstavlan tablosuna ilham verecekti. Tablo ilk olarak olayın hemen sonrasında Urban målare’in (“ressam Urban”) elinden çıktı. Bu tablo daha sonra kayıplara karıştı, buna karşın 1636’da  Jacob Heinrich Elbfas  ilk tablonun tam olduğunan inanılan kopyasını yapacaktı [wiki]

Vädersolstavlan (Urban målareJacob Elbfas)

1967 – NASA’nın insansız uzayaracı Surveyor 3 Ay yüzeyine indi. Fırtınalar Denizi’ne inen uzayaracı üzerinde bir TV kamerası ve yüzeyden örnek toplama sistemine sahipti. Ay gecesinin başlamasından sonra iki gün daha çalıştıktan sonra araçla iletişim 4 Mayıs 1967’de kesildi. Üç yıl sonra Apollo 12 astronotları Surveyor 3’ü ziyaret edecekti.[solarsystem.nasa.gov]

Apollo 12 astronotları tarafından ziyaret edilen Surveyor 3.

1977 – Sukhoi Su-27’nin revize edilmiş versiyonu olan T-10S ilk uçuşunu gerçekleştirdi. ABD’nin geliştirdiği F-15’in teknik özelliklerine Sovyetlerin cevabı olan iyileştirmeler içeriyordu. [via @ron_eisele]

T-10S

1983 – Soyuz-T8’in buluşma anteni, çıkış sırasında fırlatma örtüsü çarpınca koptu. Bu nedenden ötürü mürettebat (Serebrov, Titov ve Strekalov) Salyut 7 uzay istasyonuna yanaşamadı ve uzayda 2 gün geçirdikten sonra dünyaya geri döndü.

Soldan sağa: Alexandre Serebrov, Vladimir Titov ve Gennady Strekalov.

20 Nisan günü doğanlar ve ölenler:

1918 – Nobel ödülü sahibi, İsveçli fizikçi ve akademisyen Kai Siegbahn doğdu (ö. 2007)
1927 – Nobel ödülü sahibi, İsviçreli fizikçi ve akademisyen K. Alex Müller doğdu.
1928 – İngiliz-Amerikan radyo gökbilimci ve matematikçi Gerald Hawkins doğdu (ö. 2003). Hawkins bilgisayar (IBM 7090) kullanarak Güneş ve Ay’ın Stonehenge’in bir tarih öncesi astronomik gözlemevi olduğunu ortaya çıkardı.

Görsel: Declan Deval

19 Nisan

19 Nisan günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1971 – SSCB önümüzdeki yarım yüzyıl boyunca insan uzay uçuşunda en kalıcı çabayı başlatan, Salyut 1 uzay istasyonunu fırlattı. Salyut 1 yörüngede 175 gün çalıştı. Soyuz 10 uzayaracıyla ilk kenetlenme denemesi başarısız oldu. Daha sonra Soyuz 11 ile mürettebatı giriş yapmayı başardı. Kozmonotlar Salyut içinde uzayda 23 gün geçirdi. Ne yazık ki ekip Dünya’ya dönerken ortaya çıkan bir teknik sorun sebebiyle hayatını kaybetti. [viki]

Sovyetler Birliği 1969 yılında Ay Yarışı’nda ABD’nin öne geçmesinin ardından, daha ucuz ancak daha verimli çalışma olanağı sağlayan uzay istasyonu inşaasına yöneldi. [russianspaceweb]

Salyut uzay istasyonu ve ona kenetlenmek üzere olan Soyuz uzayaracını

1982 – NASA, Sally Ride ve Guion Bluford’un uzay mekiği mürettebatına atandığını duyurdu. 18 Haziran 1983’te Ride, uzaydaki ilk Amerikalı kadın oldu. Aynı yılın 30 Ağustos’unda Bluford, uzaydaki ilk Afrikalı-Amerikalı oldu.

19 Nisan günü doğanlar ve ölenler:

1831 – Alman gökbilimci ve matematikçi Johann Gottlieb Friedrich von Bohnenberger öldü (d. 1765)
1883 – Avusturyalı-Amerikalı matematikçi ve fizikçi Richard von Mises doğdu (ö. 1953)
1906 – Nobel ödülü sahibi, Fransız fizikçi ve akademisyen Pierre Curie öldü (d. 1859)
1912 – Nobel ödülü sahibi, Amerikalı Nükleer kimyacı Glenn T. Seaborg doğdu (ö. 1999). Seaborg, transuranik olarak adlandırılan elementlerden dokuzunu uranyum ve başka elementleri çekirdeklerle bombardıman ederek üretmeyi başardı.
1964 – Amerikalı astorfizikçi, gökbilimci ve akademisyen Kim Weaver doğdu.

12 Ocak

12 Ocak günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1866 – Kraliyet Havacılık Topluluğu (The Royal Aeronautical Society) Londra’da kuruldu.

1986 – Uzay mekiği Columbia, STS-61-C görevi için fırlatıldı. Bu uçuşta Amerikan Kongre üyesi Bill Nelson görev yükü uzmanı olarak uzaya çıkarak, astronotluk yapan ikinci meclis üyesi oldu. STS-61-C Challenger faciasından önceki son uzay mekiği uçuşuydu. Columbia 18 Ocak’ta yere indikten sadece on gün sonra Challenger faciası gerçekleşecekti.

1997 – Uzay mekiği Atlantis, STS-81 görevi için, Rus uzay istasyonu Mir ile kenetlenmek üzere fırlatıldı. Mir’de astronot John E. Blaha ile yer değiştiren Jerry M. Linenger, uzay istasyonunda dört ay geçirecekti.

Atlantis’ten görülen Mir.

2005Deep Impact (Derin Darbe) Cape Canaveral’dan Delta II roketi ile fırlatıldı. Deep Impact‘in öncelikli görevi, bir kuyrukluyıldızın yüzeyinin altını araştırmaktı. Uzayaracı, daha önce hiç görülmemiş malzemeleri ortaya çıkarmak ve bir kuyrukluyıldızın iç bileşimi ve yapısı hakkında ipuçları sağlamak için Tempel 1’e özel bir çarpma aracı yolladı. Deep Impact, Tempel 1’i bilim namına vurduktan sonra başka bir kuyrukluyıldızın daha yakınından geçti ve Eylül 2013’te görev sonlandırılana kadar yaklaşık 500,000 fotoğraf yolladı.

Deep Impact’in sanatçı gözünden tasviri.
Deep Impact tarafından vurulan Tempel 1 kuyrukluyıldızı.

12 Ocak günü doğanlar ve ölenler:

1903 – Sovyet fizikçi ve akademisyen Igor Kurchatov doğdu (ö. 1960)
1907 – Sovyet roket mühendisi ve uzayaracı tasarımcısı Sergei Korolev doğdu (ö. 1966). Korolev, Uzay Yarışı’nda Sovyetler Birliği’nin önemli atılımlarının birçoğuna imzasını attı: Sonradan Soyuz, Vostok fırlatma araçlarının temelini oluşturan R-7 Semyorka roketini tasarladı; ilk uydu olarak Sputnik 1’in, uzaya ilk canlı olarak Laika’nın ve ilk insan Yuri Gagarin’in gönderilmesinde önemli bir rol oynadı. Her ne kadar tamamlanmasa da SSCB’nin Ay’a insanlı yolculuk çalışmalarının da başında bulundu.

Sergei Pavloviç Korolev

1994 – Estonyalı fizikçi ve filozof Gustav Naan öldü (d. 1919)
2003 – İngiliz fizikçi ve casus Alan Nunn May öldü (d. 1911)

Soyuz uzayaracı

Soyuz uzayaracı (Сою́з) kozmonotları yörüngeye çıkarabilmek amacıyla Sovyetler Birliği’nde tasarlanmış 3 kişilik bir uzayaracıdır.

Soyuz roketi fırlatma anında
Soyuz uzayaracını (TMA-2) taşıyan Soyuz roketi.

Günümüzde Rusya Federasyonu (bkz: RKK Energia) tarafından üretilip kullanılan Soyuz, ABD’nin uzay mekiği programını sonlandırmasıyla (2011) beraber yörüngeye insan taşımak için tek seçenek halini aldı. Şu an Uluslararası Uzay İstasyonu’na gidip geri dönen tüm astronotlar bu aracı kullanıyor. Bazı Amerikan şirketleri mürettebat taşımaya yönelik araçlarını geliştirinceye kadar bu durum devam edecek.

Uzay istasyonuna çıkmak üzere olan üç kişilik Soyuz mürettebatı. Soyuz’un ortasında bulunan ayrılma modülü kozmonotlar tarafından yörüngeye çıkış ve yere inişlerde kullanılıyor (bu modül diğerlerinden ayrılarak tek geri dönüyor). Ayrıca yörüngede mürettebatın ihtiyaçlarını giderebileceği bir yörünge modülü mevcut.

Sovyet Birliği 1960’lı yıllarda insanlı ay programına hazırlanmak için mürettebatlı görevleri içeren Voskhod programını yürütmeye başlamıştı. İlk kez birden fazla insanı uzaya çıkarma ve ilk uzay yürüyüşü gibi başarılar elde edilse de bu program devam ettirilmedi ve görevini Soyuz programı aldı. SSCB’nin insanlı ay programını tamamen sonlandırması sebebiyle Soyuzlar esas hedefleri olan Ay’a hiçbir zaman ulaşamadılar ancak onlarca yıldır “en güvenilir uzayaracı” ünvanıyla yörüngeye insan taşımaya devam ediyorlar.

uçakla taşınan uzay mekiği
Uzay mekiği görevlerinin sonlanması sebebiyle Uluslararası Uzay İstasyonu’na astronot yollamak için sadece Soyuz uzayaracı kullanılabiliyor.

Soyuz uzayaracının kökeni ve tasarımı

Soyuz uzayaraçları Ay’a gitmek için tasarlanmıştı. En önemli özellikleri ise Amerikalıların Satürn V veya Sovyetler’de geliştirilen N-1 gibi devasa roketler yerine daha küçük roketleri kullanmasıydı.

Peki daha küçük roketlerle bu iş nasıl başarlacaktı?

Soyuz uzayaracı
Yörüngede bulunan bir Soyuz uzayaracı. NASA

Sovyet uzay araştırmalarında önemli işlere imza atmış olan baş tasarımcı Sergey Korolyov ve onun tasarım bürosu OKB-1 (bugün RKK Energia) Soyuz’u tek bir uzayaracının Ay’a gönderilmesi yerine 3 adet uzayaracının daha basit roketlerle (Proton) yörüngeye çıkarılması, bu modüllerin yörüngede kenetlenip daha meydana gelen bu büyük uzayaracının Ay’a gitmesi senaryosuna göre tasarlandı. Soyuz 7K uzayaracı mürettebatı taşırken, 9K itki sistemlerini, 11K ise yakıt tanklarını taşıyacaktı.

Planın özü gereği, daha önce kullanılan tek kişilik Vostok kapsülerinin aksine Soyuz aktif şekilde manevra yapabilen, yörüngede diğer bir uzayaracı ile randevu ve kenetlenme görevlerini gerçekleştirebilecek biçimde tasarlanmıştı.

Bu plan yerini önce 2 uzayaraçlı en sonunda tek uzayaraçlı senaryoya terketti.

Günümüzde Soyuz uzayaracı

Amerikalılar Ay yüzeyinde insanlı keşif için yürüttükleri Apollo programıyla öne geçince Sovyet Ay programı iptal edildi. Ay yüzeyine inmek yerine yörüngede sürekli biçimde araştırmaların yürütülebileceği insanlı uzay istasyonu geliştirmeye yöneldiler. Ay için geliştirilen Soyuz programı böylece uzay istasyonlarına mürettebat ve ikmal sağlama amacına yöneldi.

Soyuz uzayaracı 1971 yılında ilk Salyut uzay istasyonuna iki kozmonot taşıdı. Bu görevler diğer Salyut, Almaz istasyonları daha sonra ünlü Mir ile devam etti, Uluslararası Uzay İstasyonu ile hâlâ sürüyor.

kaynak: russianspaceweb.com/soyuz.html |

Haftalık Gökyüzü Raporu – 28

Avcı Meteor Yağmuru’na hazır olun!

Halley Kuyrukluyıldızı’ndan arta kalan parçalardan oluşan Avcı meteor yağmuru (Orionids) bu yıl 21 Ekim gecesi en yoğun noktasına ulaşacak. Bu gece saatte 20 meteor görebilmek mümkün. Ay 19’unda yeniay evresine girdiğinden ışık kirliliğinin olmadığı bir bölgeden meteor yağmurunu rahatça izleyebilirsiniz.

Avcı meteorlarının gökyüzünden saçılma noktası.

Halkalı cüce gezegen Haumea

Güneş Sistemi’nin en son gezegeni Neptün’ün ötesinde içlerinde Plüton’un da bulunduğu cüce gezegenler yer almakta. Şimdi, içlerinde Türk gökbilimcilerin de bulunduğu bir grup araçtırmacı, Neptün ötesi cisimlerden Haumea’ya dair çok ilginç bir keşifte bulundular. Buna göre Haumea’nın halkası var.

Haumea ve halkasının tasviri.

Adınızı Mars’a yazdırın

NASA, Mars’a gidecek InSight aracına adınızı yazmanız için sizi çağırıyor. Kasım 2018’de Mars’a inmesi planlanan InSight aracının üzerinde isminizin yer almasını istiyorsanız tek yapmanız gereken 1 Kasım 2017’ye kadar bu formu doldurmak.

Kızıl gezegen Mars

Batman’da Uzay Haftası etkinliği düzenlendi

Geçtiğimiz hafta Dünya Uzay Haftası’ydı ve ülkemizde de bu haftaya yönelik çeşitli etkinlikler düzenlendi. Bunlardan biri Batman’daydı. Mezopotamya Astronomi Derneği’nin (MAD) desteği ile Batman 50. Yıl Ortaokulu’nda temel astronomi eğitimi verildi, ardından güneş gözlemi yapıldı. Okulda görevli matematik öğretmeni Murat Avcı’nın organize ettiği etkinliğe MAD’den gönüllü eğitmen Hasan Çetres destek verdi.

İkonik Apollo fotoğrafları açık arttırma ile satılacak

NASA’nın Apollo projesi kapsamında Ay’a giden astronotların çektiği orjinal 445 adet fotoğraf açık arttırmayla satılacak. 300 ile 9000 dolardan satışa çıkacak fotoğrafların çoğunda NASA’nın işaretleri, altyazıları bulunmakta. Fotoğraflardan bir örnek aşağıda: Dünya’nın uzaydan bir insan tarafından çekilen (John Glenn) ilk fotoğraf. Almaya niyetiniz olmasa bile uzay tarihinin önemli fotoğraflarını bu adresten görebilirsiniz.

Çin’in ilk uzay istasyonu Dünya’ya düşecek

Medyada sıklıkla “Çin uydusu” olarak haberleştirilen Tiangong-1 (Cennet Sarayı-1), 2011 yılında yörüngeye yerleştirilen Çin’in ilk uzay laboratuar modülü olma özelliği taşıyor ve aylar içinde Dünya’ya düşeceği bildirildi. Yörüngedeki tüm cisimler sürekli olarak moleküllerle çarpışarak yavaşlarlar bu sebeple de alçak yörüngelere düşerler. Eğer uzayaracının devamlı kullanılması sözkonusu ise bünyesinde bulunan yakıtla veya ISS’de olduğu gibi yakıt takviyesi ise yörüngedeki görevine devam etmesi sağlanır.

Çin’in ilk uzay istasyonu Tiangong-1 Çin için bir kilometre taşı olsa da artık görev süresini doldurdu. Bu nedenle düşüşüne göz yumuldu. Emektar uzayaracının 2017 sonu, 2018 başı gibi Dünya’ya düşmesi bekleniyor. Çin’in ikinci uzay laboratuarı Tiangong-2 hâlâ görevine devam etmekte.