Sekstant / Altılık (Sextans/Sextant) Takımyıldızı

Kısaltması: Sex | Sext
iyelik hali: Sextantis
Sağ açıklık (ort.): 10 saat 6 dakika
Yükselim (ort.): -1° 8'
Takımyıldız ailesi: Herkül

Sekstant takımyıldızı (veya Altılık), güney gök kürede, gök ekvatoru yakınında yer alan küçük bir burçtur. İlk kez 1687 yılında Polonyalı astronom Johannes Hevelius tarafından tanımlanan bu takımyıldız ismini astronomide kullanılan bir gözlem aleti olan sekstantın Latince karşılığından aldı. Belli başlı takımyıldızlara göre geç bir tarihte tanımlandığı için herhangi bir mitolojik hikaye ile ilişkili değildir.

Gökyüzü haritası üzerinde Sekstant gösteriliyor.
Sekstant takımyıldızı.

Sekstant, gök cisimlerinin (gündüz güneş, gece yıldızlar) ufuktan yüksekliklerini ölçmeye yarıyor. Günümüzde fazla bir önemi kalmasa da eskiden astronomi ve yön bulmada kullanılan önemli bir ölçüm aletiydi. Takımyıldıza ismini veren Johannes Hevelius’un sekstantı, gözlemevinde gerçekleşen bir yangınla yanarak yok oldu ne yazık ki [starregistration.net].

Sekstant takımyıldızı nasıl bulunur?

Bu takımyıldız oldukça sönük olduğu için bulması kolay değil. O yüzden öncelikle çok daha farkedilir olan Aslan (Leo) takımyıldızını bulmalısınız. Ondan sonra Aslan’ın güneyinde Sekstant’ı aramak daha kolay olacaktır. En iyi gözlem zamanı ise bahar mevsimidir.

Bu burç gökyüzünün soluk bölgelerinden birinde bulunmakta. Beşinci kadirden daha parlak tek bir yıldızı var. En parlak yıldızı olan Alpha Sekstantis (α Sex) 4.49 kadir parlaklığa sahip. Bu çok yaşlı yıldız, Güneş’ten 122 kat daha fazla ışık yayıyor. Buna rağmen Dünya’dan 287 ışık yılı uzaklıkta olduğu için soluk kalıyor.

Bize en yakın yıldızı, sadece 14,8 ışık yılı uzağımızdaki bir kırmızı cüce olan LHS 292. Bunun dışında birkaç çift yıldız ve birkaç tane de değişken yıldızı var [wikipedia.org].

Sekstant herhangi bir Messier cisimine ise sahip değil. Merceksi gökada NGC 3115 ile NGC 3166 ve NGC 3169 sarmal gökadaları; ayrıca düzensiz uydu gökadalar Sekstans A ve Sekstans B burada konumlanmakta.

Bildiğimiz en uzak galaksi kümesi CL J1001+0220, 2016 yılında Sekstant sınırlarında keşfedildi. Bizden 11,1 milyar ışık yılı uzakta bulunan küme on yedi gökadadan oluşuyor. Merkezine yakın olan on bir galaksiden dokuzu yıldız nüfusunun patladığı gökadalar. Hepsi beraber yılda 3400 kadar yeni yıldız meydana getiriyorlar. Bizim gökadamız olan Samanyolu’nda ise yılda sadece bir yıldız oluşmakta [wikipedia.org].

NGC 3115 (Caldwell 53)

Bu sönük takımyıldızın içindeki tek bir göze çarpan derin uzay cisimi var: NGC 3115. NGC 3115 merceksi (S0 tipi) bir galaksi. Bizden yaklaşık 32 milyon ışık yılı uzakta yer alıyor ve 9,87 kadir görünür parlaklığa sahip. Genişliği 70 bin ışık yılı olan galaksi gökyüzünde 7 açı dakikası (arcmin) büyüklükte gözüküyor [bulutsu.org]. NGC 3115 eliptik üzerinde bulunduğu için Ay ve bazı gezegenlerce örtebiliyor. Gökadayı William Herschel 1787 yılında keşfetti [nasa.gov].

NGC 3115

En iyi gözlem zamanı bahar aylarıdır. Gözlem içinse büyük bir dürbün veya küçük bir teleskop kullanabilirsiniz. Gökyüzünde 8×3 açı dakikası alan kaplar (Ay: 30′) [go-astronomy.com].

NGC 3169 (sol), NGC 3166 (orta) ve NGC 3165 (sağ)

kaynaklar: bulutsu.org | go-astronomy.com | starregistration.net | nasa.gov | wikipedia.org |

Kelebek Bulutsusu – NGC 6302

Kelebek Bulutsusu (Butterfly Nebula) Akrep burcu sınırlarında bulunan bir çiftkutuplu (bipolar) gezegenimsi bulutsudur. Bizden 3,800 ışık yılı uzaktaki bulutsu, ömrünü tamamlayan bir yıldızın sahip olduğu maddenin, yıldızın kutuplarından doğru uzaya saçılmasıyla bu biçimi almıştır.

Takımyıldız: Akrep (Scorpius)
Gökcismi Tipi: Çiftkutuplu (Bipolar) gezegenimsi bulutsu
Sağ açıklık: 12 : 13 44.211s (h:m)
Dik açıklık: -37 : 06’15.94” (deg:m)
Uzaklık: 3,800 ışık yılı
Görünür Boyut: >3 (arc dakika)

Kanat açıklığı yaklaşık 3 ışık yılı olan bu güzel kozmik kelebek galaksimizde gözlemlenen gezegenimsi bulutsular arasında en karmaşık yapıya sahip olanlardan birisidir.

Nebulanın merkezinde 0.64 güneş kütlesinde bir beyaz cüce (HD 155520) var. Yüzey sıcaklığı 220,000°C üzerinde. Bulutsunun ekvator düzleminde kalan çok kalın toz katmanı sebebiyle doğrudan göremiyoruz.

Kelebek Bulutsusu – Hubble

Merkezde bulunan bu ölüm aşamasındaki beyaz cüceyi morötesi ışıkta gözlemlediğimizde olağanüstü parlak ve sıcak olduğunu anlayabiliyoruz.

Bir yıldız ömrünü tamaladığında çekirdeği kendi içine çökerken sahip olduğu madde büyük bir patlamayla uzaya saçılır. Kelebek Nebulası şeklini bahsettiğimiz maddenin yıldızın kutuplarından doğu uzaya püskürmesine borçlu. Bu tarz aynı eksen üzerinde simetrik biçimde iki lobu olan bulutsular bipolar veya çiftkutuplu olarak tanımlanıyor. Gezegenimsi bulutsuların %10-20’si bipolardır.

Yıldızın çevresindeki gaz ise 18,000°C sıcaklığa sahip ve uzayın derinliklerine doğru saatte yaklaşık 965,000 km hızla ilerilyor.

Yıldızı görmemize engel olan ekvator düzlemindeki toz bulutu simit şeklinde yıldızı çevrekiyor. Bu toz katmanının iki kutuptan fışkıran gaz bulutlarından taşan maddeyle oluştuğu düşünülüyor.

kaynak: NASA | constellation-guide.com/butterfly-nebula/ | wikipedia |

Üçgen (Triangulum) takımyıldızı ve galaksisi (M33)

Andromeda takımyıldızının altında Latince ismi Triangulum, Türkçesi Üçgen olan küçük bir takımyıldız vardır. İsmi, en parlak üç yıldızının oluşturduğu şeklinden geliyor. Aslına bakarsanız en parlak yıldızı bile 3. kadirden sönük bir yıldızdır.

By IAU and Sky & Telescope magazine (Roger Sinnott & Rick Fienberg) – [1], CC BY 3.0, //commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15412499
Babillilerce bilinen Triangulum buradan Antik Yunan’a geçiyor; Adına 2. yüzyılda Batlamyus’un listesinde rastlıyoruz. Yunanlılar üçgen değil Deltoton (Δελτωτόν) ismini vermiş, alfabelerindeki delta (Δ) harfine benzediği için. Eratosthenes Nil Deltası ile ilişkilendirirken, Romalı Hyginus üçgen biçimli Sicilya adasını benzetir. Romalılar, Sicilya’nın korucuyu tanrısı Ceres’in baş tanrı Jüpiter’e adayı gökyüzüne taşıması için yalvardığına inanırdı. Klasik İslam çağında Araplar ilahi adalet terazisine benzettiler.

Küçük bir takımyıldız olmasına karşın içinde önemli bir gökcismi olan, Messier 33 olarak da anılan Triangulum (Üçgen) galaksisini barındırıyor. M33, Yerel Grup Gökadaları içinde Samanyolu ve Andromeda’dan sonra 3. en büyük gökada. Aynı zamanda bize en yakın ikinci gökada olan M33, yaklaşık 2.9 milyon ışık yılı uzağımızda bulunuyor.

Telif Hakkı : Thomas V. Davis (tvdavisastropix.com)

Andromeda‘ya oldukça yakın olduğundan, gökbilimciler M33’ün Andromeda’nın uydularından biri olabileceğini düşünmüştür.
Eğer Üçgen galaksisinde bir gözlemci varsa gökyüzünde Andromeda’nın muhteşem manzarasını görebiliyor demektir. Bu manzaraya bizim galaksimizdekiler birkaç milyar yıl sonra şahit olabilecek.

Sağda büyük olan Andromeda, solda daha küçük gözüken ise Üçgen gökadası. Ortadaki parlak yıldız ise Miraç.

Nasıl gözlemlenir?

Andromeda’yı gözlemlediğiniz bir gecede eğer ışık kirliliği fazla değilse Üçgen’de şansınızı deneyebilirsiniz. Andromeda gökadası ile güneyindeki Miraç yıldızına indiğiniz kadar mesafe boyunca güneye doğru inerseniz M33’ü bulabilirsiniz. Andromeda’yı nasıl bulacağınızı öğrenmek için tıklayın.

En iyi gözlem zamanı Aralık ayı olmasına karşın

Çapı 50 bin ışık yılından (Samanyolu’nun yarısı) büyük olan Üçgen gökadasına, galaktik düzleminin üzerinden bakıyoruz. İzlemek keyifli; fakat yüzeyi çok parlak olmadığı için ışık kirliliğinin etkilediği gökyüzünde küçük dürbün ve teleskoplarla görmek zor olabilir. 5.8 kadir mertebesindeki parlaklığı yeterince karanlık yerlerde gözle tespite imkan veriyor.

Üçgen takımyıldızı sınırları içinde, hepsi 11. kadirden daha sönük olan NGC kataloğunda geçen birkaç gökada daha vardır. NGC 925 sarmal gökadası 30 milyon ışık yılı ötemizde 12 kadir parlaklıkta görülüyor ve gökyüzünde 10 yay dakikası boyunca uzanmakta.

GNC 925. via alchetron.com/NGC-925

Çubulu sarmal sınıfındaki NGC 672 ise 11.6 kadir görünür parlaklıkta 5 yay dakikası genişliğinde. Bizden uzaklığı 19 milyon ışık yılı. Aşağıdaki fotoğrafta (sol) daha yakın fakat daha cılız bir galaksi olan IC 1727  (sağ) ile beraber gözüküyor. IC 1727

NGC 678 ve IC 1727. Rolling Roof Gözlemevi.

Kaynaklar: wikipedia.org | bulutsu.org | earthsky.orgalchetron.com/NGC-925 |

Hilal Bulutsusu – NGC 6888

Fotoğraf: J-P Metsävainio

15 Aralık 1792’de Wilhelm Herschel tarafından keşfedilen, NGC 6888 katalog numaralı Hilal Bulutsusu, Kuğu Takımyıldızı’na dahil olup bizden yaklaşık 4700 ışıkyılı uzaklıktadır. Bir salma bulutsusu olan NGC 6888, merkezinde yer alan parlak büyük kütleli yıldızın güçlü rüzgarları ile şişen 25 ışık yılı genişliğinde kozmik bir balona benzer.

Yıldızın saçtığı maddeden oluşan bu rüzgar saniyede 2000-3000 km hızla yol alırken bulutsuyu oluşturan gazların yıldızdan dışa doğru harekete geçmesine neden olur.

Wolf-Rayet yıldızı olarak sınıflandırılan bu yıldız o kadar büyük kütlelidir ki her 10 bin yılda Güneş’in kütlesine eş miktarda madde püskürterek güçlü bir yıldız rüzgarı oluşturur. Bu nefesi kuvvetli dev yakıtını muazzam hızla tüketirken ömrünün sonuna da yaklaşıyor. Nihayetinde bir üstnova patlaması ile sönecek.

Hilal Bulutsusu nasıl gözlenir?

Kuğu Takımyıldızı’na dahil olduğu için en iyi gözlem zamanı yaz aylarıdır. 4700 ışıkyılı uzaklıkta bulunduğu için görmesi kolay bir hedef değil. Çok karanlık yerlerde daha küçük teleskoplarla görülebilse de gözlem için 8 inç (20cm) çaplı bir teleskop önerilmekte.

Yine yaz döneminde iyi gözlenebilen +8.8 kadirden Halka Bulutsusu gökyüzünde Hilal’e komşu takımyıldızda yeralıyor. Aynı gece iki bulutsuyu gözlemleyebilirsiniz.

kaynak: cosmos magazine | bulutsu.orgoneminuteastronomer.com