23 Kasım

23 Kasım günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1924 – Edwin Hubble’ın, o güne kadar Büyük Andromeda Bulutsusu olarak anılan gökcisminin, Samanyolu’nun dışında ayrı bir gökada olduğunu keşfi The New York Times’da yayınlandı. 1922’de Edwin Hubble Andromeda‘da ilk Cepheid değişken yıldızını keşfederek “bultusunun” Samanyolu’nun dışında olduğunu buldu. Ancaki o tarihte henüz iki Cepheid sınıfından haberdar olmadığı için mesafe ölçümü yanlıştı. 1929’daki çalışmasında ise Andromeda “Bulutsusu”nu galaksiötesi yıldız sistemi olarak  tanımladı. Andromeda galaksisi, adını aldığı Andromeda (Zincirli Prenses) takımyıldızı içinde, bizden 2.54 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunur.
Andromeda Galaksisi hakkında daha detaylı bilgiyi ilgili yazıda bulabilirsiniz.

En yakın komşumuz Andromeda Gökadası bize her saniye biraz daha yaklaşıyor.

1972 – Sovyetler Birliği’nin Ay’a insanlı seferler yapabilmek için geliştirdiği N1 roketi son kez test için fırlatıldı. Ne yazık ki bu fırlatma da önceki testler gibi başarısızlıkla sonuçlandı.

N1 roketi.

2014 – Sefer 42 mürettebatı Uluslararası Uzay İstasyonu’na çıkmak için Soyuz TMA-15M uzayaracı ile fırlatıldı. Rus kozmonot  Anton Shkaplerov, İtalyan astronot Samantha Cristoforetti ve Amerikalı NASA astronotu  Terry W. Virts’ten oluşuyordu.

Samantha Cristoforetti Dünya manzarasına karşı espressosunu yudumluyor.

23 Kasım günü doğanlar ve ölenler:

1715 – Fransız gökbilimci ve yazar Pierre Charles Le Monnier öldü (d. 1799)
1837 – Nobel Ödülü sahibi, Hollandalı fizikçi ve termodinamikçi Johannes Diderik van der Waals öldü (d. 1923)
1887 – İngiliz fizikçi ve kimyager Henry Moseley öldü (d. 1915)

Uluslararası Uzay İstasyonu hakkında kısa bilgiler

Uluslararası Uzay İstasyonu şimdiye kadar (Kasım 2020) 19 ülkeden 241’den fazla astronot tarafından ziyaret edildi.

3 Kasım 2000 tarihinden beri hiç boş kalmadı ve yörüngede her daim birilerinin olmasını sağladı.

NASA astronotu Tracy Caldwell Dyson (Sefer 24 uçuş mühendisi) Cupola modülünden Dünya’yı izliyor. NASA ISS024-E-014263 (11 Eylül 2010)

Altı kişiden oluşan uluslararası bir ekip, yaklaşık 90 dakikada bir Dünya’nın etrafında dönerek saniyede beş mil hızla seyahat ederken yaşıyor ve çalışıyor.

Uzay istasyonu 24 saat içinde Dünya’nın çevresinde 16 kez dolaşır ve böylece 16 gün doğumu ve gün batımı görür.

Peggy Whitson 2 Eylül 2017’de istasyonda toplam 665 gün yaşayarak, uzayda toplamda en çok zaman geçirme rekorunu kırdı.

İstasyona güç veren çok geniş alana sahip güneş panelleri, bazen uzay istasyonunu şafakta veya alacakaranlıkta gökyüzünde parlayan görebilmenizi sağllar. Işık kirliliğinin yoğun olduğu yerlerde bile üstünüzden geçen istasyonu görebilirsiniz.

Sefer 42 mürettebatından Samantha Cristoforetti uydu bölmesinde.

Uzay istasyonunun çalışma ve yaşam bölümleri 6 odalı bir evden daha geniştir. Altı uyuma alanı, iki banyosu bir spor salonu ve ayrıca Dünya’yı izleyebileceğiniz geniş bir penceresi vardır.

Mikro kütleçekim ortamındaki insanlar kas ve kemik kaybına uğrarlar. Bu azaltmak için astronotlar günde en az iki saat spor yapıyorlar. Hatta astronotlar Suni Williams ve Tim Peak Dünya’daki maratonlara yörüngeden katılmışlardı!

Astronot ve kozmonotlar Aralık 1998’den beri uzay istasyonunun inşaası, bakımı ve eklemeler için şimdiye kadar 230 uzay yürüyüşü gerçekleştirdiler.

Güneş panellerinin kanat açıklığı (72 metre) neredeyse Dünya’nın en büyük yolcu uçağı olan Airbus A380 (80 m) ile aynı genişliktedir.

Uzay istasyonunun büyük modülleri ve diğer parçaları 42 uzay uçuşu ile uzaya taşındı. Bunların 37 tanesi Amerikan uzay mekikleri ile, 5 tanesiyse Rus Proton/Soyuz roketleri ile yörüngeye çıkarıldı.

Uzay istasyonu bir uçtan bir uca 108,8 metre genişliktedir. Bir futbol sahası ise 100-108 metre uzunluktadır.

İstasyonun elektrik güç sistemini oluşturan kablo ağı yaklaşık 13 kilometre uzunluktadır.

Uzay istasyonunun kolu da var. CanadArm2 isimli, yedi eklemi ve iki uç efektörü (bir nevi el) olan 16.7 m uzunluğundaki robot kol modülleri hareket ettirmek, Cygnus gibi ikmal araçlarını palomar yardımıyla kenetlemek, bilim deneylerini konuşlandırmak ve hatta astronotlara uzay yürüyüşünde yardım etmek için kullanılıyor.

Uluslararası Uzay istasyonu aynı anda sekiz adet uzay gemisinin kenetlenebileceği kapıya sahip.

Bir uzayaracı fırlatmadan dört saat sonra uzay istasyonuna varabilir.

Kargo ve ikmal için dört farklı kargo uzayaracı kullanılmakta: Cygnus (Northrop Grumman üretimi), Dragon (SpaceX), HTV (JAXA – Japon Uzay Ajansı) ve elbette Progress (Rus Soyuz uzayaracının kargo versiyonu).

Cygnus kapsülü CanadArm 2 robot kolu ile istasyona kenetleniyor. Foto: NASA.

Uzay istasyonunun yörüngede izlediği yol gezegenimizin nüfusunun yüzde 90’ı tarafından izlenebilir. Elbette aynı şekilde astronotlar da Dünya’nın büyük kısmını görebiliyorlar. İstisnayı kutuplar oluşturuyor. Astronotlar tarafından çekilen fotoğrafları eol.jsc.nasa.gov adresinde görebilirsiniz.

Yeryüzü algılama ekipmanı, malzeme bilimi yükleri, Alpha Manyetik Spektrometre-02 gibi parçacık fiziği deneyleri ve daha fazlası dahil olmak üzere 20’den fazla farklı araştırma yükü, istasyonun dışında aynı anda barındırılabiliyor.

Uzay istasyonu bir günde Ay’a gidip gelmeye eşit yolu katediyor.

Su Geri Kazanım Sistemi mürettebatın kargo uzayaraçlarıyla gelen suya olan bağımlılığını azaltıyor. Günde yaklaşık 3 litre olan ihtiyacı 1 litreye kadar indiriyor.

Yörünge yazılımı, yaklaşık 350.000 sensörü izleyerek istasyon ve mürettebatın sağlık ve güvenliğini sağlıyor.

Uzay istasyonu, Boeing 747’ye eşit bir iç basıncı ayarlanmış hacme sahiptir.

50’den fazla bilgisayar uzay istasyonunun sistemlerini kontrol eder.

Yer destek yazılımı 3 milyondan fazla satırdan, uçuş yazılımı ise 1.5 milyondan fazla satır koddan oluşuyor.

Yalnızca Uluslararası Uzay İstasyonu’nun ABD bölümünde, 400,000 sinyal (ör. Basınç veya sıcaklık ölçümleri, vana konumları vb.) aktaran 100 veri ağı üzerinden iletişim kuran 44 bilgisayarda 1,5 milyon satırdan fazla uçuş yazılımı kodu çalıştırılır.

31 Ekim

31 Ekim günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

2000 – Soyuz TM-31 fırlatıldı. Uluslararası Uzay İstasyonu’nun ilk mürettebatını istasyona taşıyan bu görevden günümüze kadar, uzay istasyonunda kesintisiz olarak astronotlar görev aldı ve almaya devam ediyor. Soyuz TM-31’den sonra Soyuz TM-32 ile istasyona 3 kişi daha taşındı. Soyuz TM-31 uzayaracı acil durumda kullanmak üzere ‘can salı’ olarak istasyonda bir süre daha tutuldu. Taşıdığı mürettebat ise Şubat 2001’de Amerikan uzay mekiği ile (STS-102) geri döndü.

Soyuz TM-31 ekibi: Rus kozmonotlar Yuri GidzenkoSergei Krikalev, ve Amerikalı astronot William Shepherd

2014 – Virgin Galactic şirketine ait deneysel uzay mekiği SpaceShipTwo, test uçuşu sırasında havada patladı. Pilotlardan biri hayatını kaybederken diğeri ağır yaralandı. SpaceShipTwo iki gövdeli bir taşıyıcı uçakla belli bir yüksekliğe kadar çıkartılıyor, ardından taşıyıcısından ayrılıp (kabaca 15 km – 50 bin feet yükseklikte) roket motoruyla dikey olarak yükselip uzaya çıkıyordu. (Uzayaracı hakkında daha detaylı bilgi için bkz: SpaceShipOne)

31 Ekim günü doğanlar ve ölenler:

1711 – İtalyan doktor, fizikçi ve akademisyen Laura Bassi doğdu (ö. 1778)
1847 – İtalyan fizikçi ve mühendis Galileo Ferraris doğdu (ö. 1897)
1930 – Amerikalı general, pilot ve astronot Michael Collins doğdu. Uzaya iki defa çıkan Collins ilk uzay uçuşunu 1966’da Gemini 10’da, ikincisini ise Temmuz 1969’da Apollo 11’de yaptı. Collins, Apollo 11’de Ay’a inmese de Ay yörüngesine girip Ay’a uçan 24 kişiden biri oldu.

1943 – İngiliz-Amerikan fizikçi ve akademisyen Paul Frampton doğdu
1959 – Fransız fizikçi ve akademisyen Jean Cabannes öldü (d. 1885)
1962 – Fransız astronom Gabrielle Renaudot Flammarion öldü (d. 1877)
1986 – Nobel ödüllü, Amerikan fizikçi ve kimyacı Robert S. Mulliken öldü (d. 1896)
2007 – Türk fizikçi ve politikacı, eski başbakanlardan Erdal İnönü öldü (d. 1926)

26 Ekim

26 Ekim günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1940 – North American P-51 Mustang prototipi ilk defa havalandı. Hız, menzil, manevra kabiliyeti ve ateş gücü P-51’e rakiplerine karşı üstünlük sağlamıştı.

P-51 Mustang

1958 – Pan American Airways, Boeing 707’nin New York City’den Paris’e ilk ticari uçuşunu gerçekleştirdi.

1968 – Soyuz 3, Sovyetlerin ilk uzay buluşmasını gerçekleştirmek için fırlatıldı. Bu, Soyuz 1 kazasından yaklaşık bir buçuk yıl sonra gerçekleştirilen ilk Soyuz fırlatmasıydı. Bir gün önce fırlatılan insansız Soyuz 2 uzayaracına yaklaştıktan sonra kenetlenmek için üç deneme yapan Soyuz 3 kozmonotu Georgy Beregovoy başarı sağlayamadı. Bu denemelerin sonrasında, Beregovoy yörüngede topografik ve meteorolojik gözlemler yaptı. Ayrıca yörüngeden TV yayını gerçekleştirildi.

1977 – Uzay mekiği Enterprise, Edwards Hava Kuvvetleri Üssü’nde, son serbest uçuş testini gerçekleştirdi.

2004 – Cassini uzayaracı Satürn’ün uydusu Titan’a ilk yakın geçişini gerçekleştirdi. 9 farklı fotoğrafın işlenerek birleştirilmesiyle oluşturulan mozaik görselle Titan’ın ilk kez tam disk görüntüsü elde edilmiş oldu. Mozaiği oluşturan görseller, atmosfer etkilerini azaltıp yüzey özelliklerini öne çıkarabilmek için işlendi. Birleştirilen görüntüde her piksel 2-4 km mesafeyi temsil ediyor.

Titan

26 Ekim günü doğanlar ve ölenler:

1631 – Alman astronom ve matematikçi Michael Maestlin öldü (d. 1550)
1846 – Amerikalı astronom Lewis Boss doğdu (ö. 19). Derlediği iki yıldız kataloğu en bilinen işleridir. En önemli keşfi ise Hyades yıldız kümesinin yakınsak noktasının hesaplanmasıydı. 1882 yılında Şili’ye Venüs geçişini gözlemlemek üzere bir araştırma gezisine öncülük etti. Ay’daki bir krater Onun onurana isimlendirilmiştir, ayrıca 1905 yılında Kraliyet Astronomi Topluluğu tarafından altın madalya ile ödüllendirildi.
1902 – Amerikalı astronom ve akademisyen Henrietta Hill Swope doğdu (ö. 1980)
1920 – Amerikalı astronom ve akademisyen Sarah Lee Lippincott doğdu (ö. 2019)
2015 – Amerikalı fizikçi ve akademisyen Leo Kadanoff öldü (d. 1937)

Soyuz uzayaracı

Soyuz uzayaracı (Сою́з) kozmonotları yörüngeye çıkarabilmek amacıyla Sovyetler Birliği’nde tasarlanmış 3 kişilik bir uzayaracıdır.

Soyuz roketi fırlatma anında
Soyuz uzayaracını (TMA-2) taşıyan Soyuz roketi.

Günümüzde Rusya Federasyonu (bkz: RKK Energia) tarafından üretilip kullanılan Soyuz, ABD’nin uzay mekiği programını sonlandırmasıyla (2011) beraber yörüngeye insan taşımak için tek seçenek halini aldı. Şu an Uluslararası Uzay İstasyonu’na gidip geri dönen tüm astronotlar bu aracı kullanıyor. Bazı Amerikan şirketleri mürettebat taşımaya yönelik araçlarını geliştirinceye kadar bu durum devam edecek.

Uzay istasyonuna çıkmak üzere olan üç kişilik Soyuz mürettebatı. Soyuz’un ortasında bulunan ayrılma modülü kozmonotlar tarafından yörüngeye çıkış ve yere inişlerde kullanılıyor (bu modül diğerlerinden ayrılarak tek geri dönüyor). Ayrıca yörüngede mürettebatın ihtiyaçlarını giderebileceği bir yörünge modülü mevcut.

Sovyet Birliği 1960’lı yıllarda insanlı ay programına hazırlanmak için mürettebatlı görevleri içeren Voskhod programını yürütmeye başlamıştı. İlk kez birden fazla insanı uzaya çıkarma ve ilk uzay yürüyüşü gibi başarılar elde edilse de bu program devam ettirilmedi ve görevini Soyuz programı aldı. SSCB’nin insanlı ay programını tamamen sonlandırması sebebiyle Soyuzlar esas hedefleri olan Ay’a hiçbir zaman ulaşamadılar ancak onlarca yıldır “en güvenilir uzayaracı” ünvanıyla yörüngeye insan taşımaya devam ediyorlar.

uçakla taşınan uzay mekiği
Uzay mekiği görevlerinin sonlanması sebebiyle Uluslararası Uzay İstasyonu’na astronot yollamak için sadece Soyuz uzayaracı kullanılabiliyor.

Soyuz uzayaracının kökeni ve tasarımı

Soyuz uzayaraçları Ay’a gitmek için tasarlanmıştı. En önemli özellikleri ise Amerikalıların Satürn V veya Sovyetler’de geliştirilen N-1 gibi devasa roketler yerine daha küçük roketleri kullanmasıydı.

Peki daha küçük roketlerle bu iş nasıl başarlacaktı?

Soyuz uzayaracı
Yörüngede bulunan bir Soyuz uzayaracı. NASA

Sovyet uzay araştırmalarında önemli işlere imza atmış olan baş tasarımcı Sergey Korolyov ve onun tasarım bürosu OKB-1 (bugün RKK Energia) Soyuz’u tek bir uzayaracının Ay’a gönderilmesi yerine 3 adet uzayaracının daha basit roketlerle (Proton) yörüngeye çıkarılması, bu modüllerin yörüngede kenetlenip daha meydana gelen bu büyük uzayaracının Ay’a gitmesi senaryosuna göre tasarlandı. Soyuz 7K uzayaracı mürettebatı taşırken, 9K itki sistemlerini, 11K ise yakıt tanklarını taşıyacaktı.

Planın özü gereği, daha önce kullanılan tek kişilik Vostok kapsülerinin aksine Soyuz aktif şekilde manevra yapabilen, yörüngede diğer bir uzayaracı ile randevu ve kenetlenme görevlerini gerçekleştirebilecek biçimde tasarlanmıştı.

Bu plan yerini önce 2 uzayaraçlı en sonunda tek uzayaraçlı senaryoya terketti.

Günümüzde Soyuz uzayaracı

Amerikalılar Ay yüzeyinde insanlı keşif için yürüttükleri Apollo programıyla öne geçince Sovyet Ay programı iptal edildi. Ay yüzeyine inmek yerine yörüngede sürekli biçimde araştırmaların yürütülebileceği insanlı uzay istasyonu geliştirmeye yöneldiler. Ay için geliştirilen Soyuz programı böylece uzay istasyonlarına mürettebat ve ikmal sağlama amacına yöneldi.

Soyuz uzayaracı 1971 yılında ilk Salyut uzay istasyonuna iki kozmonot taşıdı. Bu görevler diğer Salyut, Almaz istasyonları daha sonra ünlü Mir ile devam etti, Uluslararası Uzay İstasyonu ile hâlâ sürüyor.

kaynak: russianspaceweb.com/soyuz.html |