Haftalık Gökyüzü Raporu – 24

İlk kozmonotlardan Viktor Gorbatko hayatını kaybetti

İlk Sovyet kozmonotlarından Viktor Gorbatko, 17 Mayıs’ta yaşamını yitirdi. Üç uzay uçuşu gerçekleştiren Gorbatko 82 yaşındaydı. Geçtiğimiz haftalarda hastalanıp hastaneye kaldırılan eski kozmonot yoğun bakıma ünitesinde hayatını kaybetti.

Uzay havasını da kirletmişiz

Yeryüzünü öylesine kirletiyoruz ki en yakın yerleşimden binlerce kilometre uzaklıktaki ıssız bir ada bile tonlarca atıkla kaplanabiliyor. Yeni yapılan bir araştırmaya göre marfitlerimiz yeryüzü ile sınırlı değil! Araştırmacılar 1950-1960 arasında 15-400 km yükseklikte yapılan nükleer silah testlerinin uzay havasını da olumsuz etkilediğini tespit etti.

Mezopotamya Astronomi Derneği ikinci yaşını kutladı

18 Mayıs 2015 tarihinde Batmanda kurulan ve Türkiye’nin ikinci Astronomi Derneği olan Mezopotamya Astronomi Derneği (MAD) iki yaşını kutladı. Dernek iki yıl boyunca herhangi bir yerden maddi destek görmeden 30’un üzerinde etkinliğe imza attıp binlerce kişiyi gökyüzü ile buluşturdu. Derneğin başkanı Mahmut Tekeş, Batman Yön gazetesine verdiği röportajda derneğin faaliyetlerini anlatıp, astronomların okullarda derse girememeleri sorununu gündeme getirdi.

Hilal Gözlemi

Müslüman dünyasında her Ramazan ‘hilal’ tartışması tekrar eder. Dini günler ay takvimine (kameri) göre belirlendiği için yeni bir ayın başlangıcını (Ramazan ayı) belirlemek için hilalin ne zaman görüldüğü önemli bir hâl alıyor. Mezopotamya Astronomi Derneği ve Batman il müftülüğünün organizasyonuyla, Batman’ın yüksek dağlarından olan Kıra Dağı’nda 25 ve 26 Mayıs akşamları “Hilal Gözlemi” yapılacak.

Astronomi Öğretmenleri Seminerleri – 14

Astronomi eğitimi alanların okullarda öğretmenlik yapamamalarının sonucu astronomi derslerinin çoğunlukla yetersiz gerçekleşmesine neden olmakta. Çünkü farklı dalların öğretmenleri astronomi dersine girdiğinde farklı ders işleyebiliyor veya astronomi konusunda yetersiz kalabiliyorlar. Bu soruna çare bulmak için Astronomi Öğretmenleri Seminerleri düzenlenmekte. Bu seminerlerde amaç astronomi derslerine giren öğretmenlere dersleri daha iyi işleyebilmeleri için gerekli teorik ve pratik eğitimi vermek. Astronomi Öğretmenleri Seminerleri’nin 14.sü 2-4 Haziran tarihlerinde Düzce’de gerçekleştirilecek.

Haftalık Gökyüzü Raporu – 18

Firavunun uzaylı hançeri

Firavun Tutankhamun’un birlikte gömüldüğü eşyaları arasında bulunan demirden yapılma hançerin malzemesinin kaynağının bir meteorit olduğu saptandı. Esasen bu durum çok da şaşırtıcı değil. Demir madenciliğinin keşfedilmediği antik çağlarda Dünya’ya düşen demir içerikli meteoritler işlenerek silah ve süs eşyası yapımında kullanılıyordu. Yani antik çağlarda bir nevi uzay madenciliği yapılıyordu.

tutankamunun-uzayli-hanceri

SpaceX 2024 yılına kadar Mars’a astronot gönderecek

SpaceX’in başındaki isim Elon Musk, 2018’de başlayacak olan ve 2024 yılında Mars’a ilk astronotu göndermeyi de içeren Mars planını açıklayacaklarını duyurdu (1 Haziran 2016). SpaceX bahsedilen planını, 2018 yılında mürettebatsız bir Kızıl Ejder (Red Dragon) kapsülünü Mars’a göndererek başlatacak. Bu görevden geçmiş bir Haftalık Gökyüzü Raporu’nda bahsetmiştim.
spacex-launches-mars-mission
Mars ve Dünya’nın konumları yörünge özelliklerinden ötürü her 26 ayda bir, Mars’a birşeyler yollamak için en uygun konuma geliyor. SpaceX bu fırsatı kaçırmak istemiyor. İlk başta Kızıl Gezegen’e boş bir kapsül göndererek gelecek görevler için veri toplamayı amaçlıyorlar.

şişirilebilir modüller

Uluslararası Uzay İstasyonu’ndaki şişirilebilir modül BEAM‘e ilk kez bir astronot giriş yaptı. Modüle giriş yapan kişi ise saatlerce süren şişirme operasyonunu yürüten astronot Jeff Williams.

inişi seyretmek

Roketlerin fırlatma görüntülerini seyretmek oldukça zevklidir. Yeniden kullanılabilir roketler sayesinde artık seyretmek için keyifli başka bir şey daha var: inişler.

falcon9-inis-hizli

Uzaydaki Öğretmen anısına para basılacak

Challenger uzay mekiği faciasında hayatını kaybeden öğretmen Christa McAuliffe anısına hatıra 1 dolar basılacak. NASA’nın “Uzaydaki Öğretmen” programıyla astronot eğitimi alan McAuliffe faciayla sonuçlanan STS-51L mürettebatın dahil olmuştu. 28 Haziran 1986’daki fırlatmanın 73. saniyesinde katı yakıt roketlerinden birindeki sızıntı sebebiyle uzay mekiği Challenger havaya uçtu.

McAuliffe-uzaydaki-ogretmen

Dronlar Alemi

Ramazan davulu dron!

Ramazan’ın gelmesiyle beraber davulcular yine sokaklara çıktı. Fakat sene olmuş 2016, artık sokakların yetersiz kaldığını düşünüp, yüksek apartmanlara da davulla ve mani ile uyanma hizmeti vermek isteyen bir grup, dronu davulcuya dönüştürdü.

Siz de benim gibi davul geleneğinin sürdürülmesinden çok haz etmeyenlerdenseniz üstteki habber biraz canınızı sıkmış olabilir. Öyleyse şimdi de iyi haberi verelim: dron avlamak için yeni bir silah geliştirildi.

dronedefender-1

gökyüzü gündemi

• Bugün Sovyet kozmonot Valentina Tereşkova’nın uzaya çıkan ilk kadın olmasının 52. yıldönümü.

valentina_tereskovaUzaya çıkan ilk kadın: kozmonot Valentina Tereşkova

• Plüton’a yaklaşan Yeni Ufuklar (New Horizons) sondası cüce gezegenin yüzeyinin karmaşık bir yapıda olduğunu ortaya çıkardı. Sonda yaklaştıkça bu yaz içersinde Plüton’un yüzünü ayrıntılarıyla görebileceğiz. NASA bu müthiş göreve ilgiyi arttırabilmek için Plüton vakti (Pluto Time)  uygulamasını duyurdu. Böylece cüce gezegenin ne kadar karanlık olduğunu deneyimlemek isteyenler Plüton vaktinde çektikleri fotoğrafı NASA’ya gönderebilecek. Seçilen fotoğraflar, Plüton’un mozaik görüntüsünün içersine yerleştirilecek.

• Türk Astronomi Derneği’nin aylık bülteni olan Gökyüzü dergisi, Haziran 2015 sayısıyla tekrar aramıza döndü.  Eğer hâlâ okumadıysanız, dergiyi pdf formatından bu bağlantıyla cihazınıza indirebileceğiniz gibi, ISSUU üzerinden de takip edebiliyorsunuz.

• Uluslararası Uzay İstasyonu’nda görev süresi dolan üçlü ‘yurda döndü’. Amerikalı astronot Terry Virts, Rus kozmonot Anton Shkaplerov ve İtalyan astronot Samantha Cristoforetti Soyuz aracıyla Dünya’ya geri dönerken istasyonda 3 kişilik bir ekip hâlâ çalışmalarını sürdürüyor.

150611-overall_a806910057cbd755046493b3e6b917e3.nbcnews-ux-2880-1000

Geri dönenlerden Samantha Cristoforetti 199 gün uzayda kalarak, ‘uzayda tek seferde en uzun süre kalan kadın’ ünvanını kazandı. Bir önceki rekortmen ise Amerikalı Sunita Williams’tı.

Aslında rekor planlanmamıştı. Ekibin inişi nisandaki Progress kazası nedeniyle neredeyse bir ay ertelendi. Böylece Williams’ın 195 günlük rekoru geçilmiş oldu. Cristoforetti aynı zamanda uzayda ilk espresso içen insan ünvanına da sahip!

Bir uzay görevinin bir takım aksaklıklar yüzünden uzaması talihsizlik  sayılabilir mi?

• Mars gezegeninde kaza sonucu mahsur kalan bir astronotu anlatan Marslı romanını alıp okumayı hep erteliyordum, Gökyüzü’ndeki kitap önerilerini görünce alıp okumaya başladım.

İlk olarak bir blog sitesinde yayınlanıp sonra hayranların isteğiyle ekitap olarak satılan en sonunda da yayın haklarını alan yayıncı sayesinde selüloza bürünen Marslı nihayetinde beyaz perdeye de geliyor. Fragmanı yayınlandı bile:

• Uzay endüstrisinde yükselen trendlerden biri fırlatma sistemlerini sağ sağlim yere indirebilmek. Normalde roketler işleri bittikten sonra yeryüzüne düşüyor ve hasar görüyor. Bunları tekrar kullanma şansı olmadığından yeniden üretmek gerekiyor ki bu da önemli bir maliyet kalemini oluşturuyor. Elon Musk gibi yatırımcılar fırlatma sistemlerini zarar görmeden indirip, tekrar kullanmak suretiyle maliyetleri düşürmenin yollarını arıyorlar.

Bu işe Airbus da girmiş. Konseptleri roketin tamamını değil sadece daha değerli olan motor kısmını kurtarmak. İşi biten roket motoru geri klan kısımlardan ayrılıp, kanatlar sayesinde yeryüzüne iniş yapıyor.

• 18 Haziran perşembe günü Ay yeniay evresine girecek: Ay takvimine göre Ramazan ayının ilk günü.

• 21 Haziran’da yaz gündönümü yaşanacak. Geceler bundan sonra uzamaya başlıyor.

uzaya açılan pencereler

Yukarıdaki fotoğraf, bir bilimkurgu filminde yer alan uzay gemisinin pencerelerinin önündeymişsizin hissi veriyor. İşin içinde bir uzayaracı olduğu doğru, ama bunlar pencere değil. Bunlar Kepler uzay teleskobunun  ışığı yakalamasına yarayan CCD modülleri. Kepler uzay teleskobunun 42 CCD algılayıcı modülü ilk ışığı 8 Nisan 2009 tarihinde yakalamışlardı. Yukarıda gördüğünüz bu 42 algılayıcıdan 4 tanesinin yakaladığı uzay kesitini gösteriyor. CCD modüllerinin gerçekte görünümü ise şöyle:

Kepler teleskobu gökadamızın hep aynı bölümünü izlemekte. Aynı anda binlerce yıldızı gözlemleyebildiği için farklı yerlere de bakmasına gerek yok zaten. Kepler tüm bu yıldızları izleyerek, olası gezegenlerin yıldızlarının görüntüsünde yaratacağı farklılıkları bulmaya çalışıyor.

Gezegenler yıldızlarında çeşitli değişikliklere neden oluyorlar. Genellikle Jüpiter benzeri gaz devleri yıldızın yalpalamasına neden olarak yerinde oynama meydana getiriyor. Bir diğer günötesi gezegen avlama yöntemi ise gezegenin yıldızı önünden geçerek yıldızdan bize ulaşan ışıkta değişime sebep olaması.

2008 yılı sonlarına geldiğimizde ise günötesi gezegen keşfi maceramızda yeni  bir aşama kaydettik  Fomalhaut yıldızının yörüngesindeki Fomalhaut b adlı  günötesi gezegen doğrudan görüntülendi.

Günötesi gezegen keşifleri yeni olsa da, diğer yıldızların çevresinde de gezegenlerin olabileceği ihtimali uzun yıllar önce dillendirilmeye başlamıştı. 16. yy’da İtalyan filozof Giordano Bruno sabit yıldızların fikrini ortaya koydu. Daha sonra Isaac Nevton, “General Scholium” (1713) adlı eserinde aynı olasılıktan bahsetti.

Güneş Sistemi dışındaki ilk gezegenin keşfi içinse 1995 yılına kadar beklemek gerekti. Bu tarihten sorna bu yöndeki araştırmaların artması ve teknik donanımdaki iyileşmeler sonucu keşfedilen gezegen sayısı ve gezegenlerin belirlenebilen özellikleri artmaya başladı.

Şimdiye kadar keşfedilen günötesi gezegenlerin sayısı 374. Bunlar çoğunlukla, keşfedilmesi şimdiki imkanlarla daha kolay olan Jüpiter ve Satürn benzeri gaz devleri. Kepler teleskobu gibi daha gelişmiş ekipmanlar daha küçük,  dünya benzeri kayaç gezegenlerin keşfinin önünü açacak.

Bu çalışmalar sayesinde yıldızların sahip oldukları gezegenlerin çeşitliliği hakkında çok değerli fikirler edineceğiz. “Kayaç gezegenler ne sıklıkla bulunuyor”, “yaşam bölgesinde gezegen bulunma olasılığı nedir” gibi soruların cevaplarını bulacağız. Gelecekte göreve başlayacak araçlar ise daha özel soruların yanıtlarını verecek. 2016 sonrasında göreve başlaması planlanan Darvin gibi. Üç adat 3 m çaplı teleskoptan oluşan Darvin uzayaracı günöte gezegenlerde hayatın izini sürecek. Gelecekte elimizde yaşam barındırma kapasitesine sahip günöte gezegenlerin bir atlası olacak gibi gözüküyor.

Henüz uydumuzda dahi üst kuramamışken bizden çok çok uzaktaki gezegenler hakkındaki gözlemlerin pratikteki faydalarını uzun süre göremeyeceğiz elbette. Buna rağmen ufkumuz genişleyecek. Söz gelimi, yıldızların gezegene sahip olma, bu gezegenlerin suyun sıvı halde barınabileceği yaşam alanında bulunma, canlılık için gerekli elementlerin bulunma olasılıkları gibi, Darke denkleminin bazı bilinmeyenlerini daha dar aralıklara hapsolacaktır.

Yeni yıl, doğum günü; yeni başlangıçlar yapabilmek için çeşitli takvim güzellikleri var. Bu yazı da Yahudi yeni yılı olan Roş Aşana’ya denk geldi. Şana Tova! AstroTürk için de bir süreden beri yeni bir başlangıç düşünüyor ve çeşitli hazırlıklar yapıyorum bunun için. Ben bir süre yazmayacağım, ama önceden yazılmış bir yazıyı hafta ortasına kurdum. Ondan sonra bir hafta içinde de yeniden başlarım diye planlıyorum. Bu süre zarfında da değişiklikler için planlarımı gözden geçirir ve yazılarla beraber hazırlıklarımı da hızlandırırım. Ramazan bayramınız şimdiden kutlu olsun.

kaynaklar:

wiki/Extrasolar_planet | planetquest.jpl.nasa.gov/atlas/ | kepler.nasa.gov | gokgunce.com/2008/11/ilk-gezegen-grntleri.html | wiki/Darwin_%28spacecraft%29 |