Haftalık Gökyüzü Raporu – 41

Çin uzayaracı Ay’ın arka yüzüne indi

Çinliler uzay araştırmaları tarihine geçecek önemli bir başarıya imza attılar. İlk defa bir uzayaracı Ay’ın arka yüzüne yumuşak iniş yaptı.
Chang’e-4 aracı Von Kármán kraterine indikten birkaç saat sonra yüzeyin ilk fotoğrafını yolladı. Yer aracının taşıdığı Yutu 2 (Yeşim Tavşanı) gezgin robot da daha sonra başarı ile Ay yüzeyinde ilerlemeye başladı.

Ay’ın Dünya etrafında dönüş hızı ile kendi ekseninde dönüş hızı aynı. Bu da uydumuzun sadece bir yüzünü görebilmemize neden oluyor. Bu durum kütleçekim kilidi denilen bir etkinin sonucu ve diğer büyük uydularda da görülmekte. Ay’ın görülmeyen yarıküresi Dünya’dan hiçbir elektromanyetik gürültü ulaşmadığından, uzayı gözlemlemek için önemli bir alan. Ancak Dünya’dan gönderilen sinyaller de ulaşamadığından Ay’ın arka yüzündeki araçlar bir uydu aracılığıyla iletişim kurması sağlanıyor.

Plüton kaşifi Ultima Thule’yi görüntüledi

Plüton ve yoldaşı Charon’u gün yüzüne çıkaran New Horizons (Yeni Ufuklar) uzay sondasını hatırlarsınız. NASA’nın geliştirdiği uzayaracı hızla Plüton sistemine ulaşmış ancak burada bir yörüngeye girmeden dosdoğru yoluna devam etmişti. Elbette bilim insanları New Horizons’ın uzayda boşu boşuna yol almasına izin verecek değildi. Esas görevinin ardından ziyaret için Kuiper kuşağında yeni bir hedef belirlenmişti. Nihayet Ultima Thule diye adlandırılan asteroide ulaşan uzayarcı, yakından gözlemlenmiş en uzak gökcisimi ünvanını alan bu yer fıstığı biçimli (kardan adam diyen de var) kuiper kuşağı cismini görüntüledi.

Şu an uzayın derinliklerine doğru ilerlemeye devam eden New Horizons Dünya’dan 6.6 milyar km uzakta bulunan Ultima Thule’nin yaklaşık 3500 km yakınından geçti. Peki 6.6 milyar km ne kadar uzak? AstroTürk’teki ilgili yazıdan bunu öğrenebilirsiniz.

2019 Gök Olayları Yıllığı yayınlandı

Alp Akoğlu’nun katkısıyla hazırlanan Bilim Teknik dergisi ve TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi’nin sunduğu 2019 Gök Olayları Yıllığı yayınlandı.

http://www.tug.tubitak.gov.tr/dokumanlar/yillik/goy_2019.pdf

Yılın ilk parçalı güneş tutulması gerçekleşti

2019 yılının ilk parçalı güneş tutulması doğu Asya’dan izlenebildi.

ABD İran’ın fırlatma teknolojisinden rahatsız

İran’ın uydu fırlatma amacıyla geliştirdiği ve 2017 yılında test ettiği roket. Fotoğraf: ASSOCIATED PRESS

ABD emperyalizmi İran’ın uzayaracı fırlatma teknolojilerinden rahatsız. ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo, İran’ın füze denemelerini Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin (BMGK) 2231 sayılı kararını ihlal olarak tanımladıklarını söyledi. ABD yönetimi fırlatma teknolojisiyle kıtalar arası güdümlü füze teknolojisinin aynı olduğunu ileri sürerek karşı çıkıyor. Bu füzelerin uzaya çıkabildiği gibi Dünya’da herhangi bir yeri vuracak biçimde geliştirmesi de mümkün. Öte yandan aynı ABD çok sayıda kıtalar arası nükleer füzeye sahip.

Ultima Thule: uzakta ama ne kadar uzakta?

Plüton ve yoldaşı Charon’u gün yüzüne çıkaran New Horizons (Yeni Ufuklar) uzay sondasını hatırlarsınız. NASA’nın geliştirdiği uzayaracı hızla Plüton sistemine ulaşmış ancak burada bir yörüngeye girmeden dosdoğru yoluna devam etmişti.

Esas görevinin ardından bilim insanları New Horizons için yeni bir hedef belirlemişti. Nihayet Ultima Thule ( 2014 MU69 ) diye adlandırılan asteroide ulaşan uzayarcı, keşif görevi düzenlenmiş en uzak gökcisimi ünvanını alan bu yer fıstığı biçimli (kardan adam diyen de var) kuiper kuşağı cismini görüntüledi.

Bilim insanları Ultima Thule’nin iki farklı cismin birleşmesiyle oluştuğunu düşünüyor. İsmindeki Ultima büyük olanı, Thule ise küçük cismin adı.

Şu an uzayın derinliklerine doğru ilerlemeye devam eden New Horizons Dünya’dan 6.5 milyar km uzakta bulunan Ultima Thule’un yaklaşık 3500 km yakınından geçti.

Peki 6.5 milyar km ne kadar uzak?

Astronomik mesafelerin çok büyük olduğunu bilsek de kafamızda canlandırmamız zordur. En iyi yol modeli küçültmek:

Güneş’in 10 cm çapında bir portakal boyutunda olduğunu varsayalım. Bu durumda Dünyamız 10.75 metre uzaklıkta 1 mm çaplı bir kum tanesi boyutunda olacaktır. Jüpiter 56, Satürn ise 103 metre uzaktadır ve boyları 1 cm’i geçmez. Sevgili cüce gezegen Plüton ise 424 metre ötede yer alır.

Ultima Thule ise 10 cm boyundaki güneşten 467 metre ilerde bulunur.

Güneş sistemi modelinizi kendiniz oluşturmak isterseniz hazırladığım basit Güneş Sistemi Modeli boyut hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

Plüton Sistemi’nde güneş tutulması

Yeni Ufuklar’dan gelen son veriler, Plüton’un puslu mavi renkte bir atmosfere sahip olduğunu gösterdi.

blue_skies_on_pluto-final-2

Yeni Ufuklar’dan aldığımız bu harika fotoğrafta gördüğümüz şey esasen bir güneş tutulması ve elbette bir tesadüfün eseri değil. Uzayaracının uçuş yolunun iyi ayarlanması sayesinde yakalanan bu enstantenede cüce gezegenin atmosferinden geçen güneş ışınları, atmosferin bileşimi hakkında önemli verileri Yeni Ufuklar’a ulaştırdı.

Yakın zamnada aynı pozun bir de Plüton’un büyük uydusu Charon versiyonu gelecek.

yeni-ufuklar-ucus-yolu

haftalık gökyüzü raporu – 3

Bursa gökbilim açısından en şanslı şehirlerin arasında geliyor gördüğüm kadarıyla. Geçenlerde belediyenin desteklediği bir gözlem şenliği düzenlenmişti. Ağustos ayında ise Uludağ’da bilimsel geceleme var! Bu sefer kaçırmamaya gayret edeceğim.

ulugdaggozlem

Geçtiğimiz pazar günü büyük bir güneş patlaması yaşandı. Patlama İstanbul Üniversitesi Gözlemevi’nde de gözlendi.

gunes-patlamasi-24cevrim

Avrupa Uzay Ajansı’nın Rosetta yörünge aracının elde ettiği veriler sayesinde, 67P/Churyumov-Gerasimenko kuyruklu yıldızının üzerindeki çökme çukurları tespit edildi. Max Planck Enstitüsün’de Gezegenbilimci Jean Baptiste Vincent ve takım arkadaşları sonuçları Nature dergisinde yayınladı.

Kuyruklu yıldız üstündeki çökme çukurları da gezegenimizdekilere benzer biçimde oluşuyor: yüzey altındaki malzeme aşınarak mağrara meydana geliyor. Üst tabaka kendini destekleyemeyek kadar zayıflayınca çöküyor ve derin dairesel boşluk oluşturuyor.

Ayrıntıları Ethem Hoca’dan okuyabilirsiniz. Ethem Derman’ın ağ adresini de takip etmenizi öneririm: ethemderman.com

venus-jupiter-moons-6-30-2015-Geraint-Smith-Taos-NM-e14357455787961 Temmuz gökyüzünde Venüs – Jüpiter yakınlaşması vardı.

Daha önce gerçeğe yakın renkleriyle Plüton ve Charon’u görüntüleyen Yeni Ufuklar, ikilinin yüzey detaylarını içeren yeni görüntülerini yolladı. Bunlardan anladığımıza göre Plüton bir dizi lekeye sahip:

Color_Rotation_Movie_NASA-JHUAPL-SWRI

Bunları gönderdikten sonra, pazar günü Yeni Ufuklar sondasının dünya ile olan bağlantısı geçici olarak kesildi. Ben yazıyı hazırlarken sorun kalmamıştı. Bir saat 21 dakika süren bağlantı sorunu sırasında uzayaracının otomatik pilotu önceden programlandığı şekilde araç bilgisayarını “güvenli moda” alıp yedekten yeniden başlattı. Milyarlarca kilometre ötedeki bilgisayarınızın sorun çıkarması hayli sıkıntı verici olsa gerek!

Bizim uzayaraçlarına dair de bir haber var:

Türkiye’nin uydu politikası en başından itibaren, kademeli olarak her yaptırılan iletişim uydusunda yerli bilgi birikimini arttırıp en sonunda uyduyu tamamen Türkiye’de üretmek üzerine kuruldu. Türksat A.Ş. Genel Müdürü Prof. Dr. Ensar Gül’ün yaptığı açıklamaya göre yurtiçinde üretilen ilk iletişim uydusu Türksat 6A  olacak. Fırlatılması hedeflenen tarih ise 2020.

turksat-bilmemkac

Türkiye’nin ilk iletişim uydurlarının 90’larda yörüngedeki yerlerine kavuştuğunu düşünürsek kabaca 30 yıllık sürede uydu üretebilir konuma gelmiş olacağız. Bu iyi bir teknoloji politikasıyla Kore’nin bize fark atabildiği süre aynı zamanda.

Şimdi yerli elektronik montaj sanayicilerini ‘koruma’ bahanesiyle %30’lara varabilecek yeni bir vergi hedefleniyor. Yıllarca düşünülmeyen şey, kriz ortamında cari açığı kapamak için yapılan bir hamleyle yarar sağlar mı bilinmez. Yalnız muadili bizde üretilmediğinden gökbilimle ilgili elektronikler bu verginin dışında kalacakmış gibi gözüküyor. İyi haber mi kötü haber mi bilemedim.

Plüton ve Charon’un yeni detaylı -ve hareketli- görüntüsü

Aşağıda Yeni Ufuklar’ın (New Horizon) 23-29 Haziran tarihinde çektiği fotoğraflarla oluşturulmuş hareketli görüntüyü görüyorsunuz. Bu tarihlerde 24 milyon kilometreden 18 milyon kilometreye düşen mesafe, Plüton ve uydusu Charon’a yaklaşma hissininin görüntüye tam olarak yansımasını sağlamış.

Color_Rotation_Movie_NASA-JHUAPL-SWRI

Bu hareketli görüntü Uzak Mesafe Keşif Görüntüleyicisi’nin (LORRI) elde ettiği yüksek çözünürlüklü siyah beyaz görüntülerin Ralph aracından gelen renk verisinin birleştirilmesiyle oluşturulmuş.

Elde edilen görüntüler sayesinde Plüton’un yüzeyinde bir dizi koyu renkli leke olduğu saptanmıştı. Sadece 10 gün içersinde, şimdi yaklaşık 12 milyon km uzaktan görebildiğimiz  cüce gezegeni 12.500 km yakından izleyeceğiz ve Plüton sistemini ince detayları açığa çıkmış olacak.

Dünya’nın sabit bir bölgesine hizmet veren iletişim uydularının kullandığı jeostatik yörünge 35,786 km yüksekliktedir. Yani Yeni Ufuklar Plüton’a, Türksat uydusunun bize olduğundan çok daha yakın konumda olacak.

pluto-mesafe-04-07
4 Temmuz 2015’de Yeni Ufuklar ve Plüton’un konumu

Plüton’da lekeler keşfedildi

Yeni Ufuklar’dan (New Horizons) beklendiği şekilde her geçen gün Plüton’un daha detaylı görüntüleri gelmeye devam ediyor. Plüton’un yeni bir uydusu ya da halkası bulunamadı, fakat bu sayede potansiyel engeller için ek motor ateşlemesine de gerek kalmadı.
Görüntü netleşiyor:
Pluto_Color_070115
Plüton’un ekvatoru boyunca bir dizi düzgün şekilde sıralanmış leke tespit edildi. Bu lekelerin her biri yaklaşık 480 kilometre çapında ve kabaca İstanbul-Ankara mesafesinde bir bölgede dizililer.

Bilim insanları henüz bu lekelerin nasıl oluşmuş olabileceğine dair bir açıklama getirmiş değil. “Bu gerçek bir bulmaca — lekelerin ne olduğunu bilmiyoruz, ve çözmek için sabırsızlanıyoruz” diyor Yeni Ufuklar’ın yürütücüsü Alan Stern. Plüton’un daha koyu ve gri uydusu Charon’la arasındaki renk farkı da çözülmeyi bekleyen bir bilmece.

Yeni Ufuklar ekibi, 7 hafta süren detaylı toz bulutları, halkalar ve potansiyel zararlıların taramasından sonra, sondanın rotasından sapmadan devam etmesine karar verdiler. Eğer herhangi bir şey saptamış olsalardı araca buna uygun şekilde manevra yaptırmaları gerekecekti. Zira 49.600 km/saat hızla ilerleyen Yeni Ufuklar için bir pirinç tanesi büyüklüğünde parçacıkla karşılaşmak ölümcül olabilir.

Pluto_062215

kaynak: astronomy.com |

Plüton’un ilk renkli görüntüsü yayınlandı!

Plüton’a artık 50 milyon kilometreden daha yakın olan NASA’nın Yeni Ufuklar sondası Plüton ve en büyük uydusu Charon’u (Kharon) ilk defa renkli biçimde görüntülemeyi başardı! Görüntü çözünürlüğü oldukça düşük olsa da bu iki gökcisminin yörüngelerindeki danslarını ilk kez renkli görebiliyor olmamız önemli.

plüton ve kharon'un ilk renkli görüntüsü

Yeni Ufuklar’ın baş araştırmacısı olan Alan Stern “Plüton ve Charon’u renki ve hareket ederken görmek heyecan verici” diyor ve ekliyor: “bu kadar düşük çözünürlükte olsa bile, Plüton ve Charon’u farklı renklere sahip olduğunu görebiliyoruz -Charongriyken, Plüton bej-turuncu. Elbette neden bu kadar farklı oldukları bir tartışma konusu”.

Yeni Ufuklar sondası Plüton’a en yakın olacağı 14 Temmuz günü, cüce gezegenin 12.500 km ötesinden geçecek. Bu Plüton ve güneş sisteminin Neptün ötesinde kalan yapısını oluşturan Kuiper Kuşağı’nı hedef alan ilk görev.

Plüton sisteminin  yüzey yapısı, atmosferleri ve ayları hakkındaki temel soruları cevaplaması umud edilen Yeni Ufuklar uzayaracı, Plüton’a ulaşabilmek için neredeyse 5 milyar kilometre yol aldı. Cüce gezegeni geçtikten sonra Kuiper Kuşağı’nı incelemek üzere yolculuğuna devam edecek.

Hareketli görüntüyü oluşturmak için 29 Mayıs-3 Haziran tarihleri arasında yapılan 9 farklı çekimin sonuçları kullanılmış. Renkli görüntüler, 3 rengin birleştirilmesinden oluşuyor: mavi, kırmızı ve yakın kızılötesi.

pluton-ilk-renkli

Yayınlanan iki görüntü de birbirinin aynısı. Tek fark birinde (en üstteki) Plüton ve Charon’un dönüş ekseni Plüton üstünde sabitlenip Plüton-sentrik hale getirilmş.

Gerçekteki hareketleri ise ikinci görüntüde gözüküyor: Plüton ve Charon, ikili sistemin Plüton’a (kütlesi fazla olduğu için) daha yakın olan merkezinin çevresinde dolanıyorlar.

kaynak: NASA

Plüton yüzeyindeki farklar ortaya çıkıyor

nh-lorri-images-6-1-15

Yeni Ufuklar (New Horizons) sondasından gelen son görüntüler, Plüton’un yüzeyinin çok farklı özellikleri birarada taşıdığını ortaya koyuyor.

Uzayaracının teleskobik Geniş Alan Keşif Görüntüleyicisi ile (LORRI – Long Range Reconnaissance Imager) yaptığı 29 Mayıs – 2 Haziran tarihlerinde çekilen  görüntülerde çok parlak ve çok karanlık alanlar bulunuyor ki bu da yüzeyin farklı karakteristiğe sahip bölgelere sahip olduğu anlamına geliyor.

Görüntülere baktığınızda Plüton’un tam bir küreye benzemediğini düşünebilirsiniz ancak bu durum bir yanılsamadan ibaret. Bilim insanları Plüton’un yüzeyinin düzgün bir küre olduğunu biliyorlar. İzlediğiniz görüntüler işlendiği ve yüksek parlaklık farklılıklarına sahip olduğu için, yüzeyin düzgün olmadığı yanılsamasını yaratıyorlar.

Yeni Ufuklar Plüton’a şu an 39 milyon kilometre mesafede ve yaklaşmaya devam ediyor. Bu uzaklık size fazla geldiyse bir de şunu düşünün: araç Dünya’dan 4.7 milyar km uzakta!

kaynak: nasa.gov | cosmosmagazine.com

 

 

Niks

Gecenin ve karanlığın tanrıçası, uykunun ve ölümün annesi Niks‘in adını taşıyan bu gökcismi, Plüto’nun bilinen 5 doğal uydusundan birisidir. Plüto-Charon sisteminin (kimi zaman ikili sistem olarak anılır) etrafındaki yörüngesinde seyrederken kendi etrafında düzensiz şekilde farklı yönlere döner.

Aşağıdaki animasyonda bu kestirilemez hareketlerin bir benzetmesini görüyorsunuz. Gökbilimciler bu benzetmeyi Niks’ten yansıyan ışıktaki düzensiz değişiklikleri anlayabilmek için geliştirmişler.

Görselliği iyileştirmek için arka plandaki yıldızlar yavaşlatılmış, ayrıca gökcismin yüzey şekilleri de sanatçının yaratımı.

Bu hızlandırılmış (timelapes) görüntüde esasen Niks’in Plüto’dan görülen 4 yıllık hareketi yaklaşık iki dakikaya sığdırılmış. Pluto etrafındaki 25 günlük dönüşleri videoda 2 saniyeye denk geliyor.

Amerikan futbol topu şeklindeki Niks’in ölçüleri 23-68 km kadar.

kaynak: NASA Goddard

telif: NASA, ESA, M. Showalter (SETI Institute), and G. Bacon (STScI)