19 Kasım

19 Kasım günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1881 – Ukrayna, Odessa’nın güneybatısındaki Grossliebenthal köyü yakınlarında bir göktaşı düştü (meteorit). Son derece parlak bir ateş topu olarak görülen meteor, yere çarptıktan sonra ardında birkaç araştırmacının inceleyebileceği kadar kalıntı bırakmıştı.

1969 – Apollo programı: Apollo 12 astronotları Pete Conrad ve Alan Bean Ay’ın Oceanus Procellarum (Fırtınalar Okyanusu) bölgesine iniş yaptı. Böylece ikili Ay’da yürüyen üçüncü ve dördüncü insanlar oldu.

Alan Bean

1991 – Çin ilk Shenzhou uzayaracı olan Shenzhou 1’i fırlattı. Shenzhou kapsülü genel hatlarıyla Soyuz uzayaraçlarına benzeyen, yörüngeye insan taşımaya yarayan uzayaraçlarıdır. Serinin ilk uzayaracı olan ve test amacı taşıyan Shenzhou 1, insansız bir görevdi. Uzayaracı yaşam destek modülü, kenetlenme modülü gibi orijinal tasarımda olan ancak kullanılmayacak parçalara sahip değildi.

19 Kasım günü doğanlar ve ölenler:

1700 – Fransız rahip ve fizikçi Jean-Antoine Nollet doğdu (ö. 1770)
1711 – Rus fizikçi, kimyager, astronom ve coğrafyacı Mikhail Lomonosov doğdu (ö. 1765)
1822 – Alman matematikçi ve fizikçi Johann Georg Tralles öldü (d. 1763)
1845 – Hintli-İngiliz gökbilimci ve yazar Agnes Giberne doğdu (ö. 1939)
1898 – Alman-Amerikalı fizikçi ve akademisyen Arthur R. von Hippel doğdu (ö. 2003)
1932 – Amerikalı gökbilimci Eleanor F. Helin doğdu (ö. 2009)
1834 – Alman fizikçi ve akademisyen Georg Hermann Quincke doğdu (ö. 1924)
1956 – Amerikalı albay, pilot ve astronot Eileen Collins doğdu

Meteor çarpması sonucu ölen ilk insan

Meteor kaynaklı ilk ölüm Türkiye’deki arşiv kayıtlarından çıktı. Ege Üniversitesi’nden Doç. Dr. Ozan Ünsalan, Trakya Üniversitesi’nden Altay Bayatlı Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü’ndeki kayıtlardan göktaşı yüzünden ölen ve yaralanan ilk insanlara dair en erken kanıtlara ulaştı.

Çok yakınınıza düşen bir meteor neye benzer? 2013 yılında Rusya’nın Çelyabinsk şehrinin sakinleri bu olayı yaşadılar. Oldukça korkutucu, ancak bir meteor tarafından öldürülmek çok düşük bir ihtimal.

Buna göre 22 Ağustos 1888 tarihinde Süleymaniye şehrindeki bir köyün üzerinde bir meteor parçalanıyor. Güçlü bir ışık parlamasının ardından gökyüzünden meteor parçaları düşmeye başlıyor ve yaklaşık 10 dakika boyunca bu tehlikeli yağmur sürüyor.

Çarpan meteorun Osmanlı haritası üzerinde gösterilen konumu. © Unsalan et al., Meteoritics and Planetary Science, 2020

Bir kişinin ölmöesi bir kişinin de yaralanıp felç olmasına neden olan hadiseyi Süleymaniye valisi İstanbul’a bildirip dönemin padişahı Abdülhamid’e ne yapmaları gerektiğini soruyor. Ayrıca sadrazama düşen parçalardan örnek gönderilmiş.

kaynak: Ege Üniversitesi’nden Doç. Dr. Ozan Ünsalan, Trakya Üniversitesi’nden Altay Bayatlı ve SETI Enstitüsü’nden Peter Jenniskens’in makalesi | gazetemanifesto.com |

Haftalık Gökyüzü Raporu – 18

Firavunun uzaylı hançeri

Firavun Tutankhamun’un birlikte gömüldüğü eşyaları arasında bulunan demirden yapılma hançerin malzemesinin kaynağının bir meteorit olduğu saptandı. Esasen bu durum çok da şaşırtıcı değil. Demir madenciliğinin keşfedilmediği antik çağlarda Dünya’ya düşen demir içerikli meteoritler işlenerek silah ve süs eşyası yapımında kullanılıyordu. Yani antik çağlarda bir nevi uzay madenciliği yapılıyordu.

tutankamunun-uzayli-hanceri

SpaceX 2024 yılına kadar Mars’a astronot gönderecek

SpaceX’in başındaki isim Elon Musk, 2018’de başlayacak olan ve 2024 yılında Mars’a ilk astronotu göndermeyi de içeren Mars planını açıklayacaklarını duyurdu (1 Haziran 2016). SpaceX bahsedilen planını, 2018 yılında mürettebatsız bir Kızıl Ejder (Red Dragon) kapsülünü Mars’a göndererek başlatacak. Bu görevden geçmiş bir Haftalık Gökyüzü Raporu’nda bahsetmiştim.
spacex-launches-mars-mission
Mars ve Dünya’nın konumları yörünge özelliklerinden ötürü her 26 ayda bir, Mars’a birşeyler yollamak için en uygun konuma geliyor. SpaceX bu fırsatı kaçırmak istemiyor. İlk başta Kızıl Gezegen’e boş bir kapsül göndererek gelecek görevler için veri toplamayı amaçlıyorlar.

şişirilebilir modüller

Uluslararası Uzay İstasyonu’ndaki şişirilebilir modül BEAM‘e ilk kez bir astronot giriş yaptı. Modüle giriş yapan kişi ise saatlerce süren şişirme operasyonunu yürüten astronot Jeff Williams.

inişi seyretmek

Roketlerin fırlatma görüntülerini seyretmek oldukça zevklidir. Yeniden kullanılabilir roketler sayesinde artık seyretmek için keyifli başka bir şey daha var: inişler.

falcon9-inis-hizli

Uzaydaki Öğretmen anısına para basılacak

Challenger uzay mekiği faciasında hayatını kaybeden öğretmen Christa McAuliffe anısına hatıra 1 dolar basılacak. NASA’nın “Uzaydaki Öğretmen” programıyla astronot eğitimi alan McAuliffe faciayla sonuçlanan STS-51L mürettebatın dahil olmuştu. 28 Haziran 1986’daki fırlatmanın 73. saniyesinde katı yakıt roketlerinden birindeki sızıntı sebebiyle uzay mekiği Challenger havaya uçtu.

McAuliffe-uzaydaki-ogretmen

Dronlar Alemi

Ramazan davulu dron!

Ramazan’ın gelmesiyle beraber davulcular yine sokaklara çıktı. Fakat sene olmuş 2016, artık sokakların yetersiz kaldığını düşünüp, yüksek apartmanlara da davulla ve mani ile uyanma hizmeti vermek isteyen bir grup, dronu davulcuya dönüştürdü.

Siz de benim gibi davul geleneğinin sürdürülmesinden çok haz etmeyenlerdenseniz üstteki habber biraz canınızı sıkmış olabilir. Öyleyse şimdi de iyi haberi verelim: dron avlamak için yeni bir silah geliştirildi.

dronedefender-1

firavunun uzaylı hançeri

Mısır firavunlarından Tutankhamun 9 yaşında tahta geçti, 19’unda öldü. Öldükten sonra da tüm firavunlar gibi değerli eşyalarla beraber gömüldü. Bu eşyalar içersinde yer alan bir hançerin uzaydan gelen bir meteorit (Dünya’ya düşen meteor/göktaşı) materyalinden imal edildiği ortaya çıktı.

Esasen bu durum çok da şaşırtıcı değil. Demir madenciliğinin keşfedilmediği antik çağlarda Dünya’ya düşen demir içerikli meteoritler işlenerek silah ve süs eşyası yapımında kullanılıyordu. Yani antik çağlarda bir nevi uzay madenciliği yapılıyordu.

tutankamunun-uzayli-hanceri

Kahire’deki Mısır Müzesi ve İtalya’daki Pisa Üniversitesi’ndeki araştırmacıların ortak çalışmasının sonuçları 29 Mart 2016’da The Meteoritical Society‘de yayınlandı.

X-ışını florasan spektrofotometri yöntemini kullanan araştırmacılar bu sayede hançerin yapısını, herhangi bir temas olmadan veya zarar vermeden ortaya çıkarabilmeyi başarmış. Demirden imal edilen bıçak ağırlıkça yüksek bir yüzdeyle (%10.8) nikel ve düşük miktarlarda (%0.58) kobalt, fosfor ve diğer elementleri içeriyor. Bu alaşım genel olarak meteorit kalıntıların yapısına benzemekte.

tutankamun-tabut
Tutankhamun’un demir hançeri (34.2 cm), tabutunun içinde görülüyor. Telif: Griffith Institute, University of Oxford

Firavunla birlikte gömülen hazinenin içinde ilgi çeken yalnızca bu hançer değil. Bir de bokböceği kolyesi (Ne o beğenemedin mi? oysa Antik Mısır’da çok sevilirdi) var. Bu kolye silika camdan imal edilmiş. Silika cam, göktaşının çölde yere çarptığı anda ortaya çıkan yüksek sıcaklıkta kumun erimesiyle oluşabiliyor.

kaynak: astronomy.com |

bu göktaşı kimin?

Jules Verne’ün Meteor Avı adlı romanında, bir göktaşını aynı anda keşfeden ve önce kimin gördüğü konusunda kavgaya tutuşan iki dostun hikayesi anlatılır. Dünya’ya yaklaşmakta olan cismin altından oluştuğunun anlaşılması üzerine savaş iyice kızışır! Kavganın sona ermesi ancak meteorun okyanusun sularına gömülmesiyle son bulur.

Meteor ortadan kaybolduktan sonra sorun yok. Fakat elle tutulur bir taş parçası beraberinde bir dizi anlaşmazlık getirebilir. Hele bir de on binlerce dolar değerindeyse!

Güneş sisteminde pek çok göktaşı dolanmakta. Bunlardan bazılarının yolu dünyamız ile kesişmekte. Genel olarak küçük boyuttaki parçalar, atmosfere girişte karşılaştıkları sürtünmeyle “yıldız kayması” denilen olayla yanıp kül olurlar. Biraz daha büyükleri ise yeryüzünde bir yerlere çarpar. Bu yerler çoğunlukla yerleşimlerden uzaktadır.

Bu kez davetsiz bir misafir konmak için Lorton’da bir doktor muaynehanesini seçmiş! Neyseki doktorluk bir iş çıkarmamış. Doktorlar, çatıyı delerek içeri giren yaklaşık bir kivi boyutundaki bu taşı, dünya çapında on binlerce meteoru sergileyen Smithsonian Enstitüsü’ne bağışlamışlar. Enstitünün meteor karşılığında verdiği 5000 doları da depremde yerle bir olan Haiti’ye bağışlamışlar.

Ne olduysa, Türk ev sahipleri, bir tv programında meteorun değerinin on binlerce dolar olabileceğini duyunca olmuş. “Göktaşı bulanındır” anlayışının yanlış olduğunu savunan bir mahkeme kararına dayanarak, meteorun kendisine verilmesi için başvurmuş. Doktrolar da bunun üzerine göktaşını enstitüden geri istemek zorunda kalmış.

kaynak: BirGün | meteoritesusa.com |