18 Kasım

18 Kasım günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1965 – Roket motorlu, açılı kanatlı bir araştırma uçağı olan Bell X-2 “Starbuster”, motorlarını çalıştırıldığı ilk uçuşunu yaptı. Daha önce bağlandığı B-50’den bırakılıp süzülerek iniş yapmıştı. Yarbay Pete Everest’in pilot olduğu görevde roket motorlarının çalıştırılmasıyla süpersonik hıza erişen uçak, Mach 2.87 (3050 km/h) hıza erişerek rekor kırdı.

2009 – Atlantis uzay mekiği (STS-129) Uluslararası Uzay İstasyonu’na kenetlendi. Mekik yük bölmesinde uzaya iki büyük ExPRESS Lojistik Taşıyıcısı taşıdı. Bunlar içerlerinde iki yedek jiroskop, iki nitrojen tankı tertibatı, iki pompa modülü, bir amonyak tankı tertibatı, istasyonun robotik kolu için yedek bir mandallama uç efektörü, Mobil Taşıyıcı için yedek bir arka göbek sistemi ve yüksek basınçlı gaz tankı içeriyordu.

2013 – NASA’nın MAVEN (Mars Atmosphere and Volatile EvolutioN) uzay sondası Mars’a gitmek üzere fırlatıldı. MAVEN, Mars’ın üst atmosferi ile iyonosferini ve güneş rüzgarının bu atmosferin bileşenlerini nasıl kopardığını araştırmak için NASA tarafından geliştirildi.

2017James Webb Uzay Teleskobu kriyojenik test odası Chamber A’den çıkarıldı.

18 Kasım günü doğanlar ve ölenler:

1787 – Fransız fizikçi ve fotoğrafçı, dagerreyotipin geliştiricisi Louis Daguerre doğdu (ö. 1851)
1839 – Alman fizikçi ve eğitimci August Kundt doğdu (ö. 1894)
1897 – Nobel Ödülü sahibi, İngiliz fizikçi ve akademisyen Patrick Blackett doğdu (ö. 1974)
1923 – Amerikalı amiral, pilot, ilk Amerikan astronotu, Ay’da yürüyen en yaşlı kişi ünvanına sahip olan Alan Shepard doğdu (ö. 1998). Merkür Projesi (Project Mercury) ile 1971 yılında ilk kez uzaya çıkan Shepard, Apollo 14 görevine de komutan olarak katıldı.

1941 – Nobel Ödülü sahibi, Alman kimyager ve fizikçi Walther Nernst öldü (d. 1864)
1944 – Amerikalı gökbilimci, arkeoastronom, yazar, Griffith Gözlemevi Direktörü Edwin C.Krupp doğdu
1962 – Nobel Ödülü sahibi, Danimarkalı futbolcu, fizikçi ve akademisyen Niels Bohr öldü (d. 1885)
2004 – Amerikalı fizikçi ve akademisyen Robert Bacher öldü (d. 1905)

5 Kasım

5 Kasım günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1911 – İlk Amerikan kıtalararası uçuşu Calbraith Perry Rodgers tarafından tamamlandı. Rodgers ABD’yi, Wright EX “Vin Fiz” uçağıyla, bir okyanus kıyısından diğerine 49 günde katetti ama hedeflediği 50,000 dolarlık Hearst ödülü 30 gün süre verdiği için ödülü kazanamadı.

Calbraith Perry Rodgers uçağı Vin Fiz ile beraber poz verirken.

1948 – ABD posta idaresi ilk kez uzay temalı pul bastı. Pulda Nazi Almanyası’ndan ele geçirilen bir V-2 roketinin ABD semalarında yükselişi resmedilmişti.

1995 – Uzay mekiği Columbia Dünya’ya başarıyla inerek STS-73 görevini sonlandırdı. 20 Ekim günü fırlatılan mekik yörüngeye mikro yerçekimi ortamında deney yapmaya yarayan ikinci Spacelab modülünü ( United States Microgravity Laboratory – USML-2) taşımıştı.

Uzay mekiği Columbia

2007 – Çin’in ilk Ay uydusu, Chang’e 1, Ay yörüngesine girdi. Görev 1 Mart 2009’da sonlandırılacak ve Chang’e 1 Ay’a düşürülecekti.

2013 – Hindistan Uzay Araştırmaları Kurumu (ISRO) Mars Yörünge Görevi’ni (Mangalyaan) fırlattı. Ülkenin ilk gezegenlerarası görevi, 10 ay 19 günlük yolculuğu sonunda, Eylül 2014’de başarıyla Kızıl Gezegen’e ulaştı. Böylece Hindistan ilk denemede Mars’a ulaşmayı başaran ilk ülke oldu.

mars1
Mangalyaan’ın Mars yörüngesinden gönderdiği ilk görüntü.

5 Kasım günü doğanlar ve ölenler:

1948 – Nobel Ödülü sahibi, Amerikalı fizikçi ve akademisyen William Daniel Phillips doğdu
1879 – İskoç fizikçi ve matematikçi James Clerk Maxwell öldü (d. 1831)
1992 – Amerikalı fizikçi ve satranç oyuncusu Arpad Elo öldü (d. 1903)
1906 – Amerikalı astronom ve akademisyen Fred Lawrence Whipple doğdu (ö. 2004)
1961 – Amerikalı donanma albayı, pilot ve astronot Alan G. Poindexter doğdu (ö. 2012). Aralık 2002’de STS-120 görevine pilot olarak seçilmişti. Sadece iki ay sonra gerçekleşen Columbia faciasından sonra bu görev iptal edildi. Poindexter uzaya ilk kez 2008 yılında çıkma fırsatı buldu. Pilot olarak seçildiği STS-122 görevinde Uluslararası Uzay İstasyonu’na (ISS) ESA’nın Columbus Laboratuvarı modülünü çıkarttılar. STS-125 ve STS-127’de yer kontrolde görev aldıktan sonra STS-131 göreviyle yeniden yörüngeye çıktı. Komutanlığı üstlendiği bu görevde ISS’e Çok Amaçlı Lojistik Modülü’nü çıkarttılar. 1 Temmuz 2012 günü jet-ski kazası sonucu hayatını kaybetti.

STS-131 görevi sırasında uzay mekiğinin taşıdığı Çok Amaçlı Lojistik Modülü. NASA

2 Haziran

2 Haziran günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1955 – Baykonur Kozmodromu açıldı. Sovyetler Birliği tarafından Kazakistan’da kurulan yörüngesel ve insanlı fırlatmalar için dünyanın ilk uzay limanı ve en büyük (bölgedeki) operasyonel uzay fırlatma tesisi olan Baykonur, bugün Rusya’nın uzay operasyonları için kullanılıyor. Uzay tarihinin bazı önemli ilk görevlerin fırlatması buradan yapıldı: İlk uydu, ilk hayvan, ilk insan, ilk kadın buradan uzaya çıktı.

1966 – Surveyor programı: Surveyor 1, Ay üzerinde Oceanus Procellarum’a (Fırtınalar Okyanusu) inerek, bir başka gökcismine yumuşak iniş yapan ilk ABD uzayaracı oldu. Sovyet rakibinden dört ay sonra Ay’a varan Surveyor 1’in görevi şunlardı: “Ay’a yumuşak şekilde inmek, Ay yüzeyinin ve yeraltının kimyasal analizlerini yapmak ve Ay’dan çekilen TV görsellerini Dünya’ya göndermek”.

Surveyor 1

Öncelikli görevlerini 14 Temmuz 1966’da tamamlayan araç, 7 Ocak 1967’de iletişimi tamamen kesilene kadar Dünya’ya 11237 fotoğraf göndermeyi başardı.

Üç bacağında iniş özellikleri hakkında veri sağlamak için uçak tipi amortisörler ve gerinim ölçerler taşıyordu. Buradan elde edilen bilgiler gelecekteki Apollo görevleri için önemli yarar sağladı. [solarsystem.nasa.gov]

2003 – Avrupa bir başka gezegene, Mars’a ilk seyahatini başlattı. Avrupa Uzay Ajansı’nın Mars Express sondası Kazakistan’daki Baykonur uzay merkezinden fırlatıldı. Mars ve Dünya’nın birbirine 60 bin yıllık dönemde en yakın pozisyonda bulundukları zaman gerçekleşen göreve bu nedenle Express ismi verildi.

Mars Express betimlemesi.

Mars Express iki parçadan oluşuyordu: Mars Express Orbiter (yörünge aracı) ve Beagle 2 yüzey aracı. Adını Charles Darwin’in araştırma gezisini yaptığı gemiden alan Beagle 2, astrobiyoloji ve jeokimyasal araştırmalar yapmak amacıyla tasarlanmıştı. Ne Yörünge aracından başarıyla ayrılan Beagle 2’den yazık ki bir daha sinyal alınamadı ve görevin bu kısmı başarısız oldu.

Yörünge aracının bir Mars yılı boyunca yedi deney yürütmesi planlandı. Bu çalışma boyunca gezegenin benzeri görülmemiş yüksek çözünürlüklü ve mineralojik haritalaması sağladı. Ayrıca 2 km derinliğe kadar yeraltı yapılarını tespit edebilen bir radar kullanarak yeraltı suları için arama yapıldı. Bir dizi bilimsel enstrümanı ile de Kızıl Gezegen’in atmosferini araştırıp bileşimini haritalandıracak ve sirkülasyonunu ve güneş rüzgarıyla etkileşimini belirleyecekti. Yörünge aracı hâlâ görevini sürdürmeye devam ediyor.

2 Haziran günü doğanlar ve ölenler:

1930 – ABDli yüzbaşı, pilot ve astronot Pete Conrad doğdu (ö. 1999)
1949 – İngiliz astronom ve fizikçi Heather Couper doğdu.
1978 – biyoteknolojist ve astronot, uzaya çıkan ilk Koreli Yi So-yeon doğdu.

24 Nisan

24 Nisan günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1967 – Soyuz 1 uzay kapsülünün Dünya’ya inişi sırasında paraşüt arızası meydana geldi ve uzayaracı içindeki Sovyet kozmonotu Vladimir Komarov hayatını kaybetti. [görseller via @Russia]

1990 – Uzay mekiği Discovery STS-31 görevi için fırlatıldı. Mekik çok önemli bir yükü yörüngeye çıkartacaktı: Hubble Uzay Teleskobu.

Uzay mekiği havalanmış durumda. Roket motorlarından parlak iki alev sütunu çıkıyor. Kalkış noktasından etrafa yapay bir bulut yayılmakta.
Discovery uzay mekiği fırlatma sırasında.

2019 – NASA, Mars InSight yüzey aracının ilk kez bir “mars sarsıntısı” kaydettiğini açıkladı. Sarsıntı, Dünya’da gerçekleşenlerden çok daha küçük olsa da Mars’ın sismik olarak aktif olduğunu kanıtlıyordu.

24 Nisan günü doğanlar ve ölenler:

1656 – Danimarkalı matematikçi ve fizikçi Thomas Fincke öldü (d. 1561)
1960 – Nobel Ödülü sahibi, Alman fizikçi ve akademisyen Max von Laue öldü (d. 1879)
1967 – Sovyet pilot, mühendis ve kozmonotu Vladimir Komarov öldü (d. 1927)
2003 – Türk astronom ve matematikçi Nüzhet Gökdoğan öldü (d. 1910). Türkiye’nin ilk kadın gökbilimcisi ve aynı zamanda ilk kadın dekanı olan Nüzhet Gökdoğan, 14 Ağustos 1910tarihinde İstanbul’da doğdu. Fransa’daki Lyon Üniversitesi’nde Matematik lisansı aldıktan sonra, 1933 yılında Paris Üniversitesi’nde Fizik öğrenimi görmeye başladı. Aynı tarihte Paris Gözlemevi’nde staj yaptıktan sonra Türkiye’ye döndü ve 1934 tarihinde İstanbul Üniversitesi’nde Astronomi Kürsüsü’ne atandı. Bu tarihten sonra, 46 yıl boyunca astronomi alanında bilimsel çalışmalarını sürdürdükten sonra 1980 yılının sonunda emekli oldu. [astronotlar.space]

Hatice Nüzhet Gökdoğan (1910-2003)

9 Ocak

9 Ocak günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1793 – Kuzey Amerika’daki ilk balon uçuşu Jean-Pierre Blanchard tarafından gerçekleştirildi. Blanchard Pennsylvania eyaletindeki Philadelphia şehrinden havalanıp, New Jersey eyaletinde Deptford’a indi.

ABD’den havalanan ilk balon.

1992 – İlk ötegezegenlerin keşfi, Aleksander Wolszczan ve Dale Frail isimli astronomlar tarafından duyuruldu. Wolszczan ve Frail, kendi etrafında çok hızlı dönen ve yoğun kütleli atarca (pulsar) denilen bir gökcisminin yörüngesinde dolaşan iki gezegen keşfettiler. PSR B1257+12 olarak adlandırılan atarca, Dünya’dan 2,300 ışık yılı uzaklıkta, Başak Takımyıldızı içersinde bulunuyor. Ötegezegenlerin varlığı, Porto Riko’daki (2020 yılında yıkılan) Arecibo Gözlemevi’nde yapılan gözlemler sonucu açığa çıktı. Bir anakol yıldızın yörüngesinde bulunan ilk ötegezegen olan Pegasi 50b’nin keşfi ise 6 Ekim 1995 tarihinde yayınlanacaktı.

Pulsar yörüngesindeki gezegenlerin tasviri.

2011 – ESA’nın Mars Express uzayaracı, Mars’ın uydularından Phobos’a yakın geçiş yaptı ve 100 km mesafeden çektiği görüntüleri Dünya’ya yolladı. Mars’ın iki uydusundan gezegene daha yakın olan Phobos kardeşi Deimos’a göre daha büyük olmasına karşın yine de 22 km çapıyla Güneş Sistemi’ndeki en küçük uydulardan biridir.

Phobos

2016 – Avrupa Uzay Ajansı’nın (ESA) Rosetta uzayaracı 67P/Churyumov–Gerasimenko kuyrukluyıldızının çekirdeğini 78.8 km öteden görüntüledi. Rosetta’dan ayrılan iniş aracı Philae 2014 yılında kuyrukluyıldıza inerek bir ilki gerçekleştirmişti.

67P/Churyumov–Gerasimenko kuyrukluyıldızı.

9 Ocak günü doğanlar ve ölenler:

1848 – Alman-İngiliz astronom Caroline Herschel öldü (d. 1750)
1864 – Rus matematikçi ve fizikçi Vladimir Steklov doğdu (ö. 1926)