Halley Kuyrukluyıldızı

Halley Kuyrukluyıldızı veya Halley’in Kuyrukluyıldızı (Halley’s Comet) yüzyıllardır bilinen ve tarih boyunca en çok gözlemlenen kuyrukluyıldızdır. Gezegenlerarası bir uzayaracı ile yakından incelenen ilk kuyrukluyıldız olmuştur aynı zamanda.

Güneş’ten 35 astronomik birim uzaklaşan kuyrukluyıldızın yörüngesinin yıldızımıza en yakın geçiş mesafesi 0,586 AB. Halley’in bu yörüngeyi tamamlayıp gerçekleştirdiği geçişleri ortalama 76 yıl sürüyor, ancak kütleçekim etkileri periyodu 74.5 ile 79 yıl arasında oynatabiliyor.

Diğer kuyrukluyıldızlar gibi Halley de bolca su buzu ve tozdan oluşan kirli bir kar topuna benziyor. Güneş Sistemi’nin merkezine yaptığı her yolculukta, yıldızımızın yaydığı ısı sebebiyle yüzeyindeki su buharlaşarak kuyruğunu oluşturuyor. En sonunda tüm kütlesini kaybetmesi kaçınılmaz.

Halley Kuyrukluyıldızı

Dünya’nın yörüngesi her yıl Halley’in yörüngesiyle iki defa çakışır ve geçmişte kuyrukluyıldızdan kopan molozlar bu noktalarda Dünya’nın atmosferine girer. Bu sayede, Mayıs’ın ilk günlerinde Eta Aquarid göktaşı yağmuru, Ekim’in sonlarında da Orionid göktaşı yağmurları yaşanır. Halley’in bir sonraki gösterisi 2061 yılında gerçekleşecek. O zamana kadar kim öle kim kala diyorsanız, en azından Halley’den arta kalanlarla oluşan bu göktaşı yağmurlarının tadını çıkarabilirsiniz.

Halley kuyrukluyıldızının ‘keşfi’

Adını Edmond Halley‘den alsa da astronom Halley bu kuyrukluyıldızı hiç görmedi. Halley 1705’de 24 kuyrukluyıldızın yörüngelerinin kataloglarını yayınladı. Hesaplamaları 1531, 1607 ve 1682 yıllarında gözlemlenen kuyrukluyıldızların çok benzer yörüngelere sahip olduğunu ortaya koyuyordu.

Edmond Halley’in Thomas Murray imzalı tablosu.

Halley bu üç gökcisminin aslında 76 yılda bir geri dönen tek bir kuyrukluyıldız olabilieceği fikrini ortaya attı. 1758 yılında bir daha geleceğini iddia etti. Ne yazık ki 1742 senesinde hayatını kaybeden ünlü gökbilimcinin ömrü iddialarının doğrulandığını görmeye yetmedi. Buna karşın kuyrukluyıldız 1758’in sonuna doğru ortaya çıktı, Güneşe en yakın konumuna 1759 Mart’ında ulaştı. Bundan sonra da gökbilimcinin anısına Halley ismi verildi.

Milattan Önce 467-466 yıllarında Yunan astronomlarca gözlemlendiği iddiası olsa da genel olarak ilk kez MÖ 240 yılında Çinli astronomlarca kayıtlara geçtiği kabul ediliyor.

MÖ 167 ve 87 yıllarında döndüğünde muhtemelen Babillilerin kayıtlarına da girdi.

Tarhihi boyunca Dünya’ya en yakın geçişini 10 Nisan 837 günü gerçekleştirdi. O gün gezegenimizden sadece 6 milyon km uzaktaydı.

1301’deki geçişi, İtalyan ressam Giotto’nun 1305 civarında “Üç Kralın Tapınışı” eserini yaparken, tablodaki Bethlehem Yıldızı formuna ilham vermiş olabilir.

İtalyan ressam Giotto tarafından yapılan Üç Karlın Tapınışı isimli tabloda görülen Bethlehem Yıldızı’na Halley kuyrukluyıldızı ilham vermiş olabilir.

1910 yılında Dünya, Halley’in milyonlarca kilometre uzunluğundaki kuyruğunun içinden geçti. O devirde insanlar atmosfere karışacak zehirli maddelerin etkisiyle panik yaşasalar da herhangi bir etki görülmedi.

Halley Kuyrukluyıldızı 1910’daki geçişinde ilk kez fotoğraflandı. Prof. Edward Emerson Barnard @ Yerkes Observatory.

Uzay Çağı’nda Halley kuyrukluyıldızı araştırmaları

Halley’in 1986 yılındaki bir sonraki gelişinde bilim insanları artık araştırma için uzay teknolojisine sahipti. Teknolojiye sahip her ülke adeta kuyrukluyıldızın peşine düştü ve birkaç uzayaracı Halley’in yakınına gönderildi. Bu araçlar ilk defa bir kuyrukluyıldızdan örnek alıp analiz etti. Aynı anda çok güçlü teleskoplar yeryüzünden gözlem yaptı.

Sovyetler’in gönderdiği Vega 1 sondası, 4 Mart 1986’da çekirdeğinin o zamana kadar ki ilk görüntülerini kaydetti. 6 Mart’ta yakın geçişini yapan Vega 1’i 9 Mart günü Vega 2 takip etti.

14 Mart günü Avrupa Uzay Ajansı’nın Giotto uzay sondası kuyrukluyıldız çekirdeğinin çok yakınından geçerek örnek almayı başardı.

Halley Kuyrukluyıldızı’nın çekirdeği. 📷: ESA’nın Giotto uzay sondası.

Japonlar da gayrıresmi olarak Halley Armadası olarak anılan, Suisei ve Sakigake uzayaraçlarını gönderdi.

Amerikalılar da gözlem için iki uzay mekiği görevi planlamışlardı, ancak ilk uçuş Challenger faciası yaşanınca bu görevler gerçekleştirilemedi.

kaynak: space.com | britannica.com | apod.nasa.gov |

SWAN kuyrukluyıldızı (C/2020 F8)

SWAN kuyrukluyıldızı veya resmi adıyla C/2020 F8 (SWAN), Güneş Heliosferik Gözlemevi (SOHO) uzayaracı üzerindeki SWAN kamerası tarafından yakalanan fotoğraflar üzerinde 25 Mart 2020 tarihinde keşfedildi.

Bugün (6 Mayıs 2020) için Dünya’dan 0.614 astronomik birim (AB) uzaklıkta, Balina (Cetus) takımyıldızı sınırlarında bulunan SWAN kuyrukluyıldızının parlaklığı 5.5 kadir olarak ölçülmüş durumda.

Güney Avustralya’daki Adelaide tepeleri üzerinden SWAN kuyrukluyıldızının görünümü. 📷 Will Godward

SWAN kuyrukluyıldızı nasıl görülebilir?

Çıplak gözle görülebilecek kadar parlak hale gelmiş durumda ancak şu an Güney gök küresinde bulunduğu için bizim gece gökyüzümüze girmiş değil.

Fakat 7 Mayıs’ta göksel ekvatoru aşıp Kuzey’e gelecek olan SWAN, 13 Mayıs günü 85,065,197 km (0,56 AB) Dünya’ya en yakın konumuna gelecek.

20 Mayıs’ta 2’inci kadir parlaklıkta bir yıldız olan Algol’ün yakınında görülecek. Bizim için en iyi gözlem zamanı Capella yıldızına yakın gözükeceği, Mayıs ayının sonu olacaktır.

SWAN çıplak gözle görülebilecek mi?

Tabii o gün geldiğinde ne kadar parlak görülebileceği şansa bağlı. Bu yıl Atlas kuyrukluyıldızına dair umutlar onunla beraber paramparça olmuştu.

Kuyrukluyıldızlar çoğunluğu buzdan oluşan küçük gökcisimleridir. Güneşe yaklaştıklarında bünyelerindeki su buharlaşır ve arkalarında bir kuyruk gibi gözükür. Kuyruğun dışında çevresinde koma denilen atmosfer oluşumu da gözlenir.

Kuyrukluyıldızların kaynağı Güneş Sistemi’nin uzak katmanlarını oluşturan Kuiper kuşağı ve Oort Bulutu’dur. Buralardan diğer cisimlerle kütleçekim etkileşim sonucu saparak Güneş’in çekimiyle Güneş Sistemimizin merkezine doğru yakınlaşmaya başlarlar. Güneş’in etrafında son derece eliptik bir yörüngeye giren kuyrukluyıldızlar pelli periyotlarla görülebiliyor: Halley kuyrukluyıldızı gibi.

kaynak: heavens-above.com | universetoday.com | theskylive.com |

ATLAS kuyrukluyıldızı (C/2019 Y4)

Atlas kuyrukluyıldızı veya resmi ismiyle C/2019 Y4, ATLAS araştırmasıyla keşfedilmiştir ve paraboliğe yakın bir yörüngeye sahip bir kuyrukluyıldızdır.

Atlas (sol üst) M81 ve M82 (sağ alt) galaksilerinin başı çektiği derin uzay manzarasının önünde ilerlerken. Rolando Ligustri (CARA ProjectCAST)

Şu an (Mart 2020) Mars yörüngesinin ötesinde, bizden 9 ışık dakikası uzakta bulunan ve gökyüzünde Büyük Ayı takımyıldızı sınırlarında hareket eden Atlas, 2020 yılının ne parlak kuyrukluyıldızı olmaya aday.

23 Mayıs’da Dünya’ya en yakın konumuna erişecek olan ATLAS, 2020 yılının Nisan ve Mayıs aylarında gözle görülebilecek kadar parlaklaşabilir. 1 Mayıs gibi +5 kadir parlaklığa erişmesi bekleniyor ki bu teorik görme sınırı olmasına karşın bir yıldızdan ayırmak oldukça zor olacaktır. Tabii kuyrukluyıldızlar süprizlerle doludur, kesin bir şey söylemek mümkün olmaz ama Mayıs ayında en azından küçük teleskoplar veya dürbünlerle görmek mümkün olacaktır.

Astrofotoğrafçı Matthijs Burgmeijer tarafından oluşturulan yukardaki hareketli görüntüde ATLAS kuyrukluyıldızının yıldızlı arka plan üzerindeki hızlandırılmış hareketini görüyoruz. Gerçekte ziyaretçinin gökyüzünde 5 saat süren ilerleyişini izliyoruz.

28 Aralık 2019’da Asteroid Yer-Çarpışma Son Alarm Sistemi (Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System – ATLAS) içinde bulanan 50 cm çaplı bir teleskobun elde ettiği görüntüler sayesinde keşfedildi.

Yörünge hareketine dayanılarak yapılan hesaplamalar kuyrukluyıldızın 5,200 yıl sonra yeniden görüleceğini gösteriyor.

kaynak: earthsky.org | wikipedia.org | uzaydanhaberler.com | video: ☆Matthijs Burgmeijer |

46P/Wirtanen kuyrukluyıldızı

Güncelleme 13 Aralık:

Pek çok amatör astronom Wirtanen’i çıplak gözle görebildiğini bildiriyor. Yeterince karanlık bir yerde gözlem yapıyorsanız çıplak gözle görme şansınız var. Wirtanen gökyüzünde küçük puslu bir daire biçiminde görülecektir.

Gözle görüş kabiliyetinizi arttırmanın yolu saptırmalı bakış (uluslararası literatürde averted vision) denilen tekniğini kullanmaktır. Oldukça basit: direkt olarak gözlemlemek istediğiniz obje yerine onun hemen kenarlarındaki bölgeler bakıyorsunuz. Bu sayede objeden gelen ışınlar görüntüyü algılayan sinir bölgesinde renksiz fakat daha düşük parlaklıkları algılayabilen hücrelerin üzerine düşer.

Kuyrukluyıldız dürbün için oldukça iyi bir gözlem hedefi. Işık kirliliği sebebiyle gözle göremeseniz bile dürbün yardımıyla Wirtanen’i görebilirsiniz.

Kuyrukluyıldızın fazla detayı olmadığından teleskobun büyütme gücü işinize yaramayacaktır. Mümkün olduğunca geniş açıyla izlemek daha zevkli olur. Takip motorlu bir teleskopla oldukça hızlı ilerleyen Wirtanen’in yıldızlı gökyüzü üzerindeki hareketini dakikalar içinde farkedebiliyorsunuz.

Yörünge süresi 5.4 yıl olan, kısa periyodlu bir kuyrukluyıldız. Sadece 1.2 km çapıyla da göreceli olarak küçük sayılabilir. Buna karşın Wirtanen çekirdek boyutundan beklenmeyecek derecede fazla aktivite gösteren bir kuyrukluyıldız ailesine dahil. Bu ilgi çekici olmasını sağlayan özelliklerinden biri.

Birleştirilerek elde edilen bu görselde kuyruklu yıldızın gün geçtikçe parlaklığının artması gösteriliyor.

California’daki Lick Gözlemevi’nden Carl A. Wirtanen tarafından 1948 yılında, o senelerde kullanılan fotoğrafik plaka üzerinde keşfedildi. Gözlemevinin yetersiz imkanları sebebiyle kısa periyodlu bir kuyrukluyıldız olduğunun anlaşılması için bir yıldan fazla zaman geçmesi gerekti.

ESA’nın Rosetta uzayaracı için düşünülen bir hedefti ancak fırlatma zamanı ertelenince ünlü olma şansını 67P/Churymov-Gerasimenko kuyrukluyıldızına kaptırdı.

16 Aralık 2018’de Dünya’dan sadece 0.078 AB (11.7 milyon km) uzakta olacak. Parlaklığının 3 kadire çıkması bekleniyor ki bu Wirtanen’in bugüne dek görülen, gelecekte de beklenen en parlak halini göreceğiz anlamına geliyor.

46P/Wirtanen’in 11-30 Aralık 2018’de gökyüzündeki konumu:

kaynak: cometwatch.co.uk/comet-46p-wirtanen/

Saklıkent’te Gözlem Şenliği

13-15 Aralık’da Antalya Saklıkent’te bir gözlem şenliği gerçekleştirilecek. Prof. Dr. Ethem Derman’ın öncülüğünde gerçekleştirilecek gözlem şenliğinin önemli gözlem hedefi 46P/Wirtanen kuyrukluyıldızı olacak. Bunun dışında gökyüzünün ikinci yoğun akan yıldız yağmuru Geminid (İkizler) göktaşı yağmuru ve elbette muhteşem kış gökyüzü katılımcıları bekliyor.

Gözlem şenliğinin gerçekleştirileceği 3 gece boyunca Saklıkent’te sokak lambaları kapalı olacak, böylece ışık kirliliği minimum düzeye inecek. Tabii kış gecesi gözlem etkinliğine katılmak da kolay iş değil. Gülü seven dikenine katlanır diye boşuna dememişler.

Katılım için bu bağlantıdaki formu doldurmanız isteniyor. Aynı sayfada Saklıkent’te kalacak pansiyon bulmak için bilgi alabilirsiniz. Burada çadırınızda kalma şansınız da var. İleride gerçekleşecek gözlem etkinliklerinden haberdar olmak için Ethem Hoca ile Gökyüzü Gözlem Etkinlikleri grubunu takip edebilirsiniz.

Saklıkent’te Gözlem Şenliği