8 Nisan

8 Nisan günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1911 – Hollandalı fizikçi Heike Kamerlingh Onnes süperiletkenliği keşfetti. Süperiletken maddeler belli bir kritik sıcaklığın altına soğutulduklarında elektriksel dirençleri sıfır olur ve manyetik değişim alanları ortadan kalkar.

1947 – Kayıtlara geçen en büyük güneş lekesi grubu, güneşin güney yarım küresinde gözlendi. Büyüklüğünün yaklaşık 18 milyar kilometre kare veya Güneş’in görünür yarım küresinin 6100 milyonda biri kadar bir alan olduğu tahmin ediliyor.

14886 olarak kodlanan güneş lekesi grubu ve boyutunun karşılaştırılabilmesi için eklenen Dünya (Earth) ve Jüpiter’in alanlarını gösteren daireler.

2010 – Avrupa Uzay Ajansı’nın (ESA) CryoSat-2 uydusu bir Dnepr roketi ile Kazakistan’daki Baykonur kozmodromundan fırlatıldı. Bu görev, ESA’nın kutup deniz buzunun kalınlığını ölçmeye ve Grönland ve Antarktika’yı kaplayan buz tabakalarındaki değişiklikleri izlemeye yönelik ilk uydusu olma özelliğine sahipti. Uydunun ana yük kapasitesini buz için tasarlanmış, geniş buz tabakalarının kenarlarındaki değişiklikleri ve kutup okyanuslarında yüzen buzları ölçen bir SAR İnterferometrik Radar Altimetresi oluşturuyor. [esa.int]

8 Nisan günü doğanlar ve ölenler:

1461 – Alman matematikçi ve astronom Georg von Peuerbach, öldü (d. 1423)
1732 – Amerikalı astronom ve matematikçi David Rittenhouse doğdu (ö. 1796)
1915 – Hırvat fizikçi, filozof ve yazar Ivan Supek doğdu (ö. 2007)
1917 – Rus-Estonyalı gökbilimci Grigori Kuzmin doğdu (ö. 1988)
1919 – Macar fizikçi, akademisyen ve politikacı, Macar Eğitim Bakanı Loránd Eötvös öldü (d. 1848)
1969 – Ukraynalı gökbilimci Zinaida Aksentyeva öldü (d. 1900)
1984 – Nobel Ödülü sahibi, Rus fizikçi ve akademisyen Pyotr Kapitsa öldü (d. 1894)

Güneş lekesi

Güneş lekesi yoğun manyetik alanların ve aşağıdan yükselen sıcak gazın bir araya gelmesi ile şekillenir. Görselde, Dünya’nın en büyük ve güçlü Güneş teleskobu olan Inouye Güneş Teleskobu’nun 28 Ocak 2020’de yakaladığı ilk güneş lekesi görüntüsünü görüyoruz. Görüntü, Güneş’in yüzeyinde görülen güneş lekesinin yapısının çarpıcı ayrıntılarını ortaya koyuyor.

Bu görüntü kırmızı ve turuncunun sıcak bir paletini kullanılmış, ancak bağlam görüntüleyici bu güneş lekesi görüntüsünü, görünür spektrumun yeşilimsi sarı kısmında 530 nanometre dalga boyunda yakaladı.

Görsel hakları: NSO / AURA / NSF

Leke o kadar büyük ki Dünya’yı içine rahatça sığdırabilirsiniz. Güneş’i gözlemleyebilmek için ışığının çok az kısmını geçiren filtreler kullanılır. Bu yüzden daha az parlak yerler karanlık gözüküyor.

kaynak: nso.edu |

kozmik boyutlar

Astronomi birimi, ışık yılları, sonu bucağı gelmeyen sayılar. Evrenin olağanüstü boyutlarını belirtmek için kullanılan sayılar da sıradanın ötesinde oluyor. Fakat sayılar insanın gökteki cisimlerin hayalini kurmasını kolaylaştırmıyor; işin bu kısmı için görsel kaynaklara ihtiyaç var.

Bu adreste güneş sistemimizdeki cisimlerin ve dış uzaydaki bazı büyük yıldızların birbiri ile orantılı boyutlarda görüntülerinin birleştirilmesiyle oluşturulmuş bir çalışma var.

Ay ile Dünya’nın karşılaştırması ile başlayan görüntülerin sonunda güneşimiz ile VY Canis Majoris’in karşılaştırması ile son buluyor. VY CMa (Canis Majoris) Büyük Köpek takımyıldızında bulunan muazzam boyutlarda bir yıldız; öyleki güneşin 1800-2100 katı olan çapıyla, bilinen en büyük yıldız ünvanına sahip.

Kaynak: tr.wikipedia.org | techdo.com | Görüntü: hubblesite.org

kutup ışıkları: Auroralar

Güneş rüzgarlarıyla gelen yüklü parçacıklar gezegenimizin manyetik alanı tarafından engellenir. Bunların bir bölümü Kuzey ve Güney kutup bölgelerine yönelir. Buralarda atmosferdeki gazlarla etkileşime giren parçacıklar gökyüzünün neon lambalar gibi aydınlanmasına sebep olur. Bu ışıklar kutup ışıkları veya aurora olarak adlandırılır.

Mavi Lagün, İzlanda 🇮🇸 üzerinde kutup ışıkları via @aurorareykjavik

Bunun gibi hızlandırılmış çekimlerde ışıkların gökyüzündeki hareketlerini daha iyi görebiliriz. Fakat şunu da söylemek lazım, bu ışıklar gözünüze fotoğraflardaki kadar parlak ve renkli gözükmezler. Buna rağmen harikadırlar. Tabii sadece auroraları görmek istiyorsanız. Işık kirliliği yarattığı için astronomi gözlemlerinde engel oluşturuyorlar. Her güzelin bir kusuru var.

Auroralar oluştukları kutup bölgesine göre farklı isimlendirilebiliyor. Bizim bulunduğumuz kuzey enlemlerinde Aurora Borealis veya kuzey ışıkları deniliyor. Bizdeki eski ismi şavk-ı şimal. Güney enlemlerinde ise Aurora Australis, güney kutup ışıkları deniliyor. Ancak Kuzey kutup bölgesi yakınlarında daha yoğun yerleşim olduğundan çoğunlukla bu isimlere denk gelirsiniz.

Cam igloda üşümeden aurora seyretme keyfi.

Finlandiya’nın Kakslauttanen kenti, kuzey ışıklarını izleyebileceğiniz ilginç bir otele ev sahipliği yapıyor: İglo Köyü (The Igloo Village) Bu otel hakkında da yazmıştım zamanında: kuzey ışıklarını cam iglolarda izlemek

Farklı gezegenlerde kutup ışıkları

Kutuplar üzerinde oluşan ışıklar elbette yalnızca Dünyamız’a özgü bir fenomen değil. Güneş’in yolladığı parçacıklarla etkileşime girebilecek atmosferi olan her gezegende bu tarz ışıklar oluşmakta. Satürn ve Jüpiter’de oluşan auroralara linklerden göz atabilirsiniz.

Merkür – Güneş’e en yakın gezegen

Merkür Güneş’e en yakın gezegendir. Yıldızımıza ortalama uzaklığı 57,9 milyon (Dünya: 150 milyon) kilometredir. Güneş’in bu gezegenin yüzeyinden görünür boyutu bizim Dünya’dan gördüğümüzden 3 kattan daha büyüktür.

Dünya’ya olan uzaklığı ise iki gezegenin yörüngelerindeki konuma bağlı olarak 77 ile 222 milyon km arasında değişiyor.

Güneş’e bu kadar yakın olunca ısınmamak mümkün değil. Ortalama sıcaklık 178 derece. Gezegenin çok uzun gece ve gündüzleri muazzam sıcaklık farkları ortaya çıkarıyor. Gündüzü yaşayan yarıküresinde sıcaklık 430 dereceye kadar çıkıyorken geceyi yaşayan yüzeyi -180 dereceyi görüyor.

Oldukça küçük bir gezegen. Dünya’nın %40 boyutunda olan gezegen uydumuz Ay’dan %40 daha büyük. Kütle bakımındansa Dünya’nın sadece 20’de 1’i. Güneş Sistemi’nde Merkür’den daha büyük uydu var. Merkürümüz ise herhangi bir doğal uyduya sahip değil.

Gezegen Güneş etrafında 88 Dünya gününde dönüyor. Yani bir Merkür yılı bizim 88 günümüze eşit. Fakat bir Merkür günü oldukça uzun: kendi etrafındaki bir turunu 59 günde tamamlıyor: Bir Merkür yılı 1.5 Merkür gününe eşit!

Venüs ile beraber bir iç gezegen olarak tanımlanır.

Kayda değer bir atmosfere sahip olamayacak kadar küçük ve sıcak olan gezegen çok zayıf bir ekzosfere sahip. Eksozferi hidrojen, helyum, oksijen, sodyum, kalsiyum ve potasyum içeriyor.

Nasıl gözlemlenir?

Görünür parlaklığı -2.48 (en parlak yıldız Sirius’tan daha parlak) ile +7.25 kadir (görme sınırının altında) arasında değişir. İç gezegen olduğu için Ay gibi evreleri görülür.

Gezegeni gözlemlemekte en büyük zorluk ise Güneş’e çok yakın oluşudur. Ya Güneş doğmadan hemen önce doğar ya da battıktan biraz sonra batar. Bu durum gözlem süresini kısaltır aynı zamanda gezegenin karanlık gökyüzünde görmeyi oldukça zor hale getirir.

Merkür geçişi veya transit

Bir Merkür geçişi, gezegeninin Dünyamız ile Güneş arasında bulunduğu durumlarda oluşabilir. Geçiş sırasında gezegen Güneş’in parlak diski üzerinde ilerleyen küçük siyah bir nokta olarak gözlemlenir.

Merkür Güneş’in yüzeyi önünden geçerken.

Tarihte ilk Merkür geçişini gözlemleyen kişi ünlü gökbilimci Kepler’dir. Kepler yaptığı hesaplamaları kullanarak gezegenin Güneş’in önünden geçişini doğru hesaplayarak 1631 Kasım’ında geçişi incelemiştir. Kepler bunun için Güneş’in görüntüsünü karanlık odanın duvarına yansıtmıştır.

Bir yıl içinde Merkür en azından 3 kere Güneş ile aramıza girdiği alt kavuşum dediğimiz konumda bulunur. Ancak her defasında geçiş gözlemlenemez çünkü iki gezegen aynı anda bu konumlarda bulunmaz. Bunun sebebi gezegenin yörünge düzleminin Dünya’nın yörünge düzlemine (tutulum düzlemi) göre 7 derecelik bir açı yapıyor oluşudur. Tutulum düzlemi ile Merkür’ün yörünge düzlemi Dünya’da Mayıs ve Kasım aylarının yaşandığı bölgelerde kesişir.

merkur-gecis
Merkür ve Dünya’nın yörünge düzlemi aralarındaki açı sebebiyle transit iki gezegenin denk geldiği nadir zamanlarda gerçekleşir.

kaynak: space-facts.com/mercury | universetoday.com |