Merkür – Güneş’e en yakın gezegen

Merkür Güneş’e en yakın gezegendir. Yıldızımıza ortalama uzaklığı 57,9 milyon (Dünya: 150 milyon) kilometredir. Güneş’in bu gezegenin yüzeyinden görünür boyutu bizim Dünya’dan gördüğümüzden 3 kattan daha büyüktür.

Dünya’ya olan uzaklığı ise iki gezegenin yörüngelerindeki konuma bağlı olarak 77 ile 222 milyon km arasında değişiyor.

Güneş’e bu kadar yakın olunca ısınmamak mümkün değil. Ortalama sıcaklık 178 derece. Gezegenin çok uzun gece ve gündüzleri muazzam sıcaklık farkları ortaya çıkarıyor. Gündüzü yaşayan yarıküresinde sıcaklık 430 dereceye kadar çıkıyorken geceyi yaşayan yüzeyi -180 dereceyi görüyor.

Oldukça küçük bir gezegen. Dünya’nın %40 boyutunda olan gezegen uydumuz Ay’dan %40 daha büyük. Kütle bakımındansa Dünya’nın sadece 20’de 1’i. Güneş Sistemi’nde Merkür’den daha büyük uydu var. Merkürümüz ise herhangi bir doğal uyduya sahip değil.

Gezegen Güneş etrafında 88 Dünya gününde dönüyor. Yani bir Merkür yılı bizim 88 günümüze eşit. Fakat bir Merkür günü oldukça uzun: kendi etrafındaki bir turunu 59 günde tamamlıyor: Bir Merkür yılı 1.5 Merkür gününe eşit!

Venüs ile beraber bir iç gezegen olarak tanımlanır.

Kayda değer bir atmosfere sahip olamayacak kadar küçük ve sıcak olan gezegen çok zayıf bir ekzosfere sahip. Eksozferi hidrojen, helyum, oksijen, sodyum, kalsiyum ve potasyum içeriyor.

Nasıl gözlemlenir?

Görünür parlaklığı -2.48 (en parlak yıldız Sirius’tan daha parlak) ile +7.25 kadir (görme sınırının altında) arasında değişir. İç gezegen olduğu için Ay gibi evreleri görülür.

Gezegeni gözlemlemekte en büyük zorluk ise Güneş’e çok yakın oluşudur. Ya Güneş doğmadan hemen önce doğar ya da battıktan biraz sonra batar. Bu durum gözlem süresini kısaltır aynı zamanda gezegenin karanlık gökyüzünde görmeyi oldukça zor hale getirir.

Merkür geçişi veya transit

Bir Merkür geçişi, gezegeninin Dünyamız ile Güneş arasında bulunduğu durumlarda oluşabilir. Geçiş sırasında gezegen Güneş’in parlak diski üzerinde ilerleyen küçük siyah bir nokta olarak gözlemlenir.

Merkür Güneş’in yüzeyi önünden geçerken.

Tarihte ilk Merkür geçişini gözlemleyen kişi ünlü gökbilimci Kepler’dir. Kepler yaptığı hesaplamaları kullanarak gezegenin Güneş’in önünden geçişini doğru hesaplayarak 1631 Kasım’ında geçişi incelemiştir. Kepler bunun için Güneş’in görüntüsünü karanlık odanın duvarına yansıtmıştır.

Bir yıl içinde Merkür en azından 3 kere Güneş ile aramıza girdiği alt kavuşum dediğimiz konumda bulunur. Ancak her defasında geçiş gözlemlenemez çünkü iki gezegen aynı anda bu konumlarda bulunmaz. Bunun sebebi gezegenin yörünge düzleminin Dünya’nın yörünge düzlemine (tutulum düzlemi) göre 7 derecelik bir açı yapıyor oluşudur. Tutulum düzlemi ile Merkür’ün yörünge düzlemi Dünya’da Mayıs ve Kasım aylarının yaşandığı bölgelerde kesişir.

merkur-gecis
Merkür ve Dünya’nın yörünge düzlemi aralarındaki açı sebebiyle transit iki gezegenin denk geldiği nadir zamanlarda gerçekleşir.

kaynak: space-facts.com/mercury | universetoday.com |

Merkür Geçişi (Transit) – 2019

Bir Merkür geçişi, Merkür gezegeninin Dünyamız ile Güneş arasında bulunduğu durumlarda oluşabilir. Geçiş sırasında Merkür Güneş’in parlak diski üzerinde ilerleyen küçük siyah bir nokta olarak gözlemlenir.

Bu yıl 11 Kasım’da gerçekleşecek Merkür geçişini kaçırırsanız bir sonraki için 2032 13 Kasım’ını beklemeniz gerekecek! Bir önceki geçiş 9 Mayıs 2016 tarihindeydi.

Merkür geçişi nasıl izlenir

Merkür’ün boyutları Güneş’e göre çok küçük olduğu için Merkür geçişi dediğimiz esas olarak bir Güneş gözlemi olacaktır. Bu yüzden burada şu kritik uyarıyı yapmak gerekiyor: Güneş’e koruyucu filtre olmadan bakmak KALICI KÖRLÜĞE sebep olabilir. İsli cam, disket içi, CD, koyu gözlük gibi malzemelerin hiçbiri GÜVENLİ DEĞİLDİR.

Merkür çok küçük olduğundan bu anı kendiniz gözlemlemek istiyorsanuz bir teleskoba ihtiyacınız olacak. Eğer Güneş gözlemi için uygun filtreniz yoksa doğrudan bakmak yerine projeksiyon yöntemi ile Merkür’ü görmeyi deneyebilirsiniz. Bu Güneş lekelerini izlemek için de kullanabileceğiniz bir yöntem.

Ne göreceğiz?

Merkür geçerken Güneş’in üzerinde oldukça küçük kara bir nokta biçiminde görülecek. Merkür gezegeni 11 arc saniye görünür boyutunda olacak. Güneş ise yaklaşık yarım derecelik görünür çapa sahip. Yarın derece 31 arc dakikaya eşit. 31 arc dakika da 1860 arc saniyeye. Yani Güneş’in bir ucundan diğerine yaklaşık 170 Merkür’ü sığdırabilirsiniz. Tabii unutmayın bunlar Dünya’dan görülen boyutlar!

Merkür Güneş etrafındaki bir turunu yaklaşık 88 Dünya gününde tamamlar. Böylelikle bir sene içinde Merkür en azından 3 kere Güneş ile aramıza girdiği alt kavuşum dediğimiz konumda bulunur. Ancak her alt kavuşum sırasında geçiş gözlemlenemez. Bunun sebebi gezegenin yörünge düzleminin Dünya’nın yörünge düzlemine (tutulum düzlemi) göre 7 derecelik bir açı yapıyor oluşudur.

merkur-gecis
Merkür ve Dünya’nın yörünge düzlemi aralarındaki açı sebebiyle transit iki gezegenin denk geldiği nadir zamanlarda gerçekleşir.

Tutulum düzlemi ile Merkür’ün yörünge düzlemi Dünya’da Mayıs ve Kasım aylarının yaşandığı bölgelerde kesişir.

Tarihte ilk Merkür geçişini gözlemleyen kişi ünlü gökbilimci Kepler’dir. Kepler yaptığı hesaplamaları kullanarak gezegenin Güneş’in önünden geçişini doğru hesaplayarak 1631 Kasım’ında geçişi incelemiştir. Kepler bunun için Güneş’in görüntüsünü karanlık odanın duvarına yansıtmıştır.

Merkür geçişi nereden izlenebilir

Eğer uyhun ekipmana sahip değilseniz ve bir gözlem etkinliğine katılamayacaksanız, TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG) BİTOM binasındaki teleskoba bağlı kameradan elde edilecek görüntü youtube üzerinden canlı olarak yayınlanacak.

11 Kasım 2019’da gerçekleştirilecek gözlem etkinliklerini aşağıda sıraladım. Teleskopla gözlemler elbette o günkü hava koşullarına bağlı.

İstanbul Üniversitesi Gözlemevi

İstanbul Üniversitesi Gözlemevi‘nde 14.30-15.30 saatlerinde Prof. Dr. Adnan Ökten’in “Merkür Geçişi” sunumu olacak. Sunumun ardından 15.30-16.30’da teleskopla geçiş gözlemi gerçekleştirilecek. Akşam 6’ya kadar da planetaryum gösterimi, İÜ Tarihi Gözlemevi ve Gleissber Astronomi Koleksiyonu ziyaret edilebilecek.

ODTÜ Amatör Astronomi Topluluğu

ODTÜ’deki dostlar 11 Kasım’da fizik çimenlerinde olacak ODTÜ Amatör Astronomi Topluluğu’nu ziyaret edebilirler. Bu arkadaşlarda sadece Güneş’i gözlemlemek için üretilen o güzel Coronado teleskoplarından bir tane var. 😉🌞

Ege Üniversitesi

Ege Üniversitesi’nde Merkür geçişinin gerçekleşeceği 11 Kasım öncesinde, 8 Kasım tarihinde Prof. Dr. Serdar Evren’in konuşmacı olduğu bir seminer düzenlenecek.

11 Kasım Pazartesi günü ise 15:30’da Fen Fakültesi Dekanlık önünde teleskoplarla gözlem gerçekleştirilecek.

Uludağ Üniversitesi

Bursa Uludağ Üniversitesi, Bursa Uludağ Üniversitesi Astronomi Topluluğu ve Bursa Amatör Astronomi Kulübü tarafından düzenlenecek Merkür Geçişi etkinliği Mete Cengiz Kültür Merkezi’ndeki İlyas Kaygusuz Salonu’nda gerçekleşecek. Fazla sayıda insana tek teleskopla gözlem yaptırmak zor olduğundan teleskoptan görüntü alıp, salondaki ekrana yansıtmayı tercih etmişler.

Yüreğir Belediyesi

Yüreğir Belediyesi Bilim Merkezi önünde ücretsiz ve halka açık bir etkinlik düzenlenecek.

Hatay

Hatay’da katılabileceğiniz Merkür geçiş etkinliği Hatay Bilim Sanat Merkezi’nde gerçekleşecek.

Erciyes Üniversitesi

Erciyes Üniversitesi’nde Aster’in düzenlediği bir etkinlik olacak. Ücretsiz ve herkese olan etkinliğin afişinde kontenjan sınırlı diyor. Önceden başvuru yapmak gerekebilir.

Adana – Çukurova Üniversitesi

Adana’daki etkinlik adresi Çukurova Üniversitesi Uzay Bilimleri ve Güneş Enerjisi Araştırma ve Uygulama Merkezi (UZAYMER) olcak. Gözlem etkinliği 15:00-18:00 saatleri arasında sürecek. Detayları buradan öğrenebilirsiniz.

Yenişehir

Yenişehir Anadolu İmam Hatip Lisesi

kaynak: timeanddate.com | merkurtransit.blogspot.com | rasathane.ankara.edu.tr |

Haftalık Gökyüzü Raporu – 42

Güneşimiz ve benzer boyutta yıldızlar için öngörülen son önce kırmızı deve dönüşmek ardından da uzaya püskürttüğü dış katmanlarından bir gezegenimsi bulutsu, çekirdeğinden de bir beyaz cücenin meydana gelmesidir. Ya sonra? ESA’nın gökada haritalama aracı Gaia’nın topladığı verileri inceleyen astronomların araştırmasına göre, beyaz cüceler milyarlarca yıl içinde soğuyor ve sahip oldukları maddenin kristalleşmesiyle katı kürelere dönüşüyorlar.

Hubble’dan Triangulum Galaksisi’nin en detaylı fotoğrafı

Astronomlar Hubble uzay teleskobu ile Triangulum galaksisinin çok detaylı bir mozaik görüntüsünü oluşturdu. 34,372×19,345 piksel boyutundaki bu mozaik fotoğraf Hubble’ın en yüksek çözünürlüklü ikinci fotoğrafı. Bundan daha geniş olarak Andromeda galaksisinin muazzam fotoğrafı 2015 yılında yayınlanmıştı. Triangulum (Üçgen) galaksisi gökyüzünde soluk bir leke olarak görülebilir. Fakat bu leke 40 milyar kadar yıldız içermekte. Samanyolu ve Andromeda yanında küçük kalsa da Yerel Grup’daki komşu galaksilerimizden biridir. Birçok fotoğrafın birleştirilmesiyle elde edilen bu fotoğrafta gökadanın merkez bölgesi ve iç sarmal kolları öne çıkıyor. Milyonlarca yıldız, yüzlerce yıldız kümesi ve parlak nebulalar görülebiliyor.

Triangulum gökadası.

SpaceX’in ilk yıldız gemisi

Elon Musk SpaceX şirketinin geliştirdiği ilk Starship’in (Yıldızgemisi) Teksas’taki fırlatma tesisindeki fotoğrafını yayınladı. Bu ilk versiyon yörünge altı uçuş için. Yani roket dikey olarak yükselecek ve aynı biçimde tekrar yere inecek. Daha sonra daha büyük versiyonu geliştirilecek. Paslanmaz çelikten yapılma, ayna gibi parlayan bu güzel roket Şubat ayında test edilecek.

SpaceX en az 700 kişiyi işten çıkarıyor

Diğer bir SpaceX haberi; Ancak ilki kadar hoş değil: SpaceX, TechCrunch aracılığıyla yüzlerce çalışanını işten çıkartacağı söylentisini doğruladı. İşten çıkarmalara gerekçe olarak ‘operasyon maliyetlerini düzenleme’ gösterildi. 7,000 civarında çalışanın yaklaşık %10’unu işten çıkarmayı planlayan SpaceX küçülme yerine incelme tabirini kullandı. SpaceX fırlatma maliyetlerini önemli ölçüde düşürerek uydu fırlatma pazarında liderliğe yükseldi. Buna karşın gelirleri Elon Musk’ın önüne koyduğu hedefleri karşılamakta yetersiz kaldığı yorumları yapılıyor. Sonuç olarak sorunların bedelini yine çalışanlar ödüyor.

Işığın Kirli Yüzü: Işık Kirliliği

Işık kirliliği insanlığı binlerce yıldır bağlantı kurduğu gökyüzünden, yıldızlardan kopartan bir olgu. Dünya’daki insanların 3’te 1’inin Samanyolu’nu göremediği düşünülüyor. Milyonları etkilese de etkisi çok az konuşulan bu konu hakkında Türkiye’de ilk kez bir kitap yayınlandı: “Işığın Kirli Yüzü: Işık Kirliliği“. Bülent Aslan’ın kaleme aldığı kitabı bilgi[at]isikkirliligi.org adresinden ücretsiz talep edebiliyorsunuz.

InSight Mars sarsıntılarını keşfetmeye hazır

Kasım ayında Mars yüzeyine iniş gerçekleştiren NASA’nın InSight aracı, Kızıl Gezegen’in yüzeyine sismografı başarıyla yerleştirerek Mars’ta meydana gelen sarsıntıları kayıt altına almaya hazır hale geldi.

Venüs’ü balonla keşfetmek

Venüs Dünya’nın kız kardeşi olarak anılır. Boyut olarak da Dünya’ya çok benzer olan bu gezegen daha yakından bakıldığında ise tam bir cehennemdir. Atmosferi olağanüstü yüksek basınca ve sera etkisi sebebiyle yüksek sıcaklıklara yol açar. Yağmurlar ise sudan değil sadece asitten oluşmakta. Bu korkunç ortama inip çalışmayı başaran Sovyet sonraları oldu ama bunlar çok kısa süre için bunu başarabildi.

Venüs

Böylesi bir cehennemi incelemenin daha kolay bir yolu ise atmosferin üst katmanlarında gezinen bir balonla gezegeni incelemek ki bu da Sovyetler tarafından Vega programıyla gerçekleştirildi. Buna karşın teknolojinin yetersizliği sebebiyle sismik gözlemler yapmak mümkün değildi. Amerikalı araştırmacılar yeni geliştirilen teknoloji ile Venüs atmosferine yerleştirilecek balonlar ile geezgende gerçekleşen 2 şiddetine kadar depremleri ölçebileceklerini düşünüyorlar.

Türkiye’de kar

Geçen hafta çarşamba günü neredeyse tüm Türkiye kar altındaydı. Avrupa Birliği Dünya Gözlem Programı Copernicus’un sosyal medya hesaplarından Avrupa Uzay Ajansı’nın Sentinel-3 uydusunca çekilen karlarla kaplı Türkiye fotoğrafı yayınlandı.

Yaygın bir inanışa göre tüm kar taneleri farklı şekillere sahip. Peki aynı çevre koşullarını oluşturduğumuz takdirde aynı etkilere maruz kalan, yan yana iki kar tanesi aynı şekilde büyüyüp aynı forma ulaşabilir mi? Gökgünce’de Arif Bayırlı bu konuyu yazmış.

Uçan taksi

Yerdeki taksilerle rekabeti sık sık gündeme gelen Uber, helikopter üreticisi Bell ile uçan taksi geliştirmek için işbirliği halinde. Şirketin CEO’su Dara Khosrowshahi’ye göre önümüzdeki 10 yıl içinde uçan araba hayali gerçeğe dönüşebilir. Bell Nexus olarak adlandırılan aracın uçabilir olmayan prototipi CES 2019 fuarında tanıtıldı.

Rolls-Roylce elektrikli uçak

Rolls-Roylce liderliğindeki bir grup ise hız rekoru kıracak bir elektrikli uçak geliştirmeye çabalıyor. Bu çaba havacılığın ‘üçüncü dalgası’ olarak da adlandırılan Uçuş Elektrifikasyonunun Hızlandırılması (ACCEL) sürecinin bir parçası. Şimdiki hız rekoru Siemens firmasının uçağına ait: 338 km/saat. ACCEL ile 482 km/saat hedefleniyor. Potansiyel olarak 1931’de pervaneli bir uçakla kırılan 552 km/saat mümkün olabilir. Elektrikli uçakların ticari olarak varolabilmesinin yolu ise diğer pek çok alanda olduğu gibi pil teknolojisindeki gelişmelere bakıyor.

Türkiye Ukrayna’ya İHA ihraç edecek

Ukrayna Devlet Başkanı Poroşenko, Türkiye’den İnsansız Hava Aracı (İHA) alımı anlaşması imzalandığını açıkladı. Ukrayna’ya 12 adet Bayraktar TB2 model İHA satışı yapılması planlanıyor. Geçtiğimiz yıllarda ülkede yaşanan iç karışıklık ardından Rusya ile başlayan gerilim hâlâ devam etmekte. Rus Dışişleri Sözcüsü Mariya Zaharova konuyla ilişkili olarak “Kiev rejimine silah verilmesi Ukrayna’daki iç krizi kötüleştiren bir faktöre dönüşmemeli” açıklamasında bulundu. Urayna Savunma Bakanlığı’ndan ise Türkiye’den alınacak İHAların Donbass bölgesinde saldırı amacıyla kullanılmayacağını belirtildi.

Güneş’in kuzey kutbu nasıl gözükür?

Yıldızımız Güneş’i Dünya üzerindeki gözlemevlerinin yanı sıra uzaydaki SOHO gibi uydularla sürekli olarak izliyoruz. Fakat bunlar genel olarak gezegenlerin sıralandığı düzlemin dışına, yani Güneş’in ekvator düzleminin üzerine çıkmadılar. Kutupları inceleyen tek görev Ulysses’ti ancak onun üzerinde de herhangi bir görüntüleyici araç bulunmuyordu. Dolayısıyla Güneş’e ‘tepeden bakma’ şansımız olmadı ve kutuplarını doğrudan gözlemleyemedik.

Güneş’in kutupları nasıl görülür hiç merak ettiniz mi? Bilim insanları çok meraklı olduğu için bu sorunun da yanıtını aramışlar.

Avrupa Uzay Ajansı’ndaki (European Space Agency – ESA) bilim insanları Proba-2 uydusundan toplanan görüntülerden elde edilen verilerle yıldızımızın kutbunun neye benzeyebileceğini gösteren bir görüntü ortaya çıkarmışlar.

Satürn ve Dünya karşılaştırması

Satürn 120,536 km ekvatoryal çapıyla Jüpiter’den sonra Güneş Sistemi’nin en büyük ikinci gezegeni. Çapı Dünya’nın 9.5 katı: içersine 764 tane Dünya sığdırabilirsiniz. Ayrıca Dünya’nın 95 katı kütleye sahip.

İş yoğunluğa geldiğinde ise karasal bir gezegen olan Dünya öne geçiyor. Dünya’nın özkütlesi 5.52 g/cm3, Satürn’ün özkütlesi ise sadece is 0.687 g/cm3. Satürn teorik olarak suda (1 g/cm3) batmaz.

Satürn, üzerinde yürüyebileceğiniz herhangi bir yüzeye sahip değil elbette ancak eğer gezegenin üstünde bulunabilseydiniz Dünya’dakiyle neredeyse aynı yerçekimine maruz kalırdınız. Satürn’ün kütlesi gezegenimizden fazla olmasına karşın, gaz devinin boyutları nedeniyle yüzeyinde çekim gücü zayıflıyor.

Dünya’da bir gün 24 saat sürerken bir Satürn günü 10 saat 32 dakikadır. Satürn Güneş etrafındaki bir tam turunu 29,5 Dünya yılında tamamlar. Dünya’nın Güne’e olan ortalama uzaklığı olan 149.5 milyon km ‘astronomik birim’ olarak ifade edilir. Satürn Güneş’e ortalama 9.55 AB uzaklıktadır: yaklaşık 1.4 milyar km.

John Brady tarafından Satürn’ün halkaları içine oturtulmuş Dünya.

Yukarıdaki görselde de Satürn’ün halkalarının yayıldığı alan ile Dünyamızın boyutu karşılaştırılıyor. Halkalar çok geniş alan kaplasa da oldukça ince yapıdalar. Satürn binlerce yıldır bilinse de halkalarını gören ilk insan 1610’da teleskobunu Satürn’e çeviren Galileo Galilei olmuştu. Galileo ilk kez görse de bunların halka olduğunu anlamamıştı. Doğru tahmini ilk defa Christiaan Huygens yaptı.

kaynak: universetoday.combusinessinsider.com |