Messier 87

Bilim insanları Olay Ufku teleskobuyla ilk defa bir kara deliği görüntülemeyi başardı. Messier 87 galaksisinde gözlenen kara deliği biz amatörlerin görmesi elbette imkansız ancak kara deliğe ev sahipliği yapan ve bu sayede ününü arttıran Messier 87’yi görmek mümkün. Bunun için küçük bir teleskop yeterli.

Gökcismi Adı: Messier 87
Alternatif Adlandırmalar: M87, NGC 4486, Virgo A
Gökcismi Tipi: Tip E1 Eliptik Galaksi
Takımyıldız: Başak (Virgo)
Sağ Açıklık: 12 : 30.8 (h:m)
Dik Açıklık: +12 : 24 (deg:m)
Uzaklık: ~60.000.000 ışık yılı
Görünür Parlaklık: 8.6 (kadir)
Görünür Çap: 7.0 (arc dakika)

M87 ve merkezindeki süper kütleli kara deliğin oluşturduğu jet. Görsel: Hubble.

Gözlem

Virgo A (veya Başak A) olarak da adlandırılan M87 oldukça büyük bir gaksi ancak uzaklığı gözle gözlemi imkansız hale getiriyor. 10×50 dürbünler sadece sönük bir yama olarak gösterebilir. Küçük bir teleskop merkezi birazcık daha parlak, elips biçimli, bulanık bir ışık topu görmenizi sağlar. Eliptik yapısı sebebiyle daha büyük teleskoplarla daha fazla ayrıntı görebilmek mümkün değil. Merkezdeki karadeliğin yarattığı jeti görebilmek için ise fotoğraf ekipmanı kullanmak lazım. Gözlem için en iyi zaman ise mayıs ayı.

M87 Aslan takımyıldızındaki Denebola (Beta Leonis) ile Vindemiatrix (Epsilon Virginis) yıldızlarının neredeyse tam arasında konumlanmış durumda. Teleskobunuzu buraya çevirdikten sonra biraz arama yapmanız gerekebilir.

Yerini tespit ederken gökyüzünde ilk olarak Aslan‘ı bulup daha sonra da arka bacağından aşağı inerek Başak (Virgo) takımyıldızını bulmayı deneyebilirsiniz.

Messier 87’nin gökyüzündeki konumu.

Büyük bir teleskopla baktığınızda bu bölgede çok sayıda sönük galaksi olduğunu görürsünüz. Burası 2.000 civarında galaksiden oluşan Başak Kümesi. Teleskobunuzla bu bölgeyi tararsanız diğerlerine göre oldukça parlak olan ve yumurtaya benzer şekliyle M87 gözünüze çarpacaktır.

Küçük bir teleskopla gözlem yapıyorsanız bu defa sönük galaksileri göremeyeceğinizden M87’yi kolayca ayırt edebileceksiniz.

M87 ve civarındaki diğer galaksiler. Görsel: Wikisky.

Peki neye bakıyoruz?

Messier 87 bir süper dev eliptik galaksi. 53.5 milyon ışık yılı uzağımızda yer alan bu dev 120,000 ışık yılı genişliğiyle kabaca Samanyolu’yla aynı çapta. Ancak Samanyolu gibi disk değil küre biçiminde. Dolayısıyla çok daha büyük.

M87’nin bildiğimiz galaksiler arasında en fazla küresel yıldız kümesine sahip olanı. Samanyolu’nda 150-200 küresel küme varken M87’de ise bu sayı 12 binin üzerinde.

kara delik

Messier 87 çok güçlü bir gamma ışını kaynağı. Bu özelliği 90’lı yılların sonundan beri araştırılıyor. HESS Cherenkov teleskoplarıyla yapılan gözlemler 2006 yılında gamma ışını akımının günler içersinde değişim gösterdiğini açığa çıkardı. Bu güçlü ve değişken gamma ışınımının kaynağı ise 2019 yılında Olay Ufku Teleskobu’nun açığa çıkarıldığı süper kütleli bir kara delik.

M87’nin merkezinde bulunan ve ilk kez görüntülenen kara delik.

Mars ve Neptün yakın konumda

Önümüzdeki birkaç gece boyunca Neptün’ü gökyüzünde Mars ile beraber görebilirsiniz. İki gezegenin gökyüzündeki görünür mesafesi 2 ark dakikadan daha az olacak. Mars’ın geçtiğimiz yazdaki yakın konumunda gördüğümüz halinden eser kalmasa da görünür boyutu hâlâ Neptün’ün 4 katı. Şu an Mars 8.9″, Neptün 2.2″ görünür çapa sahip.

Mars bize 14 ışık dakikası uzaklıkta, Neptün ise 4 ışık saati uzağımızda. Bundan ötürü gökyüzünde Mars daha hızlı biçimde yer değiştiriyor. İkiliyi gözlem için acele etmeniz gerekiyor yani.

6 Aralık 2018, Mars ve Neptün’ün 1 derecelik alandaki görüntüsü. Kaynak: Sky and Telescope

Neptün’ü 7.6 cm (3 inç) ve daha büyük çaplı bir teleskop ile kolayca görmek mümkün. Daha büyük çaplı teleskoplar iki gezegenin renkleri arasındaki ayrımı daha keskin biçimde gösterecektir. Neptün atmosferindeki metan gezegene mavi rengini veriyor; Mars’ın kızıl rengi ise demir oksitten kaynaklanıyor, yani bildiğiniz pastan.

kaynak: Bob King, Sky and Telescope

Çıplak gözle kaç yıldız görebilirsiniz?

Kişinin görme yeteneği ve atmosfer koşullarına bağlı olarak değişmekle birlikte, herhangi bir optik alet kullanmadan görebileceğiniz en sönük yıldızların parlaklığı ortalama olarak 6 kadir civarındadır. Parlaklığı 6 kadir ve daha az (parlaklık arttıkça kadir derecesi düşer) olan yıldızların sayısı ise 9 binden biraz daha azdır: 8,768.

Aşağıdaki tabloda parlaktan sönüğe doğru 1’er kadirlik basamaklarda yıldız sayısındaki değişim gösteriliyor. İlk sütunda ortalama kadir değeri, ikincide parlaklık aralığı, üçüncüde o parlaklık aralığındaki yıldız sayısı, dördüncü sütunda ise o en üst aralıktan mevcut aralığa kadar yıldızların kümülatif toplamı veriliyor. Son sütun ise parlaklıktaki 1 kadir değişimle yıldız sayısıın ne oranda arttığı gösterilmiş.

Örneğin -1 kadir parlaklık aralığında sadece iki yıldız bulunurken daha sönük olan 0. kadirde 6 yıldız var. 0. kadirde kümülatif toplamda 8 yıldız var; yıldız sayısı %400 artıyor.

Yıldız Parlaklık Tablosu
Parlaklık Aralık Yıldız sayısı Kümülatif yıldız sayısı Görünen yıldız sayısındaki artış (%)
-1 -1.50 ile -0.51 2 2
0 -0.50 ile +0.49 6 8 400%
1 +0.50 ile +1.49 14 22 275%
2 +1.50 ile +2.49 71 93 423%
3 +2.50 ile +3.49 190 283 304%
4 +3.50 ile +4.49 610 893 316%
5 +4.50 to +5.49 1,929 2,822 316%
6 +5.50 ile +6.49 5,946 8,768 311%
7 +6.50 ile +7.49 17,765 26,533 303%
8 +7.50 ile +8.49 51,094 77,627 293%
9 +8.50 ile +9.49 140,062 217,689 280%
10 +9.50 ile +10.49 409,194 626,883 288%
11 +10.50 ile +11.49 1,196,690 1,823,573 291%
12 +11.50 ile +12.49 3,481,113 5,304,685 291%
13 +12.50 ile +13.49 10,126,390 15,431,076 291%
14 +13.50 ile +14.49 29,457,184 44,888,260 291%
15 +14.50 ile +15.49 85,689,537 130,577,797 291%
16 +15.50 ile +16.49 249,266,759 379,844,556 291%
17 +16.50 ile +17.49 725,105,060 1,104,949,615 291%
18 +17.50 ile +18.49 2,109,295,881 3,214,245,496 291%
19 +18.50 ile +19.49 6,135,840,666 9,350,086,162 291%
20 +19.50 ile +20.49 17,848,866,544 27,198,952,706 291%
Veriler, Millennium Star Atlas, Cilt I, Sky Publishing Corporation ve Avrupa Uzay Ajansı’nın VII. Sayfasından elde edilen Tycho Kataloguna dayanmaktadır. 10. kadire kadar olan yıldızların %99.9’unun, 10.5 kadire kadar olanların ise %90’ının kataloglandığına inanılıyor.

Tablodan görüleceği üzere parlaklık 1 kadir azaldıkça görülebilen yıldız sayısı kabaca 3 kat artmakta. Eğer şehirde 2 kadire kadar yıldızları görebiliyorsanız, şehrin biraz dışına çıkıp 3. kadirden yıldızları görebileceğiniz bir yere giderseniz görebileceğiniz yıldız sayısı 3 kat artacaktır. Eğer şehrin iyice dışında, ışık kirliliğinden uzakta, 5. kadirden yıldızları görebileceğiniz bir gözlem şenliğine katılırsanız, görebileceğiniz yıldız sayısı 27 kat artmış olur.

Şunu aklınızdan çıkarmayın: tablodaki yıldız sayıları tüm gökyüzünü kapsamaktadır. Kuzey yarıküredeyken Güney yarıküre yıldızlarını göremezsiniz, yıldızların yarısı gündüz gökyüzünde kaybolacaktır, ayrıca coğrafi engeller de bazı yıldızları görmenizi engelleyecek. Yani pratikte göreceğiniz yıldızların sayısı önemli ölçüde azalacaktır.

teleskop ve dürbün ile kaç yıldız görebiliriz?

Teleskop ve dürbünler gelen zayıf ışınları yoğunlaştırdığından daha sönük yıldızları görmenize olanak sağlar. Optik araçlarların size ne kadar sönük yıldızları gösterebileceği ışık toplama kabiliyetlerine bağlıdır. Bu da açıklık olarak ifade edilen objektif çapıyla doğrudan ilişkilidir. 20 cm çaplı bir teleskop, 15 çaplı olanlara göre daha sönük detayları gösterecektir. Tabii burada büyütme gücünün ve atmosfer şartlarının aynı olduğunu varsayarak konuşuyoruz.

Gece gökyüzü gözleminde kullanılan dürbünler genellikle 50 mm çaplıdırlar. Teleskoplar kadar sönük objeleri gösteremeseler de geniş açılı ve düşük büyütmeden ötürü kazandıkları keskin görüş kabiliyeti sayesinde çok keyifli rasat sağlarlar.

Teleskop Parlaklık Sınırları
Açıklık
inç
Açıklık
mm
En sönük parlaklık
(kadir)
2 51 10.3
3 76 11.2
4 102 11.8
6 152 12.7
8 203 13.3
10 254 13.8
12.5 318 14.3
14 356 14.5
16 406 14.8
18 457 15.1
20 508 15.3
24 610 15.7
30 762 16.2
Kaynak: Philip S. Harrington, Star Ware, 2. basım via stargazing.net

kaynak.stargazing.net/david/

Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali

Tanrılar yıldız tozu istiyor!

Antik Yunan mitolojisinde tanrılar Olimpos dağının zirvesinde yaşarlar. Esas Olimpos Yunanistan’ın Teselya bölgesinde yer almasına karşın tarih boyunca pek çok dağ Olimpos olarak anılmıştır.

Bu yıl ağustos ayında aynı günlerde (12-13-14 Ağustos 2016), iki Olimpos’ta gözlem şenliği gerçekleşecek. Bunlardan biri tarihinde Olimpos olarak anlandırılan Uludağ’daki AstroFest. Diğeri ise Kozmik Anafor, BilimFili ve Evrim Ağacı’nın organize ettiği, Antalya Olimpos’ta gerçekleşecek Olimpos Gökyüzü ve Bilim Festivali.

 olimpos

Festival hakkında daha fazla bilgiyi sitesinden öğrenebilirsiniz. Kayıtlar bu perşembe açılacakmış, elinizi çabuk tutmanızı tavsiye ederim. Kayıtlar da buradan olacak. Katılım ücretleri de şöyle açıklandı:

Çadır alanı ücreti: Kahvaltı ve Akşam yemeği dahil, kişi başı 3 günlük toplam ücret 160 ₺.
Bungalov ücreti: Kalvaltı ve Akşam yemeği dahil, kişi başı 3 günlük toplam ücret 330 ₺.

Ön kayıt ve ödeme “aynı gün” içinde gerçekten gelmek isteyenler için açık tutulacak. Özetle, festival katılım ücretinizi başvuru yaptığınız gün ödeyecek, anında kesin kaydınızı yaptırmış olacaksınız. Ön kayıt yaptırıp, aynı gün festival ücretini ödeyerek kaydını kesinleştirmemiş olanların başvuru hakkı yanmış olacak.

Saray’da yıldız partisi!

Boşuna heveslenmeyin, biz de havalar hâlâ ‘bulutlu‘. Haberin kaynağı ABD.

Uluslararası Astronomi Yılı olarak kabul edilen 2009 senesinde ABD başkanı Barack Obama, Beyaz Saray* (White House) tarihindeki ilk yıldız partisini düzenlemişti. Konuklar arasında efsanevi astronotlar Buzz Aldrin, Sally Ride, Mae Jemison ve John Grunsfeld olduğu halde Obama en sıcak ilgiyi bir üstnova ve bir atarca (pulsar) keşfeden iki astronoma gösterdi. Bu iki kişi o yıl henüz liseden mezun bile olmamıştı.

President Barack Obama looks through a telescope during the Astronomy Night event on the South Lawn of the White House, Oct. 7, 2009. (Official White House Photo by Chuck Kennedy) This official White House photograph is being made available only for publication by news organizations and/or for personal use printing by the subject(s) of the photograph. The photograph may not be manipulated in any way and may not be used in commercial or political materials, advertisements, emails, products, promotions that in any way suggests approval or endorsement of the President, the First Family, or the White House.
2009’dan bir kare

Yıllar sonra bu yıldız partisi tekrar edildi. 19 Ekim’de Beyaz Saray’a uzay ve astronomi alanından bilim insanları ve düşünürler tekrar davet edildi ve yine davetin baş konukları öğrenciler ve öğretmenler oldu. Obama, açılış konuşmasında Carl Sagan’ı andı:

Carl Sagan bu ülkenin hayal gücünü ve dış uzayın derinlikleri hakkındaki merak duygusunu arttırdı.


obama

kaynak: astronomy.com |

* ABD başkanlarının ikamet ettiği ve çalışmalarını yürüttüğü White House, Türkçe Beyaz Ev demek. Lakin zamanında kimilerini Amerikan hayranlığıyla karışık "başkan evde değil sarayda olur" mantığıyla Beyaz Ev'i, Türkçe'ye Beyaz Saray olarak geçirdiler.