Haftalık Gökyüzü Raporu – 10

Yaz saati uygulamasının sonlanması nedeniyle saatlerin bir kaç hafta önce geri alınması gerekiyordu. Seçim nedeniyle bu iş ertelendi ve birçok kişi sorun yaşadı. Ertelenen geri alma işlemi bu gece gerçekleşti. Ve yine aynı soruyla karşı karşıyayız: saat kaç? Cevabı burda.

Uluslararası Uzay İstasyonu'nun inşaası bu iki modülün kenetlenmesi ile başladı
Uluslararası Uzay İstasyonu’nun inşaası bu iki modülün kenetlenmesi ile başladı

20 Kasım’da Uluslararası Uzay İstasyonu 15. yaşını kutladı. Günümüzden 15 yıl önce Rus Zarya (gündoğumu) ve Amerikan Unity (birlik) modüllerinin birleşmesiyle inşaasına başlanan UUİ uzaydaki uluslararası işbirliğinin ve insanlığın teknolojik ilerlemesinin bir abidesi olarak görev yapmayı sürdürüyor.

Uzay İstasyonu hakkında bir güzellik daha: UUİ üzerindeki kameradan 24 saat boyunca Dünya’yı izlemek mümkün. Üstelik aynı sayfadan UUİ’nin nerde olduğunu da haritadan görebiliyorsunuz.

umut-yildiz

Dr. Umut Yıldız haftaya Türkiye’ye geliyor. 11 Kasım 3 Aralık tarihlerinde farklı yerlerde “Yıldız Oluşumu, Büyük Veri ve Uzay Araştırma Robotları” konusunda konferaslar verecek. Tarihleri burdan öğrenebilirsiniz. Gitmeye niyetiniz varsa önceden kayıt olmayı unutmayın.

telif: diversepixel/Shutterstock
telif: diversepixel/Shutterstock

Geçtiğimiz ay Kepler teleskobunun verilerini inceleyen gönüllü yurttaş bilimciler ve bilim insanları bir yıldızın daha önce hiç görülmemiş biçimde tuhaf olduğunu keşfettiler. Doğal açıklamaları içeren bir çalışmanın ardından “sebebini bilmiyorsak uzaylılar yapmıştır” mottosuyla konuyu uzaylılara bağlayan bir teori ortaya atılmıştı. Buna göre bu yıldızın etrafına bir Dyson küresi inşaa ediliyor olabilirdi. Dünya dışı akıllı yaşam arayan SETI antenlerini bu yıldıza çevirdi. Bulgular uzaylılardan sinyal gelmediğini gösteriyor. Yine de uzaylılara dair umutlar tükenmiş değil.

canada

Kanada’nın yeni ulaştırma bakanının aynı zamanda bir astronot olduğunu biliyor musunuz? Kanada’nın yeni hükümeti adeta yıldızlar karması.

NASA da yeni astronot adayları arıyor.

otegezegen-posteri

Geçen haftanın güzelliklerinden biri yüzlerce ötegezegenin görselleştirildiği bir poster oldu. Buradan büyük boy haline uluşılabilir.

Paul-Nelson-Satellite-and-Aurora-1682F_1446649752

Taurid meteor yağmurunun devam ettiği bir gecede çekilen bu fotoğrafta görülen çizgiler göktaşlarına ait değil. ABD’nin Michigan eyaletinden Paul Nelson’un yakaladığı bu karede görülmekte olanlar dünya atmosferine giriş yapan askeri amaçlı bir uydunun kalıntıları.

NFIR isimli uydu 2007 yılında ABD savunma bakanlığının ihtiyaçları için fırlatılmıştı. Deney görevi olan NFIR ile fırlatılan füzeleri görüntülemeyi ve eksoz dumanlarındn veri toplamayı amaçlıyordu. İlk tasarımda üzerinde düşman roketleri vurma deneyi için silah taşıması da planlanıyordu!

Geçtiğimiz haftaki bir diğer haber yine uzayda silahlanmayla ilgiliydi. ABD, Rusya’nın uzaydaki silahları sınırlandırma teklifini reddetti. ABD uzayda pek çok rakibi olmasına karşın uzayı silahlandırma hevesinde. NASA bütçesinin kısılmaması için büyük uğraş verirken, diğer ülkeler uzay keşifleri için kaynaklarını büyük bir azimle arttırıyor. ABD başlattığı silahlanma yarışının kaybedeni olabilir.

NASA-The-Sun-In-Ultra-HD-5

NASA, adını Güneş’in çekirdeğinde meydana gelen, yıldızımıza ve Dünya’ya enerji sağlayan termonükleer tepkimelerden alan Thermonuclear Art (Termonükleer Sanat) isimli çalışmayı duyurdu. Termonükleer Sanat, yıldızımızın yüzeyindeki dinamik yapıyı ortaya koyan patlamaları, lekeleri, manyetik alanı ve X ışını yayımını 4K çözünürlükle izleyiciye sunuyor.

güneş rüzgarları Mars atmosferini törpülüyor

NASA geçtiğimiz hafta yine önceden meraklandırma usulü ile açıklama yaptı: Mars atmosferi güneş rüzgarlarınca zayıflatılıyor. İlk okuduğumda “iyi ama ben bunu yazmıştım” dedim kendi kendime. Gerçekten de yazmıştım. Bugünkü fark ise MAVEN uydusunun yaptığı gözlemlerin bu olguyu net şekilde kanıtlaması. Anlaşılan NASA yine bir halkla ilişkiler çalışması yapmış ve bunda da başarılı olmuş.

mars-tarla

Mars atmosferinin erozyona uğraması kimileri için dünyalaştırma (terraforming) denilen, diğer gezegenleri yapay yollarla Dünya benzeri bir yer haline getirme çalışması için kötü haber. Peki Mars’ı dünyalaştırmak gerçekte mümkün mü? Evrim Ağacı’nda Marslı filminin bilimsel analizini yaparken bu konuya da değinmişler.

3_phobosgrunt

Geçen raporda (9.) Rus ve Avrupa uzay ajanslarının Mars için ortaklığa gitmeyi planladığını yazmıştım (ExoMars). Rusya’nın Avrupa ile ortaklaşa yürütmeyi umduğu diğer planı ise Kızıl Gezegen’in uydularından Phobos’tan toprak örneği almak. Daha önce benzer bir amacı olan Rus Phobos-Grunt uzayaracı başarısız olmuştu.

Sovyet uzay programı Mars ötesini hedeflememişti. Fakat şimdi Ruslar 2026’da Laplas uzayaracı ile Jüpiter sistemine gitmeyi planlıyorlar. Hedef oldukça iddialı: Jüpiter’in su olduğu düşünülen Ganymede uydusuna iniş yapmak. Görüldüğü kadarıyla Rusya uzay alanında atağa kalkmak istiyor.

cin-mars-uydusu
Çin’in Mars’a göndermeyi planladığı uydunun modeli

Çin’den de haberler var: Çin gelecek yıl 4 adet bilimsel uzay sondası fırlatacak. Bunlarla karanlık madde, kuantum bilimi deneyleri, kara delik gözlemleri yapacak ve uzayda yaşamayı inceleyecek. 2020 hedefindeyse Kızıl Gezegen’e bir uydu göndermek var.

OzU-rover

Türkiye’de Özyeğin Üniversitesi öğrencilerinden oluşan bir takım da Mars’a gidemeseler bile, gezgin robot geliştiriyorlar.

eskisehir-deney-bilim

Ülkemizdeki bilim merkezlerinin sayısı artarken Eskişehir’deki Bilim Deney Merkezi ve Uzay Evi açıldığı günden beri 4 yılda 400 binden fazla ziyaretçi ağırlamış. İlin nüfusu 685 bin!

Kötü haberler de yok değil: Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü’nün (OECD), Türkiye’de emek göçüne dair raporu yayımlandı. Buna göre eğitimli Türkiye vatandaşlarının yurtdışına göçü 2001’den 2011’e kadar %83 arttı. Geçen zaman ve işsizliğin armasıyla beraber bugün bu sayının daha da arttığını söylemek için müneccim olmaya gerek yok.

insan-farki

Eğitim ve eğitimli insanlara sahip çıkma bir ülkenin ölüm kalım meselesi. Geçtiğimiz hafta gündeme gelen bir öğretmen, Ahmet Naç, “Sıradan bir sınıftan harikalar yaratan öğretmen” başlığıyla haber oldu ve zihniyetin ne kadar büyük bir fark yaratabileceğini ortaya koydu.

antares-rocket-explosion-launch-pad

NASA geçtiğimiz yıl gerçekleşen, özel bir şirketin ürettiği Antares kargo roketinin patlamasıyla ilgili yeni fotoğrafları flickr hesabından paylaştı. Fotoğraflar patlamanın şiddetine dair ayrıntıları gözler önüne seriyor.

NASA’nın 11 yıldır uzayda başarıyla çalışan uzayaracı Swift ise 1000.  Gama ışını patlamasını tespit etti.

yemen-firtina

Daha geçen ayın sonlarında Patricia Kasırgası tüm zamanların en güçlüsü olarak rekor kırmıştı ki yeni bir güçlü fırtına daha ortaya çıktı. Umman körfezinde başlayan Chapala kasırgası, Arap coğrafyasının son 30 yıldır gördüğü en güçlü fırtına olarak kayıtlara geçti.

Dronlar Alemi

Dronlar uzak mesafeleri GPS yardımıyla katedebiliyorlar. Dış ortamda gezinmek kolay, peki kapalı mekanlarda ne olacak? Onun da çözümünü buldular. Geliştirilen bir sistemle İHA’lar iç ortamın bir haritasını oluşturabilecekler. Videosu burda.

dron-harita

Peki önüne çıkan (dal gibi) engelleri farkedip çevrelerinden dolaşarak kendi kendine yol alan drona ne dersiniz?

Haftalık Gökyüzü Raporu – 9

Bilim Türkiye gündeminin ilk sıralarında yer almasa da ülke gençliğinin hayalleri ve potansiyeli gündemi belirleyenlerin fersah fersah ilerisinde. Bir tesadüf sonucu başlayan Hayallerinizin Mektubu projesinde Dr. Umut Yıldız’a gençlerden hayalleri ile ilgili mektuplar yağmıştı. Bu mektupların yazarlarından birkaçı ile DijitalX sitesinde yapılan röportajları mutlaka okumalısınız:
Screenshot (48)
Pembe çiçeklerle bezeli bu güzel fotoğraf ne yazık ki gökbilim açısından kötüye işaret. Burası yüksek ve kurak oluşu nedeniyle uluslararası gökbilimin çekim merkezi olan Atacama Çölü.
Feryal Özel’in paylaşımından öğrendiğim habere göre El-Nino sebebiyle gökbilimcilerin kuru havası için tercih ettiği bu yere bu sene son 14 yılda yağan yağmur bir günde yağdı. Suyun olduğu yerde de canlılık artıyor doğal olarak. Fakat atmosferde artan nem oranı buradaki gözlem araçlarının kabiliyetini azaltıyor.
havadan-karbondioksit-cekilerek-cokelti-tabletlerine-donusturuluyor-bilimfilicom
Şimdi de iklim değişikliğiyle ilgili iyi haber: Atmosferden karbondioksidi çekmeye yönelik deneme amaçlı bir tesisi kurulmuş. bilimfili.com’dan Ozan Zaloğlu‘nun haberine göre Carbon Engineering adlı şirket karbondioksidi çekip çökelti tabletlerine dönüştürecek. Sonraki amaçlarıysa bunlardan tekrar yakıt elde etmek ve ticari olarak sürdürülebilir bir sistem ortaya çıkarmak.
Ay’a gitmek zorundayız. Ay, 21’inci yüzyılda kalıcı insan üssü haline gelecek. Rusya bu projede yer almak ve uluslararası ortaklarıyla çalışmak istiyor.
Alıntı Rusların Luna 27 projesinin başında bulunan İgor Mitrofanov’a ait. Rusya ve Avrupa, insanlığı yeniden Ay’a taşıyabilmek için ortaklık girişiminde bulunuyor. Kararını 2016 yılında verecek olan ESA eğer kabul ederse, Rusya’nın Ay keşif aracı Luna 27 için işbirliğine gidecekler.
ESA ve Roscosmos'un Mars gezgininin ineceği alan: Oxia Planum
ESA ve Roscosmos’un Mars gezgininin ineceği alan: Oxia Planum

Avrupa’nın ilk Mars gezgin robotu ExoMars’ın ineceği bölge duyuruldu. Avrupa Uzay Ajansı ESA ile Rusya’nın uzay ajansı  Roscosmos’un ortaklığında ilerleyen proje olan ExoMars, 2019 yılında Mars’ın kil zengini Oksia Planum ovasına iniş yapacak.

İki uzay ajansı başarılı olurlarsa Mars’taki ABD üstünlüğü kırılabilir. Eskilerin gücünün zayıflamasının tek örneği bu değil. Çin’de de önemli gelişmeler oluyor.

Bir taraftan dünyanın en büyük radyo teleskobunu inşaa ediyorlar, diğer taraftan dünyanın en büyük parçacık hızlandırıcısını yapacaklarını beyan edip CERN’ün birinciliğine göz dikiyorlar. Hedef 2025!

yuanmeng

Çin kaynaklı bir başka önemli gelişme ise test ettikleri Yuanmeng adlı yeni hava gemisi. 100 km irtifaya kadar çıkabilme kapasitesi olduğu söylenen hava gemisi, çoğu yerden havaya füze sisteminin menzilinin dışında kalırken, sahip olduğu gözetleme ve takip ekipmanları sayesinde Çin’e önemli bir avantaj sağlıyor. ABD’nin Orta Doğu’daki güç yoğunluğunu yavaş yavaş Çin sahillerine kaydırdığı şu günlerde politik açıdan da önemli bir gelişme.

Scott Kelly
Scott Kelly
Astronot Scott Kelly uzayda toplam 215. gün geçirerek “uzayda tek seferde en uzun süre kalan Amerikalı” unvanını kazanmış oldu. Kelly, Mart 2016’ya kadar uzay istasyonunda (342 gün) kalacak. Astronot 16 Ekim’de toplamda en uzun süre kalan Amerikalı unvanını elde etmişti.
Tek görevde uzayda en uzun süre kalan insan unvanı ise Mir’de görev yapan kozmonot Valeri Polyakov’a ait (437,7 gün). Uzayda toplam en uzun kalma süresi ise 879 gün ile Gennady Padalka’ya ait.
Kelly rekortmen bir astronot olsa da bu haftaya dek hiç uzay yürüyüşü yapmamıştı. Bu hafta Kjell Lindgren ile beraber 7 saatlik uzun bir uzay yürüyüşü gerçekleştirdiler.
Peki hiç düşündünüz mü UUİ ne kadar temiz? İlk bakışta çok steril bir ortam havası verse de gerçek bambaşka: Dünya’da oldukça zararsız olup UUİ ortamında hastalığa sebep olabilecek mikroplar mevcut.
nh-flyby
Yeni Ufuklar sondası Plüton’dan sonraki hedefi olan 2014 MU69’a yönelmek için gereken dört manevradan 3’ünü bu hafta tamamlamış oldu. Sonuncusu ise 4 Kasım’da gerçekleşecek ve Yeni Ufuklar, Plüton’dan 1,6 km uzaklıktaki 48 km çaplı bu küçük Kuipler Kuşağı cismiyle 2019 yılındaki buluşması için gün saymaya başlayacak.
lovejoy
Bu hafta gökcisimlerinde süpriz kimyasallara rastlandı. C/2014 Q2 (Lovejoy) kuyruklu yıldızında alkol ve şekere rastlandı. Hesaplamalara göre kuyruklu yıldız saniyede 50 şişe şaraba eş değer alkol saçıyor. Diğer süpriz bulgu ise 67P kuyruklu yıldızının atmosferindeki oksijen oldu.
EnceladusOct28
Cassini uzayaracı Satürn’ün buz tutmuş uydusu Enceladus’a yakın geçiş gerçekleştirdi. Uyduya 49 km yaklaşan Cassini’nin elde ettiği ham görüntüler yayılandı.
Dronlar Alemi
Dronlar için bir başka kullanım alanı daha: yaprakları süpürmek. On liralık süpürge dururken binlerce liralık DJI Phantom 3 kullanılır mı demeyin. Süpürgeyle uğraşmaktan kurtulup eğnemenin bedeli paha biçilemez. Fikrin sahibi ise Mike Schreurs. Youtube kanalından videosunu seyredebilirsiniz.
yaprak-supuren-dron
Amerikanın okyanus ve atmosferle ilgili devlet kuruluşu olan NOAA’ya bağlı bir ekip de dronları orkaları (sıkça adlandırıldıkları şekliyle katil baline demeye dilim varmadı) izlemek için kullanıyor. Aşağıdaki görüntüde yavrusunu emziren anne orka görülüyor.
emziren-orka
amazon’dan sonra ABD’nin en büyük süpermarket zinciri Wal-Mart da insansız hava araçlarıyla teslimat yapabilmek için çalışmalara başladı ve denemeler yapabilmek için Federal Havacılık İdaresi’ne (FAA) başvurdu.
İHA ile taşımacılık bu tür şirketler için oldukça önemli. Bunu Amazon’un yönetim kurulu başkanı Jeff Bezos’un şu sözünden anlayabiliyoruz: “Yarım saat içinde dağıtım yapabiliriz. 2.3 kilograma kadar olan ürünlerin taşıyabiliriz. Bu da bizim toplam dağıtımımız yüzde 86’sına denk geliyor.”
Ticari şirketlerin kâr baskısı, Amerikan Federal Havacılık İdaresi’nde de karşılığını buluyor: FAA bu tarz ticari dron uçuşları için gerekli yönetmeliğin bir yıl içersinde hazır olacağını duyurdu.
İleride İHAlarla teslimat yapan şirketlerin kullanması için özel olarak belirlenmiş dron rotalarının açılması bekleniyor.

Londra uzay araştırmaları bütçesini arttırıyor

Londra uzay araştırmaları bütçesini arttırıyor

Birleşik Krallık yönetimi, Avrupa Uzay Ajansı (ESA) kapsamındaki yıllık ortalama 170 milyon sterlin olan uzay araştırmaları bütçesini 5 yıl için ortalama 70 milyon sterlin arttırarak £240 milyon sterline çıkartacak. Bu miktar 384 milyon dolara denk geliyor.

Açıklamayı yapan Kraliyet Topluluğu‘ndan George Osborne ayrıca şunları belirtti:

İngiliz uzay sektöründeki Astrium, Inmarsat ve Avanti gibi İngiliz şirketleri ekonomiye yılda 14,4 milyar dolar katkı yapmaktalar ve bugünün zorlu ekonomik şartlarına rağmen yıllık %8 büyüme kaydettiler. 2030 yılı hedefi ise 48 milyar dolarlık bir sektör.

kaynak: wired

Satürn ve Lutetia

Fotoğrafı ilk gördüğümde “ya arkadaş sizde de ne tesisat var böyle” diyesim gelmişti. Fotoğrafı yakalayan o arkadaşlar ESA, tesisatları da Rosetta uzayaracıymış.  Yukarıdaki görüntüde Lutetia küçük gezegeni (asteroid) görülüyor; arka planda da Satürn gezegeni var, fakat bu bir tesadüf. Gezegen, Lutetia’ya yakınlaşan sondanın kamerasının kadrajına tesadüfen girmiş. Astrofotoğraf biraz da şans işi.

Rosetta ile küçük gezegenin arasındaki mesafe  510.000 km’den 81.000 km’ye inerken, dar açı kamerasına yansıyan görüntülerin ayrıntıları artmış normal olarak. Gittikçe büyüyen gökcisminin görüntüleri birrleştirilerek aşağıdaki resim oluşturulmuş:

Bu uzay sondasının asıl hedefi ise 67P/Churyumov-Gerasimenko kuyruklu yıldızı; Rosetta, 2014 yılında yörüngesine gireceği, 4 kilometre çaplı 67P/Churyumov-Gerasimenko kuyruklu yıldızına konacak küçük bir iniş aracı da taşıyor.

Rosetta'nın taşıdığı bir iniş aracı 67P/Churyumov-Gerasimenko kuyruklu yıldızına konacak. Bu sahne, bir sanatçının gözünde yukarıdaki gibi canlandırılmış.

kaynak: mydarksky.org | esa.int |

ESA’nın yeni uyduları uzayda

Rusya’nın kuzeyindeki Plesetsk Kozmodrom’undan kalkan Rokot fırlatma aracı, ESA’ya (Avrupa Uzay Ajansı) ait iki uyduyu yörüngeye taşıdı: SMOS ve Proba-2.

SMOS (Soil Moisture and Ocean Salinity – Toprak Nemi ve Okyanus Tuzluluğu) uydusu okyanuslar, toprak ve atmosferdeki nem değişimi ile okyanusların tuzluluğundaki değişimleri gösterecek, ayrıca bu değişkenlerin atmosfer ve iklim üerine etkilerini anlamada yardımcı olacak. SMOS uzaydan okyanus tuzluluğunu ölçmeye yarayan ilk araç olma özelliğine de sahip.

Proba-2 uydusuysa çeşitli enstrümanların test edilmesi amacını taşıyor. Bunlardan biri güneş tacı (korona) ve yörüngede plazma ölçümünü yapacak olan geniş açılı küçük bir kamera. Uyduda güneş fırtınaları ve püskürmelerle uzaya saçılan çok sıcak iyonlardan oluşan plazma özelliklerini incelemeye yarayan ve güneş gözleminde kullanılacak üç farklı cihaz daha bulunuyor.

Proba-2 130 kg ağırlığında, valiz boyutlarında (0.6 × 0.6 × 0.8 metre) küçük bir uydu. Gelecekte yaygınlaşması beklenen küçük boyutlu-düşük maliyetli uyduları temsil ediyor.

Uzaya gönderilen her iki uydu da güneşle eşzamanlı (senkronize) yörüngeye oturtuldular. SMOS 760 km, Proba-2 725 km uzaklıkta bulunuyor. Uyduların tüm özelliklerinin kullanılabilir hale getirilebilmesi içinse aylar geçmesi gerekecek.

kaynak: universetoday.com |