Haftalık Gökyüzü Raporu – 53

Haftanın önemli astronomi, uzay teknolojileri ve havacılık haberlerinin derlendiği Haftalık Gökyüzü Raporu 53 kez karşınızda!

Betül Kaçar NASA’da

ABD’deki Arizona Üniversitesi’nde Astronomi ve Moleküler Hücre Biyolojisi departmanında görev yapan Türk bilim insanı Doç. Dr. Betül Kaçar, NASA’nın evrende yaşamın izlerini araştırmak için oluşturduğu ekibe kabul edildiğini açıkladı.

Doç. Dr. Betül Kaçar

Betelgeuse sönükleşiyor

Gökyüzünün en parlak yıldızlarından biri olan Orion takımyıldızındaki Betelgeuse yıldızı Aralık ayından bu yana sönükleşiyor. Yıldız sönükleşmeye başlamadan önce 0.5 kadir parlaklığındayken kendisinden sonra gelen Aldebran’dan (0.9) kayda değer biçimde daha parlaktı. Sönükleşmeye başladıktan sonra En Parlak 26 Yıldız listesinde 10. sıradayken 21. sıraya geriledi.

Bir yıldızın kaderini kütlesi belirler; kütlesi fazla olan yıldızlar daha kısa süre yaşarlar. Betelgeuse da çok genç (8.5 milyon) bir yıldız olsa da artık ömrünün son demlerini yaşayan bir kırmızı dev. Bu beklenmedik sönükleşme acaba süpernovaya dönüştüğünü görebilir miyiz diye heyecan yarattı. Süpernova görmeyi çok isteseler de astronomlar genel olarak sönükleşmenin bir süpernovanın habercisi olmadığını düşünüyor.

Avcı (Orion) takımyıldızı ve Betelgeuse.

2083’te yeni bir yıldız parlayacak

Betelgeuse sönükleşirken bilim insanları 2083 yılında parlayacak bir yıldızın müjdesini verdi. Yay (Sagitarius) takımyıldızında 7,800 ışık yılı uzağımızda bulunan çift yıldız sistemi birlikte V Sagittae olarak adlandırılıyor. İkili birbirinin etrafında dönerek yaklaşırken büyük olandan bir beyaz cüce olan küçük ikize doğru madde akışı sürüyor. Bilim insanları V Saittae çifti günün birinde çarpıştığında gece gökyüzünde bir ay boyunca en parlak yıldız olarak parlayacak bir patlama yaşanacağını düşünüyor.

Şu an birbiri etrafında yaklaşık 12 saatte bir dönen çift birbibrine yaklaştıkça bu süre azalacak, aynı zamanda parlaklıkları da artacak. Bir asırdan daha uzun süreye yayılan gözlem verisini değerlendiren araştırmacılar V Sagittae çiftinin (16 yıl yanılma payıyla) 2083 yılında çarpışacağını öngörüyor.

NASA/JPL-Caltech .

Yarı gölge Ay tutulması

10 Ocak akşamı yarı gölgeli Ay tutulması gerçekleşti. Kimi yerlerde parçalı tutulma olacakmış gibi haberleştirilmesi kafa karışıklığına ve hayal kırıklığına yol açtı. Yarı gölge tutulmalarında uydumuz Dünya’nın sadece yarı gölgesine girer. Parlaklığında bir miktar azalma olur ancak tam gölge konisine girmediği için kızıllaşmaz veya tamamen kararmaz.

Fotoğraf: Kubilay AKDEMİR

Dünya’nın en büyük teleskobu faaliyete geçti

Çin’de bulunan dünyanın en büyük teleskobu: FAST (Five hundred meter Aperture Spherical Radio Telescope)

Çin’de bulunan Dünyanın en büyük teleskobu FAST (Five hundred meter Aperture Spherical Radio Telescope) veya Çinlilerin dediği gibi ‘Tianyan’ resmi olarak faaliyete geçti. 500 metre çaplı bir radyo teleskobun birkaç yıl içinde önemli keşiflerin önünü açacağı umuluyor. Üç yıl süren test aşamasında 100’den fazla zayıf pulsar (atarca) keşfetmişti.

Japon milyarder kendisi ile Ay’a gidecek aşkını arıyor!

Yine bir “çok param var ne yapacağımı şaşırdım” haberi. 44 yaşındaki Japon milyarder Yusaku Maezawa hayatının kadınını arıyor. Maezawa bulmayı umduğu müstakbel kısmeti ile beraber Ay’a gitmeyi planlıyor. Koca Ay’da başbaşa.. Bu ilişki internet üzerinden başvuru ile başlamasaydı romantik sayabilirdik belki. Yirmi yaş üstü bekar, pozitif ve zeki bir kişilikli, uzaya gitmeye istekli, dünya barışına inanan kadınların davetli olduğu başvuru süreci sonlandı. Şimdi başvurular değerlendirilecek. Bu olası izdivacı Ay’a taşıyacak olansa tabii ki SpaceX.


Kırmızı Dikdörtgen Bulutsusu

Kırmızı Dikdörtgen Bulutsusu bizden 2.300 ışık yılı uzakta Tek Boynuzlu At (Monoceros/Unicorn) takımyıldızında bulunuyor. Bu bulutsunun merkezindeki 9. kadirden çift yıldız sistemi 1915 yılında meşhur ikiz yıldız avcısı Robert Grant Aitken tarafından keşfedildi.

Görsel: NASA/ESA/Hans Van Winckel (Catholic University of Leuven, Belgium)/Martin Cohen (University of California, Berkeley)

1975 yılında ise kızıl ötesi gökyüzü gözlemi çift yıldızların etrafındaki tozlu bulutsuyu ortaya çıkardı ve yıldız kataloğuna girince HD 44179 olarak adlandırılmaya başlandı.

Aradan geçen yıllar süresince, Hubble teleskobu da dahil olmak üzere daha iyi gözlem aletleriyle yapılan çalışmalar 2.300 ışık yılı uzağımızdaki bu tozlu bulutun eşsiz olduğunu ortaya koydu.

HD 44179 bir proto-gezegenimsi bulutsu. Bulutsuyu oluşturan malzeme, merkezindeki, ömrünün sonuna gelmiş yıldızın içerdiği maddeyi uzaya saçmasıyla meydana geliyor. Beraber yoğun bir toz diskinin içinde yeraldığı yoldaş yıldızıyla yaptığı hareket de bipolar şeklini oluşturuyor.

Tüm evrenin geneline kıvrımlı hatlar hakimken Kırmızı Dikdörtgen’in sahip olduğu keskin hatlar bulutsuyu eşsiz kılıyor.

Bulutsunun rengi de bilim insanları için oldukça ilgi çekici. Bulutsuyu spektrograf ile inceleyen gökbilimciler bulutsunun her yerinde beyaz renkte parlayan hidrojeni tespit etti. Fakat bu rengin seyrelip daha farklı, turuncu-kırmızı arası bir rengin baskın çıktığı görülüyor.

Kırmızı Dikdörtgen Bulutsusu tuhaf rengi ise muhtemelen bulutsunun içeriğindeki organik moleküller veriyor. Astronomlar bulutsuyu oluşturan maddenin içeriğinde polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH) olduğunu düşünüyor. PAH’lar organik bileşiklerin tam yanmaması sonucu ortaya çıkıyor.

kaynak: astronomy.com |

İlk yayımlanma: 11 Şubat 2017

Haftalık Gökyüzü Raporu – 43

Ay’da filizlenen ilk bitkiler

Chang’e-4 yer aracında içinde pamuk, patates, fare kulağı teresi (arabidopsis) ve kanola bitkilerinin tohumları bulunan bir biyosfer deney ekipmanı bulunuyor. Pamuk tohumları çimlenmeyi başararak, Ay üzerinde çimlenen ilk bitkiler olma onuruna eriştiler. Ne yazık ki aşırı soğuk nedeni ile bu bitkilerin ömrü uzun olmadı. Ay kendi etrafındaki dönüşünü uzun sürede tamamladığından, Ay’daki gece ve gündüzler uzun sürmekte bu da aşırı sıcaklık farklarına sebep oluyor.

Ulusal Gökyüzü Gözlem Şenliği

TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi tarafından düzenlenen ve bu yıl Prof. Dr. Berahitdin ALBAYRAK’ın anılacağı Ulusal Gökyüzü Gözlem Şenliği için kayıtlar başladı.

Şenlik 1-4 Ağustos 2019 tarihlerinde TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi’nin bulunduğu 2000 m yükseklikteki Saklıkent’te (Antalya) gerçekleşecek ve katılımcılar kendi çadırlarında kalacaklar.

Gökbilim severler tarafından yoğun talebin olduğu Ulusal Gözlem Şenliği tüm astronomi meraklılarına açık olsa da katılımcılarını kontenjan sebebiyle kura ile seçiyor. Şenlik için son başvuru tarihi 1 Mart 2019. Kura sonuçları Mart ayının ilk haftasında açıklanacak. Kayıt için detaylı bilgiyi şenlik kayıt sayfasından edinebilirsiniz.

kozmik sisin içinde dans eden yıldızlar

Yıldızların çoğu Güneşimiz gibi tek başına değil, bir çift veya daha fazla yıldızdan oluşan sistemlerde bulunur. Yeni keşfedilen bir yıldız çifti (HD 98000) ise daha önce sadece var olabileceği ileri sürülmüş fakat hiç görülmemiş bir duruma sahipler. İkili, gaz ve toz diskinin içinde birbirine dik yörüngede dolanıyorlar. Toz disklerinin 3’te birinde gezegen oluştuğu düşünülüyor. Daha önce yıldızların dönüş düzlemi dışında kalan gezegenler gözlemlenmiş olsa da düzlem dışı bir toz halkasına rastlanmamıştı.

HD 98000’in sanatçı gözünden resmi

Yörüngeye reklam panosu

Karl Marx boşuna “Kapitalizm satamadığı ağacı keser” dememiş. Kapitalistler gökyüzünü metalaştırmada yeni ve gece gökyüzünü sevenler için rahatsız edici bir yok bulmuş: yörüngeye reklam panoları yerleştirmek! Bir Rus şirketi olan StartRocket, Orbital Display adlı projesiyle uzaya gece gökyüzünde görülecek reklam panoları yerleştirmeyi amaçlıyor. Proje 300-400 km yükseklikteki bir yörüngeye (ISS’de burada) çıkarılacak küçük küp uydulara dayanıyor. Sürekli Dünya çevresinde dönecek uydular yeryüzündeki bir noktadan 6 dakika boyunca görünür olacaklar. Şirket projenin 2020’de hayata geçmesini, 2022’de de reklam vermeye başlamayı planlıyor.

Ismarlama göktaşı yağmuru

Bir Japon şirketi ise müşterilerine isteğe bağlı göktaşı yağmuru sunmayı amaçlıyor. 400 km yükseklikteki yörüngeye oturtulacak 65 kg ağırlıktaki uydu, istenildiğinde göktaşı yerine geçecek bilyeler taşıyacak. Kulağa reklam panosundan çok daha iyi geliyor.

düz dünyanın patenti alınacak 🤦‍♀️

Dünya’nın düz olduğunu sananların kurduğu Düz Dünya Derneği’nin başkanı Doğukan Özkan “Düz Dünya” adı için marka patent başvurusu yaptıklarını açıklamış. Dernek farklı şehirlerde konferanslar düzenlemeyi ayrıca bir ‘bilim merkezi’ açmayı düşünüyormuş 😱 Keriz silkeleme kokusu alıyorum…

bilim, bilimi reddedenleri açıklıyor

Peki neden bazı insanlar bu kadar mantıksız şeyleri savunuyor? Bir grup psikoloğun 2017 yılında yaptıkları çalışma aşı karşıtları, düz dünyacılar, küresel ısınmayı yok sayanlar gibi çok açık bilimsel destekleri olan şeyleri inkar eden gruplar hakkında ilginç görüşler ortaya koyuyor. Buna göre bu insanlar belli konular üzerinde bilim insanları gibi mantık çerçevesinde düşünmüyor, bunun yerine bir avukat gibi kabul ettikleri fikirleri destekleyen görüşleri kabul edip diğer tüm görüşleri yok sayıyorlar.

çift yıldızlar (ya da gökyüzünde yalnız gezmez yıldızlar)

“Gökyüzünde yalnız gezen yıldızlar
yeryüzünde sizin kadar yalnızım”

Sanat Güneşi’miz tek olabilir ancak çoğu yıldız yalnız değildir. Gökyüzünde tek bir noktaymış gibi gördüğümüz yıldızların yaklaşık 5’te 4’ü iki veya daha fazla yıldızdan oluşan sistemlerdir. Bunların çoğunluğunu birbiri etrafında hareket eden çift yıldızlar oluşturur. Üç ve daha fazla yıldızdan oluşan sistemlere ise çoklu sistem denilmekte.

Çift yıldız (double star) çoğunlukla ikili yıldız (binary star) terimiyle aynı anlamda kullanılır; buna karşın çift yıldızlar kimi zaman optik çift yıldız da olabilirler. Bunlar gökyüzünde çok yakın konumda gözükürler ancak gerçekte birbirleri ile alakaları yoktur.

Çift yıldızların tarihi

Çift yıldız terimini ilk defa Claudius Ptolemy Yay burcundaki Nu Sagittarii‘nin yıldızları olan υ1 ve υ2 Sagittarii (Yunanca υ harfi nü olarak okunuyor) için kullanıyor. Bu kardeş yıldızlar gökyüzünde birbirlerinden 0.23° ayrık gözükür. Nu Sagittarii eskiden Arapça “Okçunun Gözü” anlamına gelen Ain al Rami olarak anılıyordu.

Yay Burcu içindeki Nu Sagittarii çift yıldızı.
Telif: 2014 Jerry Lodriguss

İlk kez teleskopla çift yıldız gözlemi yapan kişi ise İtalyan gökbilimci Giambattista Riccioli. Galileo’nun öğrencisi olan Riccioli 1643 yılında Mizar’ın çift yıldız olduğunu keşfediyor.

1803 ylına gelindiğinde ise Britanyalı astronom William Herschel bir çiftin birbirine göre hareketini gösteren ilk gözlemleri yaptı. Ünlü astronom 700 kadar çift yıldızı kataloglamayı başardı.

Çift yıldızlar neden önemli?

Birbirleriyle etkileşimlerinden ötürü çift yıldızlar yalnız yıldızlara göre daha fazla bilgi sunarlar. Örneğin kütle parametresi yıldızların evrimini anlayabilmemiz açısından önemlidir ve bir gökcisminin kütlesini bu cismin başka bir gök cismi ile olan çekim etkisiyle hesaplayabiliriz.

Çift yıldız sınıflandırması

Çift yıldızlar şu şekilde sınıflandırılır:

– Görsel Çiftler
– Astrometrik Çiftler
– Tayfsal Çiftler
– Örten Çiftler

Görsel Çift Yıldızlar

Teleskopla baktığımızda ayrı ayrı görebildiğimiz çiftlerdir. Kütlesi büyük olan baş yıldız diğeri ise yoldaş yıldız olarak adlandırılır. Bu çiftlerden en ünlüsü Büyük Ayı takımyıldızının kepçeye benzer şeklinin sapının ortasında görülen Mizar-Alcor çiftidir. Eski zamanlarda askerlerin gözünün bu çift ile sınandığı (muhtemelen okçuluk için) rivayet edilir.

Büyük Ayı takımyıldızının geniş açılı görüntüsünde, “Büyük Kepçe” şeklinin sapının ortasında birbirine çok yakın konumda Mizar – Alcor çifti görülüyor.

Astrometrik Çift Yıldızlar

Görünen Sirius A yıldızı, bir beyaz cüce olan Sirius B’nin kütle çekim etkisi sebebiyle yalpalıyor.

Astrometrik çift yıldızlara teleskopla baktığımızda dahi tek bir yıldız gibi görülürler. Buna karşın göremediğimiz yıldızın kütleçekimsel etkisi sayesinde görebildiğimiz yıldızın hareketlerinde zaman içinde tek bir yıldızdan beklenmeyecek değişimler olur. Bu değişimin ölçülmesiyle (bkz: astrometri) göremediğimiz yıldızın varlığını ortaya çıkarabiliriz.

Astrometrik çiftlere örnek olarak Sirius A ve Sirius B yıldızlarını verebiliriz. Sirius A düz bir doğrultuda hareket edeceğine, bir beyaz cüce olan yoldaşı sebebiyle zamanla eğilen bir rotada ilerler.

Astrometri (gök ölçüm): gökbilimin, gök cisimlerinin konum ve hareketlerini hesaplamayı konu edinen dalı. Gök cisimlerinin pozisyonlarını, hareketlerini ve aralarındaki mesafeyi ölçme işleri astrometrinin ilgi alanına giriyor.

Tayfsal Çiftler

Bunlar da birbirlerine çok yakın olduğundan teleskoplarla bile tek yıldız şeklinde görülürler. Birbirlerine yakın olduklarından yörünge hızları büyüktür. Tayflarının incelenmesi ile ortaya çıkarılırlar. Bunun için yıldızların yörünge düzlemlerinin bizim bakış doğrultumuzla dik gelmemesi gerekiyor. Yıldızların hızlarından ötürü tayfları, hareket ettikleri yöne bağlı olarak kırmızıya veya maviye kayar. (Doppler Etkisi)

Eğer yıldızlardan biri daha parlaksa onun tayf çizgileri görülür, yoldaş yıldızın hareketine bağlı olarak bu çizgiler spektrum üzerinde yalpalar. Eğer iki yıldız birbirine yakın parlaklıktaysa ikisinin de tayf çizgileri görülür ve bunlar ters yönde hareket ederler.

Bu şekilde keşfedilen ilk çift Capella (Ayyuk) sistemidir.

Örten Çiftler

Eğer çift yıldızın yörünge düzlemini sıfıra yakın açı ile tam kenardan görüyorsak, yıldızların yörünge hareketi sırasında oluşan örtülme veya tutulmaları gözlemleyebiliriz. Bu örtülmeler sırasında çiftin görünür parlaklığı iki defa azalır.

Örten çiftin yörünge hareketi sırasında Dünya’dan yapılan gözlemlerde örtülmeler sırasında parlaklık değişimleri görülür.

Parlaklık profilinin (üstteki grafik) daha şiddetli düştüğü durum birinci minimum, daha zayıf düşüş ise ikinci minimum olarak adlandırılır.

kaynaklar, ileri okumalar: acikders.ankara.edu.trastronomy.ege.edu.tr | wikipedia | space.com | gokbilgi.blogspot | ganymede.nmsu.edu/tharriso  |