Capella / El Ayyuk

Arabacı (Auriga) takımyıldızının birinci, kuzey gökküresinin 3., tüm gece göğünün ise 6. parlak yıldızı.

Batı Dünyası’nda kabul gören adı Latince keçi demek olan capra‘dan geliyor. Mitolojide, Zeus’u bebekken emziren oğlağı simgelediği söylenir.

Ayyuk’a çıkmak

Capella’nın içinde bulunduğu Arabacı takımyıldızının bir tasviri.

Roma’ya mitolojisi ile ilham veren Yunanlar ise Aiouk (eyuk) diyor, Apollo’nun kutsal keçisine. Yunanca’dan ilk olarak Araplara (ﻋﻴﻮﻖ el Ayyûk) geçiyor, Araplar’dan da bize: Ayyuk olarak.

Kış mevsiminde tam tepenizde parlak bir yıldız olarak görürsünüz onu. Bundan ötürü Türk’ün dil dünyasında o artık göğün tepesi, alenileşen gıybetlerin çıktığı bir makamdır. Gizlisi saklısı kalmaz işin, artık herkes görmüştür, biliyordur: ayyuka çıkmıştır.

Capella en iyi ne zaman görülür

Dedik ya kışın en tepede. Güzde yüksellemeye başlar, baharda da artık gece göğünü terkeder. Yağış mevsimlerine denk geldiği için Arabacı (Auriga) takımyıldızı antik Yunanlarca yağmurun habercisi sayılıyordu. Arabacı denilmesinin sebebi ise bir rivayete göre topal Atina kralı Erichthonius’u temsil ediyor oluşu. Erichthonius inanışa göre savaş arabasını icat etmiştir. Tarihsel açıdan bu elbette doğru değil, Yunanlıların öncesinde başka medeniyetler savaş arabalarını kullandılar. Öyle ki Capella ve Arabacı’nın diğer 4 parlak yıldızı Çin’de “5 Savaş Arabası” olarak bilinir.

Şubat ayında Capella gökyüzünün tepesine yakın konumda. Güneyde rahatça seçebileceğiniz Avcı’dan yukarı çıkarak Arabacı ve Capella’yı bulabilirsiniz. heavens-above.com

Klasik dönem İslam medeniyetinde Araplar’ın yine aynı nedenle “Sürücü” olarak adlandırdığı Capella antik Mısır’da ise arabayı ya da keçiyi değil mumyalanmış bir kediyi temsil ederdi.

Mitosları ve dil oyunlarını yeryüzünde bırakıp yeniden gökyüzüne dönelim.

Capella’nın özellikleri

Capella, kozmik mesafeler söz konusu olduğunda yakın sayılabilecek bir uzaklıkta, 42.8 ışık yılı ötemizde konuşludur. Bu da takribi 13.1 pc etmekte. Biz Capella’ya baktığımızda tek bir yıldız görsek de aslında iki tane yıldız çiftinden oluşan, dörtlü bir yıldız sistemi söz konusu.

Bu dört yıldızdan ikisi, Güneş’in ortalama 2.5 katı kütleye sahip parlak sarı devlerdir. Tayfsal çift yıldız (bkz: çift yıldızlar) olan bu ikili birbirlerinin etrafında 104 günde dönerler. Yörüngeleri ise oldukça dardır. Şöyle ifade edelim: İki yıldızın birbirine uzaklığı Güneş’in Dünya’ya uzaklığından (astronomik birim – AB) daha az (0.72 AB).

İki sarı devden oluşan Capella. Fotoğraf: Greg Parker

Bunlar Capella Aa ve Capella Ab biçiminde işaretleniyor. Çekirdeklerindeki hidrojeni tüketmiş olan bu yıldızlar, şişerek anakoldan uzaklaştılar. Anakol ifadesi yıldızların görece istikrarlı dönemlerini geçirdiği fazı temsil ediyor. Capella Aa ve Ab ikilisi gelecekte soğuyup genişleyerek kırmızı devlere dönüşecekler.

Tahminen yaşları 400 milyon yıl civarında. Güneş on kat daha yaşlı olmasına karşın Capellalar yaşam döngülerinin sonuna yaklaşmışlardır. Bu kadar hızlı yaşamalarının sebebi ise Güneş’e göre çok daha fazla kütleye sahip olmaları. Daha kütleli yıldızların merkezlerindeki kütleçekim baskısı daha fazla olduğundan çekirdeklerindeki yakıt daha hızlı tüketilir ve bu da yıldızın ömrünü daha hızlı tamamlamasına neden olur.

Capella sistemindeki yıldzılar ile Güneş’in boyut bakımından karşılaştırması. Foto: Wikipedia Commons/Omnidoom999; Türkçeleştirme: AstroTürk

Aa daha az sıcak ve parlak olanı. Güneş’ten 12 kat daha geniş ve 78 kat daha parlak olan bu yıldız K0III sınıfında. Ab ise belirgin biçimde daha küçük ve daha sıcak, G1III sınıfı bir yıldız. Güneş’ten 72 kat daha parlak ve çapı Güneş’in yaklaşık 8.83 katı.

İkici çift ise Capella Sistemi’nin ana karakterlerine nazaran oldukça mütevazıdır. Capella H ve Capella L olarak işaretlenen bu yıldızlar kırmızı cücedirler ve sistemin merkezinden 10,000 astronomik birim uzaklıkta bulunurlar.

Sol üstte Capella’nın parlak sarı yıldızları parlıyor. Sağ altta ise sönük kırmızı cüceler zumlanarak gösterilmiş.
Foto: Giorgio Rizzarelli

Capella Sistemi’nin bileşik parlaklığı 0.08 kadirdir. Bu haliyle gece gökyüzündeki 6. parlak yıldız konumundadır. Tek başına Capella Aa ise 11. en parlak yıldız sayılır. Capella RS Canum Venaticorum değişen yıldızlarına bir örnektir. Aktif kronosfer tabakası geniş yıldız lekelerine ve parlaklıkta değişime sebep olur. Sistemde yıldızlardan birinin diğerinin önünden geçmesiyle oluşan tutulumlar gözlenmez.

210 bin – 160 bin yıl önce ise Capella -1.8 kadir ile gece gökyüzündeki en parlak yıldızdı ve daha yakın gözüktüğü Aldebaran ile kuzey kutup yıldızıydı.

Arabacı takımyıldızı Capella dışında izlenebilecek başka güzel uğraklara da sahip

Capella yıldızı gözlem tarihçesi

Yazılı tarihte ilk bahsi MÖ 2000’lerde Akatça metinlerde geçiyor. Akatça Mezopotamya uygarlıkları olan Asur ve Babil imparatorlularında kullanıldı. Keçi sembolizminin bilinen başlangıcı bu devirdir. Fakat savaş arabası doğal olarak meydanda yoktur, onun yerine keçi çobanı/çoban vardır.

Modern zamanlara geldiğimizde, 1899 yılında, Lick Gözlemevi’nden Profesör William Wallace Campbell, Capella’nın çift yıldız olduğunu duyurdu. Campbell, Capella’nın tayf çizgilerini incelediğinde birinin üstüne binen ikinci bir tayf izi daha farketti. Üstelik Eylül-Ekim aylarında doppler etkisi sebebiyle mora kayma oluşurken, Kasım-Şubat arasında kızıla kayma görülüyordu. Bu gözlem sayesinde Capella’nın ilk çifti keşfedilmiş oldu.

1914 yılında, Finli astronom Ragnar Furuhjelm keşfedilen tayfsal çiftin sönük bir yoldaş yıldıza daha sahip olduğunu keşfetti. Bu yıldızın da aslında bir çift yıldız olduğunun anlaşılması ise Şubat 1936’da  gerçekleşti. Carl L. Stearns’in keşfi aynı yılın Eylül ayında Gerard Kuiper tarafından doğrulandı ve Capella H ve L olarak işaretlendirildiler.

1919 yılında Wilson Dağı Gözlemevi’nden John Anderson ve Francis Pease, girişimölçer kullanarak Capella’nın bileşimini ortaya çıkardılar. Bu sadece Capella için bir ilk değildi, bu keşif sayesinde Güneş Sistemi dışında bir cismin ilk kez girişimölçer ile ölçülmüş oldu.

Referanslar:

Yıldız Adları Sözlüğü, Mustafa Pultar | wikipediaconstellation-guide.com | earthsky.org | constellationsofwords.com [1: Capella] [2: Auriga] | universetoday.com | skyandtelescope.com | heavens-above.com |

çift yıldızlar (ya da gökyüzünde yalnız gezmez yıldızlar)

“Gökyüzünde yalnız gezen yıldızlar
yeryüzünde sizin kadar yalnızım”

Sanat Güneşi’miz tek olabilir ancak çoğu yıldız yalnız değildir. Gökyüzünde tek bir noktaymış gibi gördüğümüz yıldızların yaklaşık 5’te 4’ü iki veya daha fazla yıldızdan oluşan sistemlerdir. Bunların çoğunluğunu birbiri etrafında hareket eden çift yıldızlar oluşturur. Üç ve daha fazla yıldızdan oluşan sistemlere ise çoklu sistem denilmekte.

Çift yıldız (double star) çoğunlukla ikili yıldız (binary star) terimiyle aynı anlamda kullanılır; buna karşın çift yıldızlar kimi zaman optik çift yıldız da olabilirler. Bunlar gökyüzünde çok yakın konumda gözükürler ancak gerçekte birbirleri ile alakaları yoktur.

Çift yıldızların tarihi

Çift yıldız terimini ilk defa Claudius Ptolemy Yay burcundaki Nu Sagittarii‘nin yıldızları olan υ1 ve υ2 Sagittarii (Yunanca υ harfi nü olarak okunuyor) için kullanıyor. Bu kardeş yıldızlar gökyüzünde birbirlerinden 0.23° ayrık gözükür. Nu Sagittarii eskiden Arapça “Okçunun Gözü” anlamına gelen Ain al Rami olarak anılıyordu.

Yay Burcu içindeki Nu Sagittarii çift yıldızı.
Telif: 2014 Jerry Lodriguss

İlk kez teleskopla çift yıldız gözlemi yapan kişi ise İtalyan gökbilimci Giambattista Riccioli. Galileo’nun öğrencisi olan Riccioli 1643 yılında Mizar’ın çift yıldız olduğunu keşfediyor.

1803 ylına gelindiğinde ise Britanyalı astronom William Herschel bir çiftin birbirine göre hareketini gösteren ilk gözlemleri yaptı. Ünlü astronom 700 kadar çift yıldızı kataloglamayı başardı.

Çift yıldızlar neden önemli?

Birbirleriyle etkileşimlerinden ötürü çift yıldızlar yalnız yıldızlara göre daha fazla bilgi sunarlar. Örneğin kütle parametresi yıldızların evrimini anlayabilmemiz açısından önemlidir ve bir gökcisminin kütlesini bu cismin başka bir gök cismi ile olan çekim etkisiyle hesaplayabiliriz.

Çift yıldız sınıflandırması

Çift yıldızlar şu şekilde sınıflandırılır:

– Görsel Çiftler
– Astrometrik Çiftler
– Tayfsal Çiftler
– Örten Çiftler

Görsel Çift Yıldızlar

Teleskopla baktığımızda ayrı ayrı görebildiğimiz çiftlerdir. Kütlesi büyük olan baş yıldız diğeri ise yoldaş yıldız olarak adlandırılır. Bu çiftlerden en ünlüsü Büyük Ayı takımyıldızının kepçeye benzer şeklinin sapının ortasında görülen Mizar-Alcor çiftidir. Eski zamanlarda askerlerin gözünün bu çift ile sınandığı (muhtemelen okçuluk için) rivayet edilir.

Büyük Ayı takımyıldızının geniş açılı görüntüsünde, “Büyük Kepçe” şeklinin sapının ortasında birbirine çok yakın konumda Mizar – Alcor çifti görülüyor.

Astrometrik Çift Yıldızlar

Görünen Sirius A yıldızı, bir beyaz cüce olan Sirius B’nin kütle çekim etkisi sebebiyle yalpalıyor.

Astrometrik çift yıldızlara teleskopla baktığımızda dahi tek bir yıldız gibi görülürler. Buna karşın göremediğimiz yıldızın kütleçekimsel etkisi sayesinde görebildiğimiz yıldızın hareketlerinde zaman içinde tek bir yıldızdan beklenmeyecek değişimler olur. Bu değişimin ölçülmesiyle (bkz: astrometri) göremediğimiz yıldızın varlığını ortaya çıkarabiliriz.

Astrometrik çiftlere örnek olarak Sirius A ve Sirius B yıldızlarını verebiliriz. Sirius A düz bir doğrultuda hareket edeceğine, bir beyaz cüce olan yoldaşı sebebiyle zamanla eğilen bir rotada ilerler.

Astrometri (gök ölçüm): gökbilimin, gök cisimlerinin konum ve hareketlerini hesaplamayı konu edinen dalı. Gök cisimlerinin pozisyonlarını, hareketlerini ve aralarındaki mesafeyi ölçme işleri astrometrinin ilgi alanına giriyor.

Tayfsal Çiftler

Bunlar da birbirlerine çok yakın olduğundan teleskoplarla bile tek yıldız şeklinde görülürler. Birbirlerine yakın olduklarından yörünge hızları büyüktür. Tayflarının incelenmesi ile ortaya çıkarılırlar. Bunun için yıldızların yörünge düzlemlerinin bizim bakış doğrultumuzla dik gelmemesi gerekiyor. Yıldızların hızlarından ötürü tayfları, hareket ettikleri yöne bağlı olarak kırmızıya veya maviye kayar. (Doppler Etkisi)

Eğer yıldızlardan biri daha parlaksa onun tayf çizgileri görülür, yoldaş yıldızın hareketine bağlı olarak bu çizgiler spektrum üzerinde yalpalar. Eğer iki yıldız birbirine yakın parlaklıktaysa ikisinin de tayf çizgileri görülür ve bunlar ters yönde hareket ederler.

Bu şekilde keşfedilen ilk çift Capella (Ayyuk) sistemidir.

Örten Çiftler

Eğer çift yıldızın yörünge düzlemini sıfıra yakın açı ile tam kenardan görüyorsak, yıldızların yörünge hareketi sırasında oluşan örtülme veya tutulmaları gözlemleyebiliriz. Bu örtülmeler sırasında çiftin görünür parlaklığı iki defa azalır.

Örten çiftin yörünge hareketi sırasında Dünya’dan yapılan gözlemlerde örtülmeler sırasında parlaklık değişimleri görülür.

Parlaklık profilinin (üstteki grafik) daha şiddetli düştüğü durum birinci minimum, daha zayıf düşüş ise ikinci minimum olarak adlandırılır.

kaynaklar, ileri okumalar: acikders.ankara.edu.trastronomy.ege.edu.tr | wikipedia | space.com | gokbilgi.blogspot | ganymede.nmsu.edu/tharriso  |