11 Nisan

11 Nisan günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1970Apollo 13 fırlatıldı. NASA’nın Ay’a insanlı inişleri kapsayan Apollo programının üçüncü insanlı Ay görevi olması planlanan Apollo 13, uzayaracının servis modülünde gerçekleşen patlamayla bir ölüm kalım savaşına dönüştü. Servis modülündeki oksijen tankında meydana gelen patlama, yakıt, astronotlar için su ve oksijen sağlama görevini üstlenen ekipmanın kaybı anlamına geliyordu. Çare olarak Ay modülü Aquarius’u bir cankurtaran filikası gibi kullandılar.

1984 – Uzay mekiği astronotları George Nelson ve James Van Hoften, uzayda gerçekleştirilen ilk uydu tamir operasyonunu tamamladılar. İkili, arızalı Solar Maximum uydusunu onarmak için mekiğin kargo bölümüne aldı. Solar Maximum uydusu güneş püskürmelerini incelemek amacıyla 14 Şubat 1980 tarihinde fırlatılmıştı [wiki]. Uzaydaki tamir operasyonu sayesinde yıllarca daha görevini sürdüren Solar Max, nihayet 2 Aralık 1989’da atmosfere girdi.

11 Nisan günü doğanlar ve ölenler:

1626 – Ragusan matematikçi ve fizikçi Marino Ghetaldi öldü (d. 1568)
1798 – İtalyan fizikçi ve akademisyen Macedonio Melloni doğdu (ö. 1854)
1862 – Amerikalı gökbilimci ve akademisyen William Wallace Campbell doğdu (ö. 1938)
1879 – Estonyalı-Alman gökbilimci ve gözlükçü Bernhard Schmidt doğdu (ö. 1935)
1926 – Estonyalı fizikçi ve akademisyen Karl Rebane doğdu (ö. 2007)
1942 – Rus albay, pilot ve astronot Anatoly Berezovoy doğdu (ö. 2014)
1947 – Ukraynalı-Rus fizikçi ve akademisyen Lev Bulat doğdu (ö. 2016)
1962 – Japon fizikçi ve akademisyen Ukichiro Nakaya öldü (d. 1900)
2003 – İngiliz-Amerikan jeofizikçi ve işadamı, Texas Instruments’ın kurucusu Cecil Howard Green öldü (d. 1900)

18 Kasım

18 Kasım günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1965 – Roket motorlu, açılı kanatlı bir araştırma uçağı olan Bell X-2 “Starbuster”, motorlarını çalıştırıldığı ilk uçuşunu yaptı. Daha önce bağlandığı B-50’den bırakılıp süzülerek iniş yapmıştı. Yarbay Pete Everest’in pilot olduğu görevde roket motorlarının çalıştırılmasıyla süpersonik hıza erişen uçak, Mach 2.87 (3050 km/h) hıza erişerek rekor kırdı.

2009 – Atlantis uzay mekiği (STS-129) Uluslararası Uzay İstasyonu’na kenetlendi. Mekik yük bölmesinde uzaya iki büyük ExPRESS Lojistik Taşıyıcısı taşıdı. Bunlar içerlerinde iki yedek jiroskop, iki nitrojen tankı tertibatı, iki pompa modülü, bir amonyak tankı tertibatı, istasyonun robotik kolu için yedek bir mandallama uç efektörü, Mobil Taşıyıcı için yedek bir arka göbek sistemi ve yüksek basınçlı gaz tankı içeriyordu.

2013 – NASA’nın MAVEN (Mars Atmosphere and Volatile EvolutioN) uzay sondası Mars’a gitmek üzere fırlatıldı. MAVEN, Mars’ın üst atmosferi ile iyonosferini ve güneş rüzgarının bu atmosferin bileşenlerini nasıl kopardığını araştırmak için NASA tarafından geliştirildi.

2017James Webb Uzay Teleskobu kriyojenik test odası Chamber A’den çıkarıldı.

18 Kasım günü doğanlar ve ölenler:

1787 – Fransız fizikçi ve fotoğrafçı, dagerreyotipin geliştiricisi Louis Daguerre doğdu (ö. 1851)
1839 – Alman fizikçi ve eğitimci August Kundt doğdu (ö. 1894)
1897 – Nobel Ödülü sahibi, İngiliz fizikçi ve akademisyen Patrick Blackett doğdu (ö. 1974)
1923 – Amerikalı amiral, pilot, ilk Amerikan astronotu, Ay’da yürüyen en yaşlı kişi ünvanına sahip olan Alan Shepard doğdu (ö. 1998). Merkür Projesi (Project Mercury) ile 1971 yılında ilk kez uzaya çıkan Shepard, Apollo 14 görevine de komutan olarak katıldı.

1941 – Nobel Ödülü sahibi, Alman kimyager ve fizikçi Walther Nernst öldü (d. 1864)
1944 – Amerikalı gökbilimci, arkeoastronom, yazar, Griffith Gözlemevi Direktörü Edwin C.Krupp doğdu
1962 – Nobel Ödülü sahibi, Danimarkalı futbolcu, fizikçi ve akademisyen Niels Bohr öldü (d. 1885)
2004 – Amerikalı fizikçi ve akademisyen Robert Bacher öldü (d. 1905)

Ay’ın karanlık yüzü nedir?

Ay’ın karanlık yüzü oldukça yanlış bir tanımlamadır. Ay’ın, Dünya’dan gözükmeyen yüzü için kullanılan Ay’ın karanlık yüzü tanımın aksine, tüm yüzeyi Güneş ışınlarını alır. Bu nedenle Ay’ın arka yüzü veya uzak yüzü (far side) demek daha doğrudur.

İnsanlık tarihi boyunca bir gizem olarak kalan Ay’ın arka yüzü, Sovyet uzay sondası Luna 3 ile ilk defa açığa kavuştu. Elde edilen ilk görüntülerin niteliği düşük olsa da yeterli fikri veriyordu. Uzak kısımda, bizim gördüğümüz yüzündeki gibi, deniz olarak anılan düzlüklerden oluşan bir yüzey değil, aksine çok sayıda darbe kraterince dövülmüş bir yüzeyle karşılaşıyoruz.

Ay’ın arka yüzünün Luna 3 tarafından çekilen ilk fotoğrafıyla NASA’nın Lunar Reconnaissance Uydusu’nca yakalanan ayrıntılı görüntüsü.

İlk kez fotoğraflayan Luna 3’ten sonra farklı uzayaraçlarıyla, yıllar geçtikçe daha ayrıntılı şekilde inceleme şansı bulduğumuz uzak yarı küreye ilk iniş yapan uzayaracı ise Çinlilerin Chang’e-4 aracı oldu.

Dünya kaynaklı her türlü radyo sinyali Ay tarafından engellendiği için bu yüzüyle iletişim Ay uyduları olmazsa sağlanamıyor bunun radyo astronomi için bir olanak olabileceğini, elektromanyetik kirlilikten uzak kısımda radyo teleskopların kurulmasını önerenler var. Tabii Ay’a ulaşmak kolay olmadığından şimdilik bir girişim söz konusu değil.

Dünya’dan baktığımızda Ay yüzeyinin %50’sini değil, salınımı (librasyon) hareketi sayesinde %68’ini görebiliyoruz.

Ay, Dünya’nın etrafında eliptik bir yörüngede hareket ettiğinden ötürü, Dünya’dan uzaklığı sürekli değişiklik gösterir. Yörüngenin Dünya’ya en yakın noktasına enberi (perigee) denir, en uzaktaki noktaya ise enöte (apojee) denir. Yörüngede hareket eden her cisim gibi uydumuz, bize en yakın olduğu konumda aynı zamanda en yüksek hıza sahiptir. Uzaklaştıkça da yörünge hızı azalır.

Hızdaki bu değişim, diğer faktörlerle birlikte, ay salınımı adı verilen bir etkiye neden olur. Dünya’dan, Ay kuzeyden güneye hafifçe sallanıyor ve doğudan batıya biraz sallanıyor gibi görünür. Bu sayede aynı anda olmasa da Ay’ın yarısından fazlasını Dünya’dan gözlemleme şansı buluruz.

kaynak: space.com | timeanddate.com | earthsky.org |

Zond 5: Dünya’ya dönen ilk uzayaracı

Zond 5 (Rusça: Sonda 5) uzayaracı, 18 Eylül 1968 günü Ay’ın etrafında tur atan ikinci, Dünya’ya hasarsız dönen ilk araç oldu.

Sovyetler Birliği’nin geliştirdiği Zond 5, 90,000 km uzaklıktan Dünya’yı görüntülemeyi başarmasına karşın teknik bir sorundan ötürü Ay’ı fotoğraflayamadı.

Moscow State University of Geodesy and Cartography (MIIGAiK)

15 Eylül 1968’de fırlatılan Zond 5, mürettebatla Ay’ın etrafında dolaşması için planlanan Soyuz 7K-L1 uzayaracının değiştirilmiş bir versiyonuydu. Aşağıdaki fotoğrafta Soyuz hatlarını rahatlıkla seçebilirsiniz.

Araç görevin sonunda, 21 Eylül 1968’de Hint Okyanusuna başarıyla iniş yaptı.

Vasily Golovin gemisinden çekilen Yukarıdaki fotoğraflarda Zond-5’in okyanusa paraşütle inişi görülüyor.

kaynak: russianspaceweb.com |

Apollo 13

NASA’nın Ay’a insanlı inişleri kapsayan Apollo programının üçüncü insanlı Ay görevi olması planlanan Apollo 13, uzayaracının servis modülünde gerçekleşen patlamayla bir ölüm kalım savaşına dönüşmüştü.

Apollo 13’ün servis modülünde patlama sonucu oluşan zararı gösteren bir animasyon. Ay modülü Aquarius’daki astronotlar tarafından çekilen fotoğrafların işlenmesiyle oluşturulmuş.

Astronotların geri dönebilmesi için önce Ay’a kadar gidip çevresinde dönmesi gerekti. Tabii bu süre boyunca hem uzayaracını çalışır durumda tutmalı hem de kendi hayatlarını devam ettirmeliydi.

Servis modülündeki oksijen tankında meydana gelen patlama, yakıt, astronotlar için su ve oksijen sağlama görevini üstlenen ekipmanın kaybı anlamına geliyordu. Çare olarak Ay modülü Aquarius’u bir cankurtaran filikası gibi kullanıldı.

Diğer bir sorun ortamda biriken karbondioksit gazıydı. Solunum sonucu açığa çıkan karbondioksit belli bir konsantrasyondan sonra zehire dönüşür. Mürettebatın komuta modülündeki ekstra filtre kartuşlarını kullanması gerekir ancak iki modülde kullanılan filtrelerin şekilleri farklıdır. Astronotlar eldeki malzemelerle bu sorunu aşarlar.

kaynak: spacecentre.co.uk |