Türkiye’de teleskop yapan ilk kişi: Hasip Sönmezalp

Türkiye’de bildiğimiz kadarıyla ilk kez bir teleskop yapan kişi Bursalı köklü bir ailenin ferdi olan Hasip Sönmezalp’tir. Daha önce devletin veya kişilerin aldığı teleskoplar olduysa da ülke sınırları içinde bir teleskobun üretimini Hasip Sönmezalp gerçekleştirmiştir.

Sönmezalp 1937’de Merinos Fabrikası’nın inşaatı sırasında tornacı olarak girdi. Fabrikanın 1938 yılındaki açılışı sırasında Atatürk’e fabrikanın altın anahtarını veren kişi oldu. Burada dikkatli ve duyarlı çalışmalarıyla büyük takdir topladı. Özellikle ince işçiliğe gereksinim duyulan onarım ve yapımlar konusunda seçkinleşti.

31 Ocak 1938 Akşam

Çocukluğundan beri gökyüzüne karşı ilgisi olan Sönmezalp verdiği bir röportajda Salih Murat Uzdilek’in, Ankara radyosundaki uzay ile ilgili konuşmalarını zevkle ve heyecanla dinlediğini aktarıyor. Daha sonra Zuhal gezegeninin (Satürn) halkalarını yakından görebilmek arzusuyla yanıp tutuşmaya başlayan bu öncü kişilik teleskop edinme ihtiyacı hissediyor.

Hikayesi buraya kadar pek çoğumuzunkine benzeyen Hasip Sönmezalp’in ayırıcı özelliği ise gerçek anlamda hiçbir şeyin olmadığı bir ortamda gökyüzü aşkıyla birşeyler yapmaya çabalamasıdır.

İstanbul Üniversitesi astronomi kürsüsüne müracat eden Sönmezalp’e teleskop yapamayacağı söyleniyor. Bir defa kafasına teleskop yapma fikrini koyan Sönmezalp buradan gelen ümitsiz cevapla yılmadı ve ABD’de yayınlanan bir dergide gördüğü 45 milimetrelik bir objektifi, bir arkadaşı aracılığıyla getirtti. Mercek ile 130 cm boru kullanarak, 80 kez büyütme gücüne sahip bir gök dürbünü elde etmiş oldu fakat bu dürbün yeterli değildi.

Bundan sonra gemi lumboz camını zımpara tozuyla yontmak suretiyle ki bu malzeme de o yıllarda zor bulunuyordu, 17 cm çaplı, 225 cm odak uzunluğuna sahip bir teleskop aynası yaptı. Yıl 1957, teleskobun tüpünü yapmak da mesele. Karaborsadan güçlükle sac bularak bundan teleskop tüpünü imal edip montajını yapıyor.

1957 yılında Sovyetler ilk uyduyu gönderdiğinde kendisi Bursa Kültür Park’ta meraklılara gökyüzünü seyrettirir.

Hasip Sönmezalp Altın Çekiç ödüllü teleskobu ile

Mechanix Illustrated dergisinin eski bir sayısında aynalı teleskop yapan sanatçılara altın çekiç ödülü verileceğini okuduktan sonra teleskobun planlarını dergiye gönderir. ‘Uygundur’ cevabı almasının ardından yaptığı çalışmaları içeren bir dosyayı, elde ettiği sonuçları, ölçüleri ve teleskobun fotoğraflarını dergiye gönderdi. Kısa süre sonra dergiden tebrik mektubu gelir. Daha sonra da Altın Çekiç ödülleri gönderiliyor. Bunları gümrükten çıkartmak için hayli uğraştığını aktarıyor verdiği röportajda.

Boyu 2 metreden uzun, çapı 18 cm olan teleskobun büyütme gübü 60 kattı. O zamanlar Kandilli Rasathanesi’nde bulunan teleskoptan sonra, Türkiye’nin ikinci aynalı teleskobu oldu. Teleskobun büyütme gücü mercek ilavesi ile 200 kata çıkartılabiliyordu.

1959 yılında kazandığı “Altın Çekiç” ödülünü o sene kendisi ile beraber kazananlardan biri uçak, diğeri otomobil bir diğeri ise gelişmiş bir yelkenli yapmış.

Teleskoplar dışında başka uğraşları da olmuş. Bunlardan biri küre şeklinde, zamanı, günleri, gecelerin uzayıp kısalmasını, saat farkı gibi 18 ayrı özelliği olan bir saat de üretmiş. Aynı zamanda iyi bir fotoğraf makinası tamircisi olan Sönmezalp Bursa’da fotoğraf makinası tamiratı yapan ilk kişi oldu.

Türk Astronomi Derneği’ne üye kabul edilen Hasip Sönmezalp merkezi Kanada’da bulunan Uzay Araştırmaları Merkezi’nin de fahri üyesiydi.

Ömrünün sonuna kadar öğrenme gayretini kaybetmeyen Sönmezalp 10 Ocak 2002 tarihinde hayata gözlerini yumdu ve ertesi gün Emirsultan Mezarlığı’nda toprağa verildi.

kaynak:  atmturk.org | bursa.com | bursabilimmerkezi.org | bgc.org.tr


tek rakibim obsession

Ben bir türlü bir şeyler yapamamış olsam da geçtiğimiz yaz Kilyos’ta amatör teleskop yapım dünyasına adım atanlar, internet üzerinde de yaptıklarını paylaşmaya devam ediyorlar. Son olarak Taner Cesur, amatör teleskop yapımıyla ilgili yeni bir ağ güncesi açımış: tekrakibimobsession.blogspot.com

Nedir ki bu obsession diyenler için açıklama: obsessiontelescopes.com

Dünyanın belki de en kaliteli dobson tipi teleskoplarını üreten, ayna çaplarının büyüklüğüyle her amatör astronomi meraklısının rüyalarını süsleyen, kocaman teleskoplar olmasına rağmen rakiplerine göre kolay taşınan, kolay kurulan, kolay kullanılan teleskoplar tasarlayan firma.

Site ATY ile ilgi dedim ama farklı konulara açılabileceğinin de sinyallerini vermiş Taner. Kendisine uzun soluklu bir blog macerası diliyorum.

voltran aynalar

Kimimiz çocukluğundan Voltran’ı (aslında Voltron) hatırlayacaktır zaten. Bilmeyenler de şu adresten Voltran’ın birkaç robotun birleşmesiyle oluşan daha büyük boy bir robot olduğunu öğrenebilirler.

Aynalarla pek alakalı bir şey değil yani. Yine de bazı teleskop aynaları, tıpkı bu savaşçı robot gibi daha küçük aynaların birleştirilmesiyle oluşturulduğundan Voltran’a benzetilebilir. Amaç daha küçük aynaların ışık toplama güçlerini birleştirerek daha güçlü bir ayna elde etmek. Gökbilimcilerin evrenin geçmişini inceleyebilmek için derinlere bakabilecek teleskoplara ihtiyacı vardır. Bunu yolu da daha fazla ışık toplayan teleskoplara sahip olmaktan geçiyor. Büyük aynaların ise kendine özgü sorunları var. Çap 5 metreyi aştıktan sonra aynanın deforme olması, görüntünün bozulması gibi sorunlar pratikte ilk kez 1948 yılında Hale teleskobunda ve sonra da Rusların 6 metre çaplı teleskobunda yaşandı. Bu tarihten sonraysa teleskop tasarımında yeni çözümer aranmaya başlandı ve  yapımı zor tek bir aynanın işni birden fazla aynanın üstlendiği birden fazla aynaya sahip teleskop tasarımları ortaya çıktı.

ATY 2009’dan sonra, bir sene içersinde bir yeni teleskop daha yapmaya karar vermiştim. Şu sıralar aklımdaki bu projeyi değerlendiriyorum. ATY 2009’dan sonra yeni teleskoplar yapmayı planlayan tek kişi ben değilim.  Bazıları çoktan harekete geçti bile. Ama biri var ki çıtasını iyice yükseltti.

Salih Dinçer normalde tek bir yuvarlak camdan ayna yapmak yerine, altıgen cam parçalarını birleştirerek bir teleskop aynası yapmayı amaçlamış. Bunun için önce altıgen şekilli 7 aynayı biçimlendirmek gerekiyor. Daha sonra bu aynalar aşağıdaki fotoğrafta gördüğünüz gibi yerleştirilecek:

Uzaktan güzel gözüküyor, ama güzel olduğu kadar da zor. Zira tüm aynalar birbiriyle uyumlu olacak şekilde biçimlendirilmeli. Mesela odak uzaklıkları tam kararında olmalı. Bizim Kilyos’ta yaptığımız teleskoplarda hedeflenen ölçüyü tutturamasak bile, değişen odak uzaklığına göre aynayı birkaç santim ileri veya geri alarak paçayı kurtarabiliyorduk. Şimdi 7 paça var!

Altıgen ayna yapmanın daha başka zorlukları da var. Üstelik standart tasarımların aksine yardım alınabilecek önceden yapılmış örnekler de yok. Şu anki proje de zaten deneysel bir çalışma niteliğindeymiş. Siz daha kolay yolları tercih etseniz bile 6genayna amatör teleskop yapımı konusunda ilginizi çekebilir.

kaynak: 6genayna | Wired Science |