10 Ekim

10 Ekim günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1846: Neptün gezegeninin en büyük ayı olan Triton, İngiliz astronom William Lassell tarafından keşfedildi. 2710 km çapındaki gökcismi Güneş Sistemi’ndeki en büyük yedinci uydu konumunda. Triton, Güneş Sistemi’nde ters yönde yörüngeye sahip tek büyük uydu olmasıyla dikkat çekiyor. Triton diğer uyduların aksi yönüne döndüğü ve yapısının Plüton’a benzediği için, daha önce Kuiper kuşağına bağlı bir cüce gezegenken, Neptün tarafından yakalanmış olabileceği düşünülmekte. Voyager 2 sondası 1989’da Triton’a yakın geçiş yaptığında, yüzey sıcaklığının −235 °C (38 K) olduğunu tespit etti, ayrıca aktif gayzer oluşumlarını keşfetti. Triton’un yüzeyi büyük ölçüde donmuş nitrojen ve su buzu kabuğuyla kaplı.

Neptün’ün uydusu Triton’un Voyager 2 uzay sondasınca çekilmiş fotoğrafı.

1967: Dış Uzay Antlaşması yürürlüğe girdi. Antlaşma, bu yeni sınırın nasıl kullanılacağına dair ciddi endişelerin olduğu bir dönemde, askeri uzay kullanımını yasakladı. Haziran 2020 itibarıyla 110 ülke anlaşmaya taraftır. Türkiye anlaşmayı 27 Ocak 1967’de imzalamıştır. TBMM 27 Mart 1968’de kabul etmiştir.

Dış Uzay Antlaşması imzalanırken.

1990: Uzay mekiği Discovery, STS-41 görevi sonrasında Edwards Hava Kuvvetleri Üssü’ne iniş yaptı. Mekik mürettebatı dört günlük görevde, Uluslararası Güneş Kutup Görevi kapsamında, Ulysses sondasını yörüngeye çıkarmıştı.

Uzay mekiği Discovery iniş sırasında.

10 Ekim günü doğanlar ve ölenler:

1708: İskoç matematikçi ve astronom David Gregory öldü (d. 1659)
1731: Fransız-İngiliz kimyacı, fizikçi ve filozof Henry Cavendish doğdu (ö. 1810). Havanın ve suyun bileşimi, elektriğin bazı özellikleri, hidrojenin niteliğini gibi konularda bilime katkısı vardır. Ayrıca kendi adını taşıyan bir deneyle Dünya’nın kütlesini ve yoğunluğunu ölçmüştür.

Henry Cavendish kendi adını taşıyan deneyle Dünya’nın kütlesi ve yoğunluğunu ölçmüştür.

1936: Nobel ödüllü, Alman fizikçi ve kimyacı Gerhard Ertl doğdu. Ertl, Katı yüzeylerdeki kimyasal süreçlerle ilgili çalışmalarıyla 2007 Nobel Kimya Ödülü’nü aldı.
1986: Ukraynalı-İtalyan fizikçi ve bilim insanı Gleb Wataghin öldü (d. 1899)
2013: Amerikalı komutan, pilot ve astronot Scott Carpenter öldü (d. 1925)
1964: Uzaya ilk çıkan İtalyan Franco Egidio Malerba doğdu. Malerba uzay mekiği Atlantis ile STS-46 görevi dahilinde uzaya çıktı.

STS-46 mürettebatı, soldan sağa: Komutan Loren J. Shriver, Pilot Andrew M. Allen, Görev Uzmanı Jeffrey A. Hoffman, Franklin R. Chang-Diaz, Claude Nicollier, Marsha S. Ivins ve Yük Uzmanı Franco Malerba.

9 Ekim

9 Ekim günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1604: Kepler’in Süpernovası, Kepler’in Yıldızı veya Süpernova 1604 adlarıyla anılan SN 1604 görüldü. Samanyolu galaksimizde meydana gelip, çıplak gözle gözlemlendiği bilinen en son süpernova olan bu patlamanın gökyüzündeki etkisi Johannes Kepler tarafından kayda geçirildi. Bu sebeple Kepler ile anılıyor. Süpernova, Yılancı takımyıldızı yönünde, gezegenimizden yaklaşık 20.000 ışık yılı uzaklıkta bulunuyor.

Kepler’in Yıldızı veya kısaca SN 1604.

2004: Amerikalı mühendis Maxime Faget öldü (d. 1921) NACA/NASA için çalışan Faget, Mercury uzayaracını tasarlamıştı. Ayrıca X-15 tasarımı üzerinde çalıştı, Gemini & Apollo uzayaraçları tasarımı ve Uzay Mekiği tasarım çalışmalarının erken dönemlerinde katkıda bulundu. Space Industries şirketini kurmak için 1981 yılında NASA’dan emekli oldu.

2009: NASA’nın Ay Öncüsü Robotik Programı kapsamında Ay’a ilk darbe vuruldu. Bu program, ABD’nin yeniden Ay’a dönüşünü desteklemek için gelecekteki insanlı görevlere hazırlık amacıyla robotik ay görevleri ile araştırma yapılmasını amaçlıyor.

9 Ekim günü doğanlar ve ölenler:

1704 – Alman matematikçi, fizikçi ve doktor Johann Andreas Segner doğdu (ö. 1777)
1806 – Amerikalı gökbilimci ve araştırmacı Benjamin Banneker öldü (d. 1731)
1858 – Sırp-Amerikalı fizikçi ve kimyager Mihajlo Pupin doğdu (ö. 1935)
1873 – Alman fizikçi ve astronom Karl Schwarzschild doğdu (ö. 1916)
Karl Schwarzschild, Einstein’ın alan denklemlerine ilk kesin çözümü bulan fizikçiydi. Bunu, Birinci Dünya Savaşı sırasında Alman ordusunda görevdeyken yaptı ve ertesi yıl Rus cephesindeyken erken yaşta hayatını kaybetti.

Karl Schwarzschild çalışma masasında yazı yazarken.

1879 – Nobel Ödülü sahibi, Alman fizikçi ve akademisyen Max von Laue doğdu (ö. 1960)
1933 – Nobel Ödülü sahibi, İngiliz fizikçi ve akademisyen Peter Mansfield doğdu (ö. 2017)
1943 – Nobel Ödülü sahibi, Hollandalı fizikçi ve akademisyen Pieter Zeeman öldü (d. 1865)
2010 – Nobel Ödülü sahibi, Fransız ekonomist ve fizikçi Maurice Allais öldü (d. 1911)

Triton

Triton, Neptün gezegeninin bilinen on üç uydusunun en büyük olanıdır. Çapı 2710 km olan gökcismi, Güneş Sistemi içinde en büyük yedinci gezegen uydusu konumunda bulunuyor.

Neptün’ün uydusu Triton’un Voyager 2 uzay sondasınca çekilmiş fotoğrafı. Burada uydunun Güneş’e bakan Güney Kutbu görülüyor.

Triton, Güneş Sistemi’nde ters yönde yörüngeye sahip tek büyük uydu olmasıyla da dikkat çekiyor. Diğer uyduların aksi yönüne döndüğü ve yapısının Plüton’a benzediği için, daha önce Kuiper kuşağına bağlı bir cüce gezegenken, Neptün tarafından yakalanmış olabileceği düşünülmekte.

Ters yönde dönen uydu ayrıca Neptün’ün dönüş eksenine göre 157°’lik bir açıyla dönmekte. Bu durum kutupların ve ekvatorun dönüş sırasında dönüşümlü olarak Güneş’e baktığı ve büyük olasılıkla mevsimlerde dramatik değişikliklere neden olduğu anlamına geliyor.

Triton uydusunun özellikleri

Triton, Plüton’a yakın derecede soğuk. Sıcaklıklar −235 °C’ye (38K) kadar düşüyor. Bu sıcaklıkta metan, nitrojen ve karbondioksitin tümü donar. Böyle olağanüstü biçimde soğuk olmasını yüksek aldebosuna (.7-.8) borçlu; yüzeyine ulaşan kıt güneş ışığının çoğu geri yansıyor.

Triton’un yüzeyi büyük ölçüde donmuş nitrojen ve su buzu kabuğuyla kaplı. Yüzeyde az sayıda krater görülmekte, buna karşı geniş sırt ve vadi sistemleri bulunuyor. Bunların donma-çözünme döngüleri ile oluştuğu sanılıyor.

Triton’u 10 Ekim 1846 günü İngiliz astronom William Lassell keşfetti. Voyager 2 sondası 1989’da Triton’a yakın geçiş yaptığında, yüzey sıcaklığının −235 °C (38 K) olduğunu tespit etti, ayrıca aktif gayzer oluşumlarını ortaya çıkardı.

Uydu ismini Yunan mitolojisinde Poseidon’nun (Roma’da Neptün) habercisinden alıyor.

kaynak:
sos.noaa.gov/catalog/datasets/triton-neptunes-moon/
tr.wikipedia.org/wiki/Triton_(mitoloji)

8 Ekim

8 Ekim günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1978: Pioneer 12 uzay sondası Venüs’ün atmosferine girerek yandı. Uzayaracı 4 Aralık 1978’de Venüs çevresinde eliptik bir yörüngeye yerleştirildikten sonra, gezegenin bulutlarını, atmosfer ve iyonosferini, atmosfer-güneş rüzgarı etkileşimini incelemek için ölçümler yaptı. Venüs yüzeyinin yüzde 93’ünü radar kullanarak haritalayan araç, bunlara ek olarak birkaç kuyruklu yıldızın sistematik UV gözlemlerini yapmak için çeşitli fırsatlardan yararlandı. Pioneer 12 görevi, manevra için gerekli yakıt kalmaması sonucu, uzay sondasının yörüngeden çıkıp, 8 Ekim 1978 günü Venüs’ün atmosferine girerek yanmasıyla sonlandı.

1980: Voyager 1 uzay sondası Satürn’ü fotoğrafladı. 1977 Ağustosunda fırlatılan Voyager 1 ve ondan 16 gün sonra fırlatılan Voyager 2 sondaları bugün artık Güneş Sistemi’nin dışına çıkmış durumdalar ve bizden uzaklaşmaya devam ediyorlar. Voyager 1 sondası, Camelopardalis takımyıldızı sınırları içinde ilerlemekte. Her yıl Dünya-Güneş mesafesinin 3.4 katı kadar yol kateden Voyager 1, 40 bin yıl kadar sonra, şu an Dünya’dan 17.6 ışık yılı uzakta olan  AC +79 3888 yıldızının 1.7 ışık yılı yakınından geçiş yaparak yoluna devam edecek.

Voyager 1 sondasının ziyareti sırasında çektiği Satürn fotoğrafı.

1980: Kamov KA-32 ilk uçuşunu yaptı. Sovyetler Birliği’nde, eş eksenli rotora sahip nakliye helikopteri olarak geliştirilen KA-32, KA-27’nin sivil versiyonudur.

8 Ekim günü doğanlar ve ölenler:

1647 – Danimarkalı astronom, matematikçi Christen Sørensen Longomontanus öldü (d. 1562)
1652 – İngiliz astronom, matematikçi John Greaves öldü (d. 1602)
1845 – Alman fizikçi, piyanist, besteci Salomon Kalischer doğdu (ö. 1924)
1873 – Danimarkalı kimyacı ve astronom Ejnar Hertzsprung doğdu (ö. 1967)
1901 – Avustralyalı fizikçi ve hümanist politikacı Mark Oliphant doğdu. Oliphant, nükleer füzyonun ilk deneysel gösterimlerinde ve nükleer silahların geliştirilmesinde önemli rol üstlendi. II. Dünya Savaşı sırasında, İngiltere’de radarı geliştirmek için çalışmıştır. (ö. 2000)
1942 – Sovyet fizikçi, matematikçi ve mühendis Sergey Chaplygin öldü (d. 1869)
1956 – Amerikalı mühendis ve astronot Janice E. Voss doğdu (ö. 2012)
1959 – Perulu-Amerikan albay ve astronot Carlos I. Noriega doğdu.
1985 – Amerikalı kaptan, fizikçi ve baloncu Malcolm Ross öldü (d. 1919)

Malcolm Ross, 3 bin metre irtifadaki balonunda poz verirken.

7 Ekim

7 Ekim günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1958: Amerika Birleşik Devletleri’nin insanlı uzay uçuş projesinin adı Mercury Projesi (Project Mercury) olarak değiştirildi. Daha önce düşünülen Project Astronaut, dikkatleri pilotlara çok fazla çekeceği gerekçesiyle kabul görmedi. Uzay yarışının erken evresinde gerçekleştirilen projenin amacı yörüngeye (mümkünse Sovyetler’den önce) insan çıkartmaktı. Sovyetler yörüngeye insan çıkartmayı daha önce başardı, yine de Mercury projesi Amerikan insanlı uzay programının başlangıcını oluşturdu. Her biri tek bir astronot taşıyan Mercury araçlarıyla 1958–1963 yılları arasında toplam 7 astronot uzaya çıktı. Bunların ilk ikisi yörünge altı uçuştu, astronotlar Karman sınırını geçecek kadar yükseldikten sonra Dünya’ya geri indi.

Mercury Yedilisi olarak da anılan, ABD’nin ilk astronotları:  Scott CarpenterGordon CooperJohn GlennGus GrissomWally SchirraAlan Shepard, ve Deke Slayton.

1959: Sovyet uzay sondası Luna 3, Ay’ın arka yüzünün ilk fotoğraflarını gönderdi. Sovyetler Birliği’nin Luna programının Ay’a başarıyla ulaşan üçüncü aracı olan Luna’nın görüntüleme kabiliyeti iyi olmadığından Ay’ın görüntüsü adeta çamur gibiydi. Buna karşın daha önce hiç görülmeyen bu yüzün bilimsel önemi çok büyüktü. Sonda içersindeki Yenisey-2 adlı görüntüleme sistemi otomatik olarak Ay’ı fotoğraflayıp, fotoğraf filmini kendi içinde işledi. Daha sonra Dünya’dan alınan komutla filmi tarayıp bundan bir elektrik sinyali oluşturup Dünya’ya gönderdi. Böylece herhangi bir bilgisayarı uzayaracına yerleştirmenin mümkün olmadığı bir tarihte, oldukça basit bir sistemle çok kaliteli görüntü elde edilemese de önemli bir başarı sağlanmış oldu.

2002: Uzay mekiği Atlantis STS-112 görevi için fırlatıldı. Mekik, Uluslararası Uzay İstasyonu inşası için gereken Starboard 1’i (S1) ISS’e taşıdı. S1, uzay istasyonunun mimari yapısını destekleyen Entegre Kiriş Yapısı’nın bir parçasını oluşturuyor.

Atlantis, STS-112 sırasında Uzay İstasyonu’na kenetlenme için yaklaşırken. Kargo yuvasında Starboard 1 gözüküyor. NASA

20082008 TC3 asteroidi Dünya atmosferine girdi ve Sudan’daki Nübye çölünün yaklaşık 37 km üzerinde patladı. Atmosfere girmeden önce keşfedilen ve bu anlamda bir ilk olan 2008 TC3, 4.1 metre çapında yaklaşık 80 tonluk Apollo tipi bir asteroitti. Yüzeyde toplamda 10 kg kadar gelen 600 civarı meteorit bulunabildi. Bu meteoritlerin çoğu diğer minerallerin yanında nano-elmaslar da içeren, üreilitler denen nadir bir türe ait.

7 Ekim günü doğanlar ve ölenler:

1983: Amerikalı gökbilimci, profesör George O. Abell öldü (d. 1927)
1885: Nobel Ödülü sahibi Danimarkalı fizikçi ve filozof Niels Bohr doğdu (ö. 1962)
1945: İskoç fizikçi ve akademisyen David Wallace doğdu.