Apollo 13

NASA’nın Ay’a insanlı inişleri kapsayan Apollo programının üçüncü insanlı Ay görevi olması planlanan Apollo 13, uzayaracının servis modülünde gerçekleşen patlamayla bir ölüm kalım savaşına dönüşmüştü.

Apollo 13’ün servis modülünde patlama sonucu oluşan zararı gösteren bir animasyon. Ay modülü Aquarius’daki astronotlar tarafından çekilen fotoğrafların işlenmesiyle oluşturulmuş.

Astronotların geri dönebilmesi için önce Ay’a kadar gidip çevresinde dönmesi gerekti. Tabii bu süre boyunca hem uzayaracını çalışır durumda tutmalı hem de kendi hayatlarını devam ettirmeliydi.

Servis modülündeki oksijen tankında meydana gelen patlama, yakıt, astronotlar için su ve oksijen sağlama görevini üstlenen ekipmanın kaybı anlamına geliyordu. Çare olarak Ay modülü Aquarius’u bir cankurtaran filikası gibi kullanıldı.

Diğer bir sorun ortamda biriken karbondioksit gazıydı. Solunum sonucu açığa çıkan karbondioksit belli bir konsantrasyondan sonra zehire dönüşür. Mürettebatın komuta modülündeki ekstra filtre kartuşlarını kullanması gerekir ancak iki modülde kullanılan filtrelerin şekilleri farklıdır. Astronotlar eldeki malzemelerle bu sorunu aşarlar.

kaynak: spacecentre.co.uk |

Samanyolu galaksisi hakkında 25 şey

oneminuteastronomer.com adresinde rastladığım bir makalede 25 maddede gökadamız Samanyolu hakkında kısa bilgiler verilmiş. Biraz daha zenginleştirebilmek için, çevirisini yaptığım yazının orjinalinde olmayan görseller kullandım ve bağlantıları ekledim.

Bu çeviriyi, şu an kanındaki zehire karşı mücadele ederken gücünün, moralinin ve kendine inancının Samanyolu’ndaki yıldızlar kadar çok olmasını dilediğim bir arkadaşıma hediye ediyorum. İşte Samanyolu hakkında 25 şey:

1. Gökadamızda yaklaşık 400 milyar yıldız var.

2. Yunan mitolojisine göre, Samanyolu, Zeus’un eşi (ve kız kardeşi!) Hera’nın Herkül’ü emzirirken döktüğü sütten meydana gelmiş. İngilizce’deki Milky way ismi de burdan geliyor.

3. Samanyolu’nun merkezi Kuzey yarıküredekiler için ufka yakın görülen Yay Takımyıldızı‘nın doğrultusunda bulunur. Ama ekvatorun yakınında veya Güney yarıkürede, Samanyolu’nun merkezi neredeyse tepededir.. muhteşem bir manzara!

4. Çoğumuz Samanyolu’nun sarmal gökada olduğunu biliriz [astrotürk: Türkiye için ne kadar geçerli?]. Fakat geçtiğimiz birkaç yıl içinde, gökbilimciler gökadamızın sadece sarmal değil, aynı zamanda SBbc tipinde çubuklu sarmal gökada olduğunu keşfettiler.

Samanyolu gökadasının hayali resmi.
Samanyolu galaksisinin hayali resmi.

5. Samanyolu’nun çapı 150.000-200.000 ışıkyılıdır.

6. ve yaklaşık 1.000 ışıkyılı kalınlığındadır. Kenarından bakabilsek oldukça ince bir yapıda olduğunu görebilirdik.

“İğne Galaksisi” olarak da anılan NGC5866. 📷: Hubble UT

7. Güneş sistemimiz Samanyolu’nun düzlemine yakın konumda bulunmaktadır. Böylece Samanyolu gece gökyüzünü iki eşit parçaya bölüyormuş gibi gözükür.

8. Aristotales Samanyolu’nun, yıldızların üst atmosferde yanmasından oluştuğuna inanıyordu. İyi bir filozof olmasına karşın, Arsito’nun çoğu bilimsel tahmini yanlıştı.

9. Dünya’nın neresinde yaşıyor olursanız olun ve hangi mevsim olursa olsun, eğer karanlık ve açık bir gökyüzü olduğu zaman dışarı çıkarsanız Samanyolu’nun bize komşu olan sarmal kollarını görebilirsiniz.

Samanyolu.
Can Rıfat Turcan

10. Güneş Samanyolu’nun merkezinden yaklaşık 26.000 ışıkyılı uzaklıkta bulunuyor.

11. Güneş her 220 milyon yılda bir Samanyolu galaksisi çevresindeki turunu tamamlar. Güneş sistemimiz (ve bu yüzden Dünya) galaktik merkezin çevresinde 220km/s hızla döner. Bu hızda, güneş sistemimiz Vega yıldızı doğrultusunda her 1400 yılda bir ışık yılı yol alır.

12. Samanyolu’ndaki en yaşlı yıldızlar gökadanın merkezinin yakınında ve küresel kümelerle yalnız antik yıldızlar içeren bir hale (ışık halkası) içinde bulunur.

13. Sarmal kollar boyunca galaktik merkezden uzaklaştıkça, yıldızlararası bulutlar kütle çekim gücü altında sıkılmış bir yumruk kadar gaz ve tozun üstüne çöker, bunlar yeni yıldız kümelerini ateşler.

14. Siz bunu okurken, Samanyolu galaksisi Virgo olarak adlandırılan bir cüce galaksiyle çarpışıyor.

15. Samanyolu’nun merkezinde yıldızları ve maddeyi şiddetle yutan ve yüksek enerjili X-ışını saçan, 4 milyon güneş kütlesinde devasa bir karadelik bulunmakta. Fakat Dünya bu kara delik tarafından yutulma tehditi altında değil.. yani endişelenecek bir şey yok.

Samanyolu'nun süperkütleli kara deliğinin (a.k.a. Sagittarius A) kanıtı olan ışık ekoları.
Samanyolu’nun süperkütleli kara deliğinin (a.k.a. Sagittarius A) kanıtı olan ışık ekoları.

16. Güneş sistemimiz Samanyolu’nun Avcı (Orion) kolunun içlerinde bulunmaktadır. Merkeze yakın olan komşu kol Karina-Yay (Carina-Sagittarius), daha dıştaki ise Kahraman (Perseus) koludur.

17. Samanyolu’nun adı Çin, Japonya ve diğer Doğu Asya ülkelerinde “Gümüş Nehir”dir.

18. Galaktik düzleme 90 derecelik açıya sahip noktaları gösteren, kuzey ve güney galaktik kutupları göreceli olarak, Berenices’in Saçı (Coma Berenices) ve Heykeltraş (Sculptor) takımyıldızılarındadır. Gökyüzünde bu kutuplara doğru bakar ve galaktik düzlemden uzaklaşırsanız, her türlü şekil ve boyutta milyonlarca gökadanın bulunduğu derin galaksilerarası uzayı görürsünüz.

19. Samanyolu’nun yıldızlardan oluştuğunu ilk keşfeden kişi Galileo oldu.

20. Samanyolu ve Andromeda gökadaları Bölgesel Grup gökadalarının en büyükleridir. Gruba ikisi kadar büyük olmasa da diğer bir gökada daha dahildir: Triangulum. Bölgesel Grup içinde, en büyükleri Büyük ve Küçük Macellan Bulutları olarak bilinen pek çok ufak cüce gökadalar vardır. Bölgesel Grup gökadaları, Virgo Süperkümesi olarak adlandırılan daha büyük bir gökadalar grubunun  parçasıdır.

En yakın komşumuz Andromeda Gökadası bize her saniye biraz daha yaklaşıyor.

21. Andromeda galaksisi Samanyolu’na saniyede 100-140 km hızla yaklaşmakta, ve iki dev gökada kabaca 4,5 milyar yıl sonra çarpışacak. Gökadalardaki yıldızlar çarpışmayacak olsa da, iki gökada özelliği olmayan eliptik (elips şeklinde) bir galaksi oluşturmak üzere birleşecekler ve güzel sarmal şekillerini ve yeni yıldızlar oluşturacak gaz ve tozlarını kaybedecekler.

22. Thoreau‘dan güzel bir alıntı, sizi teleskobunuzla yalnız, herhangi bir kişinin sizin yıldızları neden bu kadar çok sevdiğinizi anlayıp anlayamayacağını düşünürken teselli edebilir: “Neden yalnız hissedeyim: gezegenimiz Samanyolu’nun içinde değil mi?“.

23. Samanyolu galaksisinin sahip olduğu kütlenin büyük kısmının, doğası hâlâ bilinmeyen gizemli “karanlık madde” olduğuna inanılıyor

24. Samanyolu galaksisi içindeki en yaşlı yıldız olan, Terazi’deki HE 1523-0901, 13,2 milyar yaşında ve neredeyse evrenin kendisiyle yaşıt.

25. Işık kirliliği sebebiyle, dünyadaki çocukların çoğu Samanyolu’nu asla göremeyecekler 🙁

kaynak: oneminuteastronomer.com |

ilk yayın: 17 Şubat 2009 21:04

Yuri Gecesi

12 Nisan insanlı uzay araştırmaları için büyük bir dönüm noktası. 1961 yılının 12 Nisan’ında Sovyet kozmonotu Yuri Gagarin, uzaya çıkan ilk insan oldu. Bu büyük olay 2001 yılından beri Yuri Gecesi (Yuri’s Night) olarak dünyanın farklı şehirlerinde pek çok etkinlikle kutlanıyor..du.

Covid19 salgını sebebiyle toplu olarak Yuri Gecesi düzenlemek elbette mümkün olmadığından 2020 yılında insanlık tarihinin ilk kozmonotu eskisi gibi anılamıyor. Dileriz gelecek yıldan itibaren durum düzelir.

“Paris’te Gagarin Günü” Aleksandr Deyneka, 1962

Karantina’dan Yıldızlara: Yuri Gecesi Özel Yayını

ODTÜ Amatör Astronomi Topluluğu 15 Nisan Çarşamba 20:00-23:00 saatleri arasında instagram’da canlı yayın yapacak. Detayları için facebook sayfasına bakabilirsiniz.

Uzaya İlk Adımlar

Astronom Mahmut Tekeş instagram hesabından canlı yayın yapacak.

Apollo astronotları karantinada: Mobil karantina servisi

Mobil karantina servisi (Mobile quarantine facility), Apollo astronotlarının Ay’dan döndükten sonraki karantina sürecini geçirdikleri taşınabilir yaşam alanıdır. Apollo görevleri sonunda astronotlar Ay’dan taşıyabilecekleri olası hastalık yapıcı Ay organizmalarının Dünya’ya yayılmaması amacıyla karantinaya alınıyordu.

Astronotlar için karantina fikri 80’lerdeki meşhur Cosmos belgeseliyle (ilk seri; bkz: Soluk Mavi Nokta) kitlelerce tanınan Dr. Carl Sagan tarafından ortaya atılmıştı. Sagan, Ay’dan öldürücü organizmalarının bulaşma olasılığını düşük olduğunu belirtse de Dünya’daki yaşamın zarar göreme olasılığı ne kadar düşük olursa olsun dikkate alınması gereken bir risk olarak görüldü.

Mobil karantina servisi (Mobile quarantine facility) içindeki Apollo 11 astronotları dönemin ABD başkanı Nixon ile görüşürken.

Apollo 11, Apollo 12 ve Apollo 14 astronotları karantinaya alındı. Ay’ın tamamen steril olduğu kesinleşince sonraki görevlerinde karantina servisi kullanılmadı.

Astronotların Dünya’dan tecrit edildikleri 21 günlük karantinayı dış dünya ile haberleşebildikleri Mobil karantina servisinde geçiriyordu. Bu servis Airstream modeli bir karavanın astronotların ihtiyaçları doğrultusunda modifiye edilmiş ve ‘mobil’ ibaresine tezat biçimde tekerlekleri sökülmüş haliydi.

kaynak: archives.gov | wikiland.com |

kutup ışıkları: Auroralar

Güneş rüzgarlarıyla gelen yüklü parçacıklar gezegenimizin manyetik alanı tarafından engellenir. Bunların bir bölümü Kuzey ve Güney kutup bölgelerine yönelir. Buralarda atmosferdeki gazlarla etkileşime giren parçacıklar gökyüzünün neon lambalar gibi aydınlanmasına sebep olur. Bu ışıklar kutup ışıkları veya aurora olarak adlandırılır.

Mavi Lagün, İzlanda 🇮🇸 üzerinde kutup ışıkları via @aurorareykjavik

Bunun gibi hızlandırılmış çekimlerde ışıkların gökyüzündeki hareketlerini daha iyi görebiliriz. Fakat şunu da söylemek lazım, bu ışıklar gözünüze fotoğraflardaki kadar parlak ve renkli gözükmezler. Buna rağmen harikadırlar. Tabii sadece auroraları görmek istiyorsanız. Işık kirliliği yarattığı için astronomi gözlemlerinde engel oluşturuyorlar. Her güzelin bir kusuru var.

Auroralar oluştukları kutup bölgesine göre farklı isimlendirilebiliyor. Bizim bulunduğumuz kuzey enlemlerinde Aurora Borealis veya kuzey ışıkları deniliyor. Bizdeki eski ismi şavk-ı şimal. Güney enlemlerinde ise Aurora Australis, güney kutup ışıkları deniliyor. Ancak Kuzey kutup bölgesi yakınlarında daha yoğun yerleşim olduğundan çoğunlukla bu isimlere denk gelirsiniz.

Cam igloda üşümeden aurora seyretme keyfi.

Finlandiya’nın Kakslauttanen kenti, kuzey ışıklarını izleyebileceğiniz ilginç bir otele ev sahipliği yapıyor: İglo Köyü (The Igloo Village) Bu otel hakkında da yazmıştım zamanında: kuzey ışıklarını cam iglolarda izlemek

Farklı gezegenlerde kutup ışıkları

Kutuplar üzerinde oluşan ışıklar elbette yalnızca Dünyamız’a özgü bir fenomen değil. Güneş’in yolladığı parçacıklarla etkileşime girebilecek atmosferi olan her gezegende bu tarz ışıklar oluşmakta. Satürn ve Jüpiter’de oluşan auroralara linklerden göz atabilirsiniz.