30 Aralık: Samanyolu’ndan başka galaksiler olduğunun anlaşıldığı gün

30 Aralık 1924 günü, astronom Edwin Hubble, o güne kadar sarmal bulutsu olarak tanımlanan Andromeda‘nın aslında bir galaksi olduğunu ve Samanyolu‘nun evrendeki birçok galaksiden sadece biri olduğunu duyurdu.

İnsanlar Copernicus ve Galileo’ya kadar Dünya’nın tüm evrenin merkezinde olduğuna inanıyorlardı, ve evren oldukça küçük bir yerdi. Dünya ve diğer gezegenlerin Güneş’in etrafında dolandığı anlaşılınca, bu defa Güneş’in evrenin merkezi olduğuna inanmaya başladılar. Elbette sonradan güneş sistemimizin de evrenin merkezinde olmadığı ortaya çıktı.

Pek de büyük olmayan evrenin merkezindeki Dünya modeli.

Edwin Hubble Güney Kaliforniya’da bulunan Wilson Dağı’ndaki yeni ve güçlü 2,5 metrelik (100 inç) teleskopla spiral bulutsular üzerinde çalışıyordu. Gökyüzündeki bu bulanık ışık parçalarının genel olarak galaksimizdeki gaz veya toz bulutları olduğu düşünülüyor ve bu bulutların, Macellan Bulutları hariç, evrendeki her şeyi içerdiği varsayılıyordu. Bazı bulutsularda birkaç yıldız varmış gibi görünse de hiçbiri Samanyolu gibi kalabalık değildi.

Hubble Andromeda’da sadece birkaç yıldız bulmakla kalmadı, Cepheid değişken yıldızlarını da keşfetti. Bu yıldızların parlaklığı değişir. Henrietta Leavitt adlı çok akıllı bir Harvard hesaplama uzmanı, 1912’de onlarla mesafemizin ölçülebileceğini keşfettmişti. Bu tip bir yıldızın parlaklığı ve periyodu (parlaktan soluğa ve tekrar parlağa dönme süresinin uzunluğu) hesaplandığında ne kadar uzakta olduğunu belirleyebiliyorsunuz.

Bogdan Jarzyna //www.astrobin.com/354627/

Leavitt’in formülünü kullanan Hubble, Andromeda’nın yaklaşık olarak 860 bin ışık yılı uzakta olduğunu hesapladı. Bu değer, Samanyolu’ndaki bilinen en uzak yıldızla aramızdaki mesafenin 8 katı kadardı. Bu keşif ‘bulutsu’ denilen bu yatıların aslında Samanyolu’nun dışında ayrı yıldız sistemleri olduğunu gösteriyordu; Elbette evrenin Samanyolu’ndan ibaret olmadığını da.

Evreni kavramamızda büyük bir çığır açılsa da gazeteler Hubble’dan ancak 25 Şubat’ta başka bir bilimciyle bir ödülü paylaştığında haber olacaktı.

Çalışmalarına devam eden Hubble yeni galaksiler keşfetti. Bu yeni galaksilerin Doppler etkisi analizini yaptığında ise başka bir büyük keşfe daha imza atacaktı.

Doppler etkisi yakınlaşan veya uzaklaşan bir kaynaktan yayılan dalgaların, bir gözlemci tarafından farklı algılanmasına neden olur. Buna klasik olarak ambulans sireni örneği verilir.

Doppler etkisi yüzünden galaksiler (veya başka gökcisimleri) eğer bize yakınlaşıyorlarsa bize gelen ışınları belli ölçüde maviye kayar. Tersine bizden uzaklaşıyorlarsa bu kez de ışınlar kırmızıya kayacaktır.

Hubble’ın gözlemleri, kırmızıya kayma miktarının galaksinin uzaklığıyla orantılı olduğunu gösteriyordu. Bu sonuç, evrenin Büyük Patlama ile oluşarak genişlediği teorisini destekliyor.

Büyük Patlama sonrasında evrenin evrimi.

kaynak: wired.com |

Messier 36 yıldız kümesi

Messier 36 (M36) Arabacı (Auriga) takımyıldızında bulunan bir açık yıldız kümesidir. Yeni Genel Katalog’da NGC 1960 olarak işaretlenen M36 aynı zamanda Fırıldak Kümesi olarak da tanınıyor.

Gerçekte 14 ışık yılı genişlikteki kümenin gökyüzündeki görünür boyutu 10 açı dakikası. Yaklaşık 764 Güneş kütlesindeki (M☉) bu yıldız topluluğu fotometrik verilere göre [Wu et al., 2009] 25.1 milyon yaşında. Daha dün doğmuş sayılır.

Fırıldak Kümesi, Wikisky.

Messier 36 nasıl gözlemlenir?

Messier’in kataloğuna aldığı en sönük açık kümelerden birisi olmasına karşın, Fırıldan Kümesi dürbün veya küçük bir teleskop ile rahatça görülebilir. Dürbününüzle baktığınızda karanlık gökyüzü üzerinde sönük, puslu bir ışık yaması şeklinde gözükür. Küçük bir teleskopla düşük büyütmeyle baktığınızda bir düzineden biraz fazla yıldız, bir X formunda belirecektir. Bunlar kümenin en parlak yıldızlarıdır. 15 cm (6 inç) çaplı bir teleskobunuz varsa 25 kadar yıldızı görme şansına erişirsiniz, fakat daha büyük bir teleskopla (12 inç) tüm küme boyunca yıldızları seçebilirsiniz.

M36’yı bulmak içinse önce Arabacı takımyıldızını bulmanız gerekiyor. Orion (Avcı) takımyıldızının üstünde, İkizler ve Kahraman’ın (Perseus) arasında bulunuyor. Arabacı’yı bulduktan sonra onun büyük beşgeninin içinde Fırıldak kümesini rahatça bulabilirsiniz.

Arabacı takımyıldızı.

Messier 36’nın keşfi

Messier 36 ilk defa Giovanni Batista Hodierna tarafından 1654’ten önce keşfedildi. Hodierna’nın keşfinden bağımsız olarak Guillaume Le Gentil 1749 yılında kümeyi yeniden bulundu. Nihayetinde Charles Messier 1764’te gözlemleyip kataloğuna ekledi.

kaynak: messier-objects.com | wikipedia.org |

Hangi teleskop: yeni başlayanlar için teleskop önerisi

Astronomiyle ilgileniyorsanız bir yerden sonra teleskop edinme isteği de kendini gösteriyor ve kafalarda hangi teleskop sorusu ortaya çıkıyor. Öncelikle bilmeniz gereken teleskop almak için acele etmeniz gerekmediği. İlk olarak teleskoplar hakkında yeterli bilgiye sahip olup kendi koşullarınıza uygun bir model seçmek daha sağlıklı bir karar olacaktır.

Genelde astronomiye dürbün ile başlanması önerilir. Teleskopla başlamaktan daha ucuz bir alternatif. Üstelik kullanması daha kolay. Teleskop kuramadığınız yerde rahatlıkla gözlem yapabilirsiniz. Dürbünlerin büyütme gücü düşük olduğu için gökyüzünde daha geniş bir alan gösterirler. Bu sebeple derin uzay cisimleri dediğimiz bulutsu ve yıldız kümelerini çok güzel gösterirler. Fakat düşük büyütme gücü dürbünleri Ay ve gezegen gözleminde dezavantajlı duruma geçirir. Derin uzay cisimleri için ışık kirliliğinden uzaklaşmak gerekiyor. Teleskoplar şehir içinden hiç olmazsa Ay ve gezegen gözlemlerine devam edebilirsiniz.

Gördüğünüz gibi, her şey koşullara bağlı olduğundan bir şey almadan önce iyi araştırma yapmak lazım. Ben burada 1500 lira bütçe dahilinde ilk teleskop olarak tercih edilebilecek, önerdiğim modelleri listeliyorum. Modeller arasındaki fiyat farklarını karşılaştırma kolaylığı olsun diye tek bir kaynaktan aldım. Siz alırken fiyatları başka mağazalardan da karşılaştırın.

yeni başlayanlar için teleskop önerileri

50mm çaplı

Bunlar para vermeye değer en ucuz teleskoplar ama kapasite bakımından son derece sınırdalar. Eğer bütçe sıkıntısı yoksa daha üst modelleri tercih etmek yerinde bir karar olacaktır. Bu modellerden daha ucuzlarını optik kalitesi bakımından tatmin edici sonuçlar veremeyecek oyuncaklar olarak değerlendirmek lazım.

Meade Infinity™ 50 Alt/Az
890₺ astroshop.com.tr

Celestron PowerSeeker 50AZ
635₺ hepsiburada.com

60mm çaplı

Meade Infinity™ 60AZ Alt/Az

Normalde teleskoplar ters görüntü oluşturur. Bu modelde düzeltici var, kara gözlemi için de uygun. Celestron’da da benzer bir ürün var ama bunun büyütme oranı bana daha kullanışlı geldi.

1227astroshop.com.tr

Bazı teleskoplar stokta tutulmayıp, sipariş ile ithal ediliyor. Bu nedenle 2-3 haftalık bekleme süresini göze almak gerekmekte. Bu yöntem depo masrafını azalttığı için fiyat normalden biraz daha aşağıda kalıyor. TL’nin değer kaybetmesiyle artan fiyatlar için nispeten iyi bir şey.

Bu teleskobun Celestron alternatifine şurdan bakabilirsiniz:

Celestron PowerSeeker 60AZ

Ürünle beraber 4mm ve 20mm göz mercekleri geliyor. Bir de bunlara ek olarak barlow lens var fakat bunu 4mm ile kullanmak muhtemelen hayal kırıklığı yaratacaktır. Yine de x35, x70 ve x175 büyütme seçenekleri elde edeceğiniz bu teleskop sizi tatmin edecektir.

964₺ hepsiburada.com

Konus Space 7

Konus Space 7 diğer teleskoplara göre daha pahalı durumda. Bunun başlıca sebebi ekvatoryal kundağa sahip olması. Daha gelişmiş bu kundak gökcisimlerini daha rahat takip edebilmenizi sağlıyor. Buna karşın kurulumu ve kullanması birazcık daha zor. Ancak hem gökcisimlerini takip etmek daha kolay hem de bir sonraki teleskobunuz daha gelişmiş olacağından alıştırma için iyi bir seçenek sayılabilir.

1459₺ şu an stoklarda mevcut değil

70mm çaplı

Meade Infinity 70 – 70/700Mm

60mm yerine 70mm objektifli bir teleskop tercih etmek size %36 daha fazla ışık sağlar. Bu da daha keskin görüntüler demek.
1800₺ astroshop.com.tr

Meade Starpro AZ 70/700

Meade StarPro başlangıç için güzel, kolay taşıyıp kurabileceğiniz bir teleskop. Bu teleskobun diğer artısı, teknik adıyla yükseklik/güney açısı (altitude/azimuth), daha basit ifadeyle yukarı-aşağı ve sağ-sol yönlerinde ince ayar yapabileceğiniz dişli kollarının bulunması. Gökcisimleri Dünya’nın hareketiyle gök küresi üzerinde yer değiştirdiği için, zaman zaman görüş açısından çıkan cisim için teleskobu yeniden hizalamak gerekiyor. Bu kundak modeli bu sebeple oldukça işe yarıyor.

İki kat büyütme sağlayan barlow mercek ve 26mm, 9mm ve 6,3mm göz mercekleri ile beraber gelen teleskop bir de cep telefonu adaptörüne sahip. Bu sayede afokal yöntemle görüntü almak mümkün.

Gökyüzündeki hedefi yakalamak için red dot (kırmızı nokta) bulucuya da sahip.

2318astroshop.com.tr Piyasada aynı modelin ayrıca 80 ve 90 mm çaplı alternatifleri var; elbette onların fiyatları daha yüksek.

Daha yüksek fiyatlı olanlar optik bakımdan genel olarak iyidir diyebiliriz. Kimisi burdakilerle aynı mercek boyutlarına sahip olsa da daha gelişmiş ekvatoryal kundaklara sahip oldukları için daha yüksek fiyat etiketine sahip.

Ekvatoryal kundak tipinin kurulumu daha fazla uğraştırıyor ancak gözlenen bir cisimi yakaladıktan sonra takip edebilmek bu kundak tipinde daha kolay.

ilk yayın: 20 Ocak 2020

roketten kaçış: fırlatma kurtarma sistemi

Bir roket fırlatması sırasında işler ters gidebilir. Herhangi bir sorunun sonucu ise çoğunlukla yıkımdır.

Elbette insanlı uçuşlarda tehlike çok daha ciddidir. Bu sebeple acil durum anında mürettebatı roketten ayırıp tehlikeden uzaklaştırmak amacıyla acil durum ayırma sistemleri geliştirilmiştir.

Temel mantık kapsüldeki motorları ateşleyerek, roketin geri kalanından uzaklaşıp yere paraşütle geri inmekten ibarettir.

Apollo kapsüllerinde kullanılan fırlatma kurtarma sistemi testi

Bu sistemi genelde roketin başındaki kapsülün ucunda bir uzantı biçiminde görürüz. Sadece fotoğrafa bakarak insanlı bir görev olup olmadığını kestirebilirsiniz.

SpaceX ise farklı bir yol izleyip Crew Dragon’da ayrılma roketlerini kapsülün altına yerleştirdi.

Görüntüler 19 Ocak 2020’de yapılan, SpaceX’in Crew Dragon kapsülündeki acil durum ayrılma sisteminin test edildiği fırlatmaya ait.

Patlama, kapsül ayrıldıktan sonra kontrollü biçimde imha edilen Falcon 9 roketinin sonunu gösteriyor. 2018 ve 2020 arasında uzaya 4 kez inip çıkan roketi sistemin doğru çalıştığından emin olmak için acımadan patlattılar.

kaynak: wikipedia.org |

Geminid meteor yağmuru 2020

Geminid meteor yağmuru bu yıl 13-14 Aralık gecesi tepe noktasına ulaşacak. Sonraki birkaç gece daha sayıları azalsa da meteorları seyretmek mümkün. 13 Aralık gecesi saatte 100 kadar meteor görmek mümkün olacak.

Kanarya Adaları’ndaki Teide volkanı eteklerinde bulunan Teide Gözlemevi’nin Güneş Laboratuvarının yakınında 2016 Geminidlerinin kaydedildiği bu görüntü birçok kısa pozlamalı fotoğraf karesinin sonradan birleştirilmesiyle oluşturulmuş. Kaynak: APOD.

Geminid meteor yağmuru Dünya’nın her yıl Aralık ayının ortasında 3200 Phaethon asteroidinin parçalarının bulunduğu hattan geçmesiyle oluşuyor. Yıldız kayması olarak (hatalı şekilde) adlandırılan olay esasen atmosfere giren göktaşlarının yanmasıyla oluşuyor. Göktaşı yağmuru, göktaşları atmosfere İkizler (Gemini) takımyıldızını merkez alacak biçimde girdiğinden Geminid olarak adlandırılıyor. Fakat isme takılmamak lazım, neredeyse tüm gökyüzünde meteorları görebilirsiniz.

Geminidlerin saçılma noktası olan Gemini takımyıldızı. Kaynak: earthsky.org

Bu yıl sokağa çıkma kısıtlaması nedeniyle mümkün değil ama bir göktaşı yağmurunu izleyebilmek için öncelikle ışık kirliliğinden mümkün olduğunca uzak bir yer bulmalısınız. Bu sayede çok parlak olmayanları da fark edebileceğinizden daha fazla göktaşı tespit edebilirsiniz.. Gözlem için tek gerekli ekipman ise gözleriniz. Meteorları yakalayabilmek için gökyüzünde çok geniş bir alana bakmanız gerektiğinden dürbün veya teleskoplar kesinlikle işe yaramayacaklardır. Yani tek yapmanız gereken mümkün olduğunca karanlık bir yer bulup gökyüzüne bakmak!

Bu arada meteorlar yalnızca Dünya’ya değil, uydusu Ay’a da düşüyor. Seneler önce Ay’a düşen meteorları görüntülemeye çalışanları yazmıştım.

kaynaklar: APOD | earthsky.org | timeanddate.com |