Soyuz uzayaracı

Soyuz uzayaracı (Сою́з) kozmonotları yörüngeye çıkarabilmek amacıyla Sovyetler Birliği’nde tasarlanmış 3 kişilik bir uzayaracıdır.

Soyuz roketi fırlatma anında
Soyuz uzayaracını (TMA-2) taşıyan Soyuz roketi.

Günümüzde Rusya Federasyonu (bkz: RKK Energia) tarafından üretilip kullanılan Soyuz, ABD’nin uzay mekiği programını sonlandırmasıyla (2011) beraber yörüngeye insan taşımak için tek seçenek halini aldı. Şu an Uluslararası Uzay İstasyonu’na gidip geri dönen tüm astronotlar bu aracı kullanıyor. Bazı Amerikan şirketleri mürettebat taşımaya yönelik araçlarını geliştirinceye kadar bu durum devam edecek.

Uzay istasyonuna çıkmak üzere olan üç kişilik Soyuz mürettebatı. Soyuz’un ortasında bulunan ayrılma modülü kozmonotlar tarafından yörüngeye çıkış ve yere inişlerde kullanılıyor (bu modül diğerlerinden ayrılarak tek geri dönüyor). Ayrıca yörüngede mürettebatın ihtiyaçlarını giderebileceği bir yörünge modülü mevcut.

Sovyet Birliği 1960’lı yıllarda insanlı ay programına hazırlanmak için mürettebatlı görevleri içeren Voskhod programını yürütmeye başlamıştı. İlk kez birden fazla insanı uzaya çıkarma ve ilk uzay yürüyüşü gibi başarılar elde edilse de bu program devam ettirilmedi ve görevini Soyuz programı aldı. SSCB’nin insanlı ay programını tamamen sonlandırması sebebiyle Soyuzlar esas hedefleri olan Ay’a hiçbir zaman ulaşamadılar ancak onlarca yıldır “en güvenilir uzayaracı” ünvanıyla yörüngeye insan taşımaya devam ediyorlar.

uçakla taşınan uzay mekiği
Uzay mekiği görevlerinin sonlanması sebebiyle Uluslararası Uzay İstasyonu’na astronot yollamak için sadece Soyuz uzayaracı kullanılabiliyor.

Soyuz uzayaracının kökeni ve tasarımı

Soyuz uzayaraçları Ay’a gitmek için tasarlanmıştı. En önemli özellikleri ise Amerikalıların Satürn V veya Sovyetler’de geliştirilen N-1 gibi devasa roketler yerine daha küçük roketleri kullanmasıydı.

Peki daha küçük roketlerle bu iş nasıl başarlacaktı?

Soyuz uzayaracı
Yörüngede bulunan bir Soyuz uzayaracı. NASA

Sovyet uzay araştırmalarında önemli işlere imza atmış olan baş tasarımcı Sergey Korolyov ve onun tasarım bürosu OKB-1 (bugün RKK Energia) Soyuz’u tek bir uzayaracının Ay’a gönderilmesi yerine 3 adet uzayaracının daha basit roketlerle (Proton) yörüngeye çıkarılması, bu modüllerin yörüngede kenetlenip daha meydana gelen bu büyük uzayaracının Ay’a gitmesi senaryosuna göre tasarlandı. Soyuz 7K uzayaracı mürettebatı taşırken, 9K itki sistemlerini, 11K ise yakıt tanklarını taşıyacaktı.

Planın özü gereği, daha önce kullanılan tek kişilik Vostok kapsülerinin aksine Soyuz aktif şekilde manevra yapabilen, yörüngede diğer bir uzayaracı ile randevu ve kenetlenme görevlerini gerçekleştirebilecek biçimde tasarlanmıştı.

Bu plan yerini önce 2 uzayaraçlı en sonunda tek uzayaraçlı senaryoya terketti.

Günümüzde Soyuz uzayaracı

Amerikalılar Ay yüzeyinde insanlı keşif için yürüttükleri Apollo programıyla öne geçince Sovyet Ay programı iptal edildi. Ay yüzeyine inmek yerine yörüngede sürekli biçimde araştırmaların yürütülebileceği insanlı uzay istasyonu geliştirmeye yöneldiler. Ay için geliştirilen Soyuz programı böylece uzay istasyonlarına mürettebat ve ikmal sağlama amacına yöneldi.

Soyuz uzayaracı 1971 yılında ilk Salyut uzay istasyonuna iki kozmonot taşıdı. Bu görevler diğer Salyut, Almaz istasyonları daha sonra ünlü Mir ile devam etti, Uluslararası Uzay İstasyonu ile hâlâ sürüyor.

kaynak: russianspaceweb.com/soyuz.html |

Miraç yıldızı ve ‘hayaleti’ NGC 404

Miraç yıldızı (Mirach) veya beta Andromedae, Andromeda takımyıldızı sınırları içinde bir kırmızı dev. Paralaks yöntemiyle ölçüldüğü üzere kabaca 197 ışık yılı (60 parsek) uzağımızda yer alan bu yıldızın görünür parlaklığı +2.01 ile +2.10 arasında değişmekte ve şüpheli yarı düzenli değişen yıldız olarak sınıflandırılmaktadır. Andromeda’nın en parlak ikinci yıldızı olmasına karşın tüm gece gökyüzünde 54. sırayı alabiliyor.

Takımyıldız Andromeda
Sağ açıklık  01h 09m 43.92388s
Dik açıklık +35° 37′ 14.0075″

Miraç yıldızı gökyüzünde Andromeda Gökadası‘nı bulmak için kullandığımız yıldızlardan biridir. Miraç’ı Kanatlı At’ın (Pegasus/Tulpar) Büyük Kare’sinden kuzeydoğuya baktığınızda Andromeda takımyıldızının en parlak üç yıldızının sıralandığını görürsünüz. Ortadaki Miraç yıldızıdır. Daha sonra Miraç’tan yukarı doğru çıkarak M31, Andromeda Gökadasını bulabilirsiniz.

Mirach (Miraç) adı Arapça örtü, kuşak, peştemal anlamındaki mi’zâr kelimesinin Avrupa dillerine yanlış çevrilmesiyle ortaya çıkmış. Gerçekten de beta Andromedae tasvirlerde yıldızı Zincirli Prenses’in (Andromeda) kuşağına denk gelir.

Miraç ve ‘hayaleti’ NGC 404 (sol üstte)

NGC 404: Miraç’ın Gölgesi

NGC 404 gökadası Miraç ile çok yakın görünümdedir. Gökyüzünde aralarında yedi yay-dakika açıklık vardır. Parlak Miraç’ın dibinde, sönük ve puslu görünümü sebebiyle “Miraç’ın Hayaleti” olarak ün salmıştır. Samanyolu’nun uydu gökadalarından Küçük Magellan Bulutu’ndan daha küçük olan NGC 404 bizden 10 milyon ışık yılı uzaktadır ve Yerel Küme galaksilerindendir.

Diğer erken tip galaksilerin aksine çok miktarda nötral hidrojene sahiptir. Hidrojenin çoğu etrafındaki bir çift büyük halkada barınır. Merkezinde ve dış bölgelerinde yıldız oluşumu gözlemlenir.

Hidrojen miktarı ve yıldız oluşum özellikleri gökbilimcilere NGC 404’ün daha küçük gökadalarla kabaca 1 milyar yıl içinde bir veya daha fazla birleşme gerçekleştirdiğini düşündürüyor. Birleşmeden önce şimdiki mercimek şeklinin aksine sarmal bir galaksiymiş.

yararlanılan kaynaklar: Mustafa Pultar, Yıldız Adları Sözlüğü | gokyuzu.org | tr.wikipedia.org/wiki/Miraç | en.wikipedia.org/wiki/NGC_404 | universeguide.com |

ilk yayınlama: Kasım 5, 2017 9:23 pm

Koronavirüs sebebiyle İtalya’da salınan azotdioksit azaldı

Meteoroloji uydusu olan Copernicus Sentinel-5P ile yapılan gözlemler, Koronavirüs salgını sebebiyle ülke çapında karantina uygulayan İtalya’daki azotdioksit (NO₂) salınımındaki azalışı açık biçimde gösteriyor.

İtalya üzerindeki azotdioksit miktarındaki azalış. kaynak: ESA

NO₂ fosil yakıtların yakılması sırasında oluşan ve önemli hava kirleticileri arasında yer alan zehirli bir gazdır. İnsan faaliyetleriyle ortaya çıkan NO₂’nin %80’i içten yanmalı motorlar tarafından üretilir.

Yoğun azotdioksit salınımı yapılan şehirlerde oturanlar kahverengi NO₂’yi günlük hayatlarında farkedemese de kirliliğin olduğu bölgelerin uzağından baktığınızda hafif kahverengi dumanlı sis (smog) farkedilebilir.

ABD’nin Los Angles şehrinin üzerinde görülen dumanlı-sis (smog). kaynak: ccair.org

Hava kirliliğinin azalması elbette önemli ancak bunun feci bir salgınla değil bilinçli şekilde hareket ederek sağlanması gerekiyor. Dileriz dünya corona virüs tehdidinden bir an önce kurtulur.

uzayda azotdioksit

Bir deney için uzaya gönderilen bir miktar NO₂ , Apollo-Soyuz Test Projesi sırasında uzayaracı içine yanlışlıkla sızması sebebiyle az kalsın bir faciaya sebep oluyordu.

kaynak: esa.int | environment.gov.au |

astronotlar burunlarını nasıl kaşır?

Korona virüs (COVID-19) illeti ne yazık ki ülkemize de giriş yapmış durumda. Uzmanların virüsün yayılmasına karşı bizlere yaptığı uyarıların arasında elimizle yüzümüze dokunmamamız var. Bu uyarı alışkanlıklar ve ihtiyaç sebebiyle istemeden de olsa ihlal edebildiğimiz bir şey.

Uzay giysisi içindeki astronotların da zaman zaman burunları kaşınıyor; tabii onlar bizim aksimize isteseler de elleri ile burunlarını kaşıyamıyorlar. Fakat bu bir sorun ve çözülmesi gerekiyordu. Peki astronotlar burunlarını nasıl kaşır?

Uzay elbisesi içindeki astronotlar burunlarını nasıl kaşır?

İlk bakışta çaresizmiş gibi görünse de bu zor durumun çözümü kaskın içinde saklı. Fotoğraftaki gibi Apollo görevlerinde kullanılan kasklarda bir cırtcırt ile bu sorun çözülüyordu. Diğer kask modellerinde ise astronotların basınç farkını ayarlayıp kulaklarını açmak için kullandığı valsalva aleti bu işi çözüyor.

Dalgıçların sıklıkla kullandığı valsalva manevrası ağız ve burnu kapatıp soluk vermeye çalışarak kulaklardaki basıncı arttırmaya dayanıyor. Böylece dış ortamdaki yüksek basınç dengeleniyor.

kaynaklar: quora.com | mentalfloss.com | todayifoundout.com |

Capella / El Ayyuk

Arabacı (Auriga) takımyıldızının birinci, kuzey gökküresinin 3., tüm gece göğünün ise 6. parlak yıldızı.

Batı Dünyası’nda kabul gören adı Latince keçi demek olan capra‘dan geliyor. Mitolojide, Zeus’u bebekken emziren oğlağı simgelediği söylenir.

Ayyuk’a çıkmak

Capella’nın içinde bulunduğu Arabacı takımyıldızının bir tasviri.

Roma’ya mitolojisi ile ilham veren Yunanlar ise Aiouk (eyuk) diyor, Apollo’nun kutsal keçisine. Yunanca’dan ilk olarak Araplara (ﻋﻴﻮﻖ el Ayyûk) geçiyor, Araplar’dan da bize: Ayyuk olarak.

Kış mevsiminde tam tepenizde parlak bir yıldız olarak görürsünüz onu. Bundan ötürü Türk’ün dil dünyasında o artık göğün tepesi, alenileşen gıybetlerin çıktığı bir makamdır. Gizlisi saklısı kalmaz işin, artık herkes görmüştür, biliyordur: ayyuka çıkmıştır.

Capella en iyi ne zaman görülür

Dedik ya kışın en tepede. Güzde yüksellemeye başlar, baharda da artık gece göğünü terkeder. Yağış mevsimlerine denk geldiği için Arabacı (Auriga) takımyıldızı antik Yunanlarca yağmurun habercisi sayılıyordu. Arabacı denilmesinin sebebi ise bir rivayete göre topal Atina kralı Erichthonius’u temsil ediyor oluşu. Erichthonius inanışa göre savaş arabasını icat etmiştir. Tarihsel açıdan bu elbette doğru değil, Yunanlıların öncesinde başka medeniyetler savaş arabalarını kullandılar. Öyle ki Capella ve Arabacı’nın diğer 4 parlak yıldızı Çin’de “5 Savaş Arabası” olarak bilinir.

Şubat ayında Capella gökyüzünün tepesine yakın konumda. Güneyde rahatça seçebileceğiniz Avcı’dan yukarı çıkarak Arabacı ve Capella’yı bulabilirsiniz. heavens-above.com

Klasik dönem İslam medeniyetinde Araplar’ın yine aynı nedenle “Sürücü” olarak adlandırdığı Capella antik Mısır’da ise arabayı ya da keçiyi değil mumyalanmış bir kediyi temsil ederdi.

Mitosları ve dil oyunlarını yeryüzünde bırakıp yeniden gökyüzüne dönelim.

Capella’nın özellikleri

Capella, kozmik mesafeler söz konusu olduğunda yakın sayılabilecek bir uzaklıkta, 42.8 ışık yılı ötemizde konuşludur. Bu da takribi 13.1 pc etmekte. Biz Capella’ya baktığımızda tek bir yıldız görsek de aslında iki tane yıldız çiftinden oluşan, dörtlü bir yıldız sistemi söz konusu.

Bu dört yıldızdan ikisi, Güneş’in ortalama 2.5 katı kütleye sahip parlak sarı devlerdir. Tayfsal çift yıldız (bkz: çift yıldızlar) olan bu ikili birbirlerinin etrafında 104 günde dönerler. Yörüngeleri ise oldukça dardır. Şöyle ifade edelim: İki yıldızın birbirine uzaklığı Güneş’in Dünya’ya uzaklığından (astronomik birim – AB) daha az (0.72 AB).

İki sarı devden oluşan Capella. Fotoğraf: Greg Parker

Bunlar Capella Aa ve Capella Ab biçiminde işaretleniyor. Çekirdeklerindeki hidrojeni tüketmiş olan bu yıldızlar, şişerek anakoldan uzaklaştılar. Anakol ifadesi yıldızların görece istikrarlı dönemlerini geçirdiği fazı temsil ediyor. Capella Aa ve Ab ikilisi gelecekte soğuyup genişleyerek kırmızı devlere dönüşecekler.

Tahminen yaşları 400 milyon yıl civarında. Güneş on kat daha yaşlı olmasına karşın Capellalar yaşam döngülerinin sonuna yaklaşmışlardır. Bu kadar hızlı yaşamalarının sebebi ise Güneş’e göre çok daha fazla kütleye sahip olmaları. Daha kütleli yıldızların merkezlerindeki kütleçekim baskısı daha fazla olduğundan çekirdeklerindeki yakıt daha hızlı tüketilir ve bu da yıldızın ömrünü daha hızlı tamamlamasına neden olur.

Capella sistemindeki yıldzılar ile Güneş’in boyut bakımından karşılaştırması. Foto: Wikipedia Commons/Omnidoom999; Türkçeleştirme: AstroTürk

Aa daha az sıcak ve parlak olanı. Güneş’ten 12 kat daha geniş ve 78 kat daha parlak olan bu yıldız K0III sınıfında. Ab ise belirgin biçimde daha küçük ve daha sıcak, G1III sınıfı bir yıldız. Güneş’ten 72 kat daha parlak ve çapı Güneş’in yaklaşık 8.83 katı.

İkici çift ise Capella Sistemi’nin ana karakterlerine nazaran oldukça mütevazıdır. Capella H ve Capella L olarak işaretlenen bu yıldızlar kırmızı cücedirler ve sistemin merkezinden 10,000 astronomik birim uzaklıkta bulunurlar.

Sol üstte Capella’nın parlak sarı yıldızları parlıyor. Sağ altta ise sönük kırmızı cüceler zumlanarak gösterilmiş.
Foto: Giorgio Rizzarelli

Capella Sistemi’nin bileşik parlaklığı 0.08 kadirdir. Bu haliyle gece gökyüzündeki 6. parlak yıldız konumundadır. Tek başına Capella Aa ise 11. en parlak yıldız sayılır. Capella RS Canum Venaticorum değişen yıldızlarına bir örnektir. Aktif kronosfer tabakası geniş yıldız lekelerine ve parlaklıkta değişime sebep olur. Sistemde yıldızlardan birinin diğerinin önünden geçmesiyle oluşan tutulumlar gözlenmez.

210 bin – 160 bin yıl önce ise Capella -1.8 kadir ile gece gökyüzündeki en parlak yıldızdı ve daha yakın gözüktüğü Aldebaran ile kuzey kutup yıldızıydı.

Arabacı takımyıldızı Capella dışında izlenebilecek başka güzel uğraklara da sahip

Capella yıldızı gözlem tarihçesi

Yazılı tarihte ilk bahsi MÖ 2000’lerde Akatça metinlerde geçiyor. Akatça Mezopotamya uygarlıkları olan Asur ve Babil imparatorlularında kullanıldı. Keçi sembolizminin bilinen başlangıcı bu devirdir. Fakat savaş arabası doğal olarak meydanda yoktur, onun yerine keçi çobanı/çoban vardır.

Modern zamanlara geldiğimizde, 1899 yılında, Lick Gözlemevi’nden Profesör William Wallace Campbell, Capella’nın çift yıldız olduğunu duyurdu. Campbell, Capella’nın tayf çizgilerini incelediğinde birinin üstüne binen ikinci bir tayf izi daha farketti. Üstelik Eylül-Ekim aylarında doppler etkisi sebebiyle mora kayma oluşurken, Kasım-Şubat arasında kızıla kayma görülüyordu. Bu gözlem sayesinde Capella’nın ilk çifti keşfedilmiş oldu.

1914 yılında, Finli astronom Ragnar Furuhjelm keşfedilen tayfsal çiftin sönük bir yoldaş yıldıza daha sahip olduğunu keşfetti. Bu yıldızın da aslında bir çift yıldız olduğunun anlaşılması ise Şubat 1936’da  gerçekleşti. Carl L. Stearns’in keşfi aynı yılın Eylül ayında Gerard Kuiper tarafından doğrulandı ve Capella H ve L olarak işaretlendirildiler.

1919 yılında Wilson Dağı Gözlemevi’nden John Anderson ve Francis Pease, girişimölçer kullanarak Capella’nın bileşimini ortaya çıkardılar. Bu sadece Capella için bir ilk değildi, bu keşif sayesinde Güneş Sistemi dışında bir cismin ilk kez girişimölçer ile ölçülmüş oldu.

Referanslar:

Yıldız Adları Sözlüğü, Mustafa Pultar | wikipediaconstellation-guide.com | earthsky.org | constellationsofwords.com [1: Capella] [2: Auriga] | universetoday.com | skyandtelescope.com | heavens-above.com |