Haftalık Gökyüzü Raporu – 51

Haftanın önemli astronomi, uzay bilimleri ve havacılık teknolojilerine dair haberleri derlediğimiz bu gökyüzü raporunda bu hafta:

Uzay Haberleri

ilk uzay yürüyüşünü yapan kozmonot hayata gözlerini yumdu

Alexey Leonov uzay yürüyüşü sırasında

İlk uzay yürüyüşünü gerçekleştiren insan olan Sovyet kozmonotu Alexey Leonov hayata gözlerini yumdu. Uzayaracının dışına çıkan ilk insan olan Alexey Leonov’un 12 dakikalık uzay yürüyüşü süresince vücut sıcaklığı 1.8 derece artmış ve sıcak çarpmasına uğramanın sınırına ulaşmıştı. Daha sonra vakum ortamında fazla şişen uzay elbisesi, uzayaracına geri dönüşünde sıkıntı yaşamasına neden oldu. Leonov 1975 yılında yine tarihi bir görev için uzaya tekrar çıktı ve ABD ve Sovyetler Birliği’nin ilk defa birlikte yürüttükleri Apollo-Soyuz görevine katıldı. Bu görevde Amerikan Apollo 18 uzayaracıyla Sovyet Soyuz 16 uzayaracı uzayda kenetlendi.

ilk kez yalnızca kadınlardan oluşan ekiple yapılan uzay yürüyüşü

İlk uzay yürüyüşünü yapan insanı kaybederken bir başka tarihi uzay yürüyüşüne şahit olduk. NASA astronotları Christina Koch ve Jessica Meir 18 Ekim günü birlikte bir uzay yürüyüşü gerçekleştirdiler. Böylece bütünüyle kadın ekip üyelerinden oluşan ilk uzay yürüyüşü gerçekleştirilmiş oldu. Astronotlar Uluslararası Uzay İstasyonu’nun bozulan güç kontrolcülerini değiştirdiler.

Astronomi Haberleri

Satürn Jüpiter’i geçti

Haftanın önemli astronomi haberleri Güneş Sistemimiz’deki gaz devlerinin uydu yarışıyla başlıyor: 20 yeni uydusu daha keşfedilen halkalı gezegen, en fazla uyduya sahip gezegen ünvanını Jüpiter’in elinden almayı başardı.

Şampiyon belli ikinci kim?

Uluslararası Astronomi Birliği’ne bağlı Küçük Gezegen Merkezi yeni keşiflerle beraber Satürn’ün uydu sayısının 82’ye çıktığını duyurdu. Böylece Satürn 79 uyduya sahip Jüpiter’in en fazla uyduya sahip gezegen ünvanını ele geçirmiş oldu. Yeni keşfedilen uydular oldukça küçük. Her birinin çapı yaklaşık 5 km civarında. 17 tanesi ise Satürn’ün dönüş yönünün tersine hareket ediyor. Keşfedilen yeni uydular için bu sayfadan isim önerisi yapabileceğiniz yarışmaya katılabilirsiniz.

Borisov’un yıldızlararası konuk olduğu kesinleşti

Ama detaylı gözlemler ‘Oumuamua’nın bilinen Güneş Sistemi cisimlerinden farklarıyla birlikte kayalık bir cisim olduğunu gösterirken Borisov kesinlikle uzakları dolaşan bir kuyrukluyıldız.

Hubble Uzay Teleskobu tarafından 12 Ekim 2019’da yakalanan görüntüsünde Borisov’un Güneş Sistemi’ndeki kuyrukluyıldızlara oldukça bener olduğu görülüyor. 2-16 km çapında bir çekirdeği ve onu sarmalayan gaz-toz bulutu var.

İlk defa Kırımlı amatör astronom Gennadili Borisov tarafından keşfedilen kuyrukluyıldızın yıldızlararası bir cisim olduğu kesinleşti. C/2019 Q4 olarak işaretlenen cisim bu yüzden artık 2I/Borisov olarak tanımlanıyor. Bir cismin Güneş Sistemi dışından olduğunu anlamak için yörüngesi ve hızı inceleniyor. Bizim sistemimize dahil kuyrukluyıldızlar Oort Bulutu’ndan Güneş’e doğru düşüyorlar. Bu sırada elips biçimli bir yörünge izliyorlar ve kazanabilecekleri hız belli. Borisov çok daha hızlı yaklaşıyor ve elips biçiminde yörüngede değil, daha dik düşüyor.

Bu ne hız!

GNC 925.

Sanamyolu Galaksisi’nin dış kısmında bulunan yıldızların gökada merkezi çevresindeki hızları saniyede 210 kilometreyi buluyor. Samanyolu’ndan çok daha büyük sarmal gökadalar süper sarmal olarak isimlendiriliyor. Süper sarmal galaksilerde yıldızların hızı saniyede 570 kilometreyi geçebiliyor. Gökadaların dönüş hızlarını karanlık maddenin arttırdığı düşünülüyor. Yeni bir çalışmaya göre gökadanın içerdiği yaşlı yıldızlar ve gaz bulutları da hızı arttırabiliyormuş.

Dronlar Alemi

ilk insansız hava kargo servisi

Wing (Kanat) isimli bir kargo şirketi dronlar ile kargo gönderimine başladı. Devlet kurumlarından gerekli izinleri alan şirket böylece ABD’deki ilk dronlu kargo servisi oldu. Wing’in arkasında Google’ın ana şirketi The Alphaber var, ayrıca FedEx ve Walgreens gibi büyük oyuncularla da işbirliği yapıyorlar.

Servis şimdilik Virginia eyaletinin bir bölümünde kullanılabiliyor ancak Wing yetkilileri dronların kargo servisinde kullanımının artmasını, böylece yollardaki kargo araçlarının sayısının azalmasını umuyor.

ABD’de nüfus geniş bir alana yayılmış durumda ve pek çok kişi banliyö semtlerindeki müstakil evlerinde yaşıyor. Bu durum hem dronların kullanımında pratik açıdan kolaylık hem de koca kamyonlarla yapılan teslimat modeline göre maliyet avantajına sahip olmasını sağlıyor.

Venera 4

Venera 4 başka bir gezegene ulaşıp atmosferiyle ilgili verileri Dünya’ya göndermeyi başarak ilk uzayaracıdır. Sovyetler Birliği tarafındna tasarlanıp üretilmiştir.

Venüs Dünya’nın kız kardeşi olarak anılır. Boyut bakımından gezegenimize oldukça yakın olsa da atmosfer özellikleri bakımından gerçek bir cehennemi andırır.

Venüs’ün atmosferi o kadar kalındır ki yüzeyde ezici bir basınç vardır. Sıcaklık dünyadan gönderilen elektronik bileşenlerin uzun süre dayanamayacağı kadar yüksektir. Yağmur olarak da saf asit yağışları görülür.

Venüs’e ilk defa ulaşıp atmosfer bilgilerini göndermeyi başaran uzayaracının bir eşi müzede sergileniyor.

Bu haliyle tamamen imkansız bir görev alanı olarak görünse de 1967 yılında Sovyetler Birliği’ne ait Venera 4 uzayaracı Venüs’e erişti ve gezegenin yüzeyine dair gözlem verilerini Dünya’ya ulaştırmayı başardı.

Uzayaracının ana gövdesi (bus) yaklaşık 3.5 metre uzunluğunda ve 383 kg ağırlığındaydı. Bu araç gezegenin yörüngesinde kalıp, yüzeye inen kapsülün gönderdiği verileri alarak Dünya’ya iletmekten sorumluydu.

Yüzeye inen kapsül ise 300 g kuvvete dayanabilecek kadar sağlam ve yüksek basınçlı ortamda sıvı veya katı yüzeylere inebilecek biçimde tasarlanmıştı. Atmosfere girdikten sonra hızını düşürmek için paraşüt açılıyor, aynı anda yörüngedeki araçla iletişime geçiyordu.

Venera (Rusça Venüs demek) sondası ölçümlerini paraşütle yüzeye doğru inerken yapıp Dünya’ya yolladı. Yüzeye inmeye fırsat bulamayıp basınçtan ötürü çalışamaz duruma geldiğinde yüzeyden 24.96 km yüksekteydi.

Çalıştığı süre boyunca sıcaklığı en yüksek 262 santigrad derce olarak ölçtü. Gelen verilerle yapılan hesaplamalar sonucu yüzeydeki sıcaklığın yaklaşık 500 derece, atmosfer basıncının ise Dünya’dakinin 75 katı olduğu çıkarıldı.

Venera’nın gaz analiz cihazı atmosferin %90-95 oranında karbondioksit içerdiğini (+/- 7 hata payıyla) saptadı. Daha önce (Dünya’daki gibi) çoğunluğu oluşturduğu varsayılan azotun ise hiç olmadığı keşfedildi.

İyonlaştırıcı densitometre (yoğunlukölçer) cihazından gelen veriler, yüzeyin 35 ile 52 km üzerindeki bölgede bulutların gezdiğini gösterdi.

Venera 4 görevinin önemini, ismi bugün James Webb Uzay Teleskobu‘na verilen NASA yöneticisi James E. Webb, “herhangi bir ulusun övünç duyabileceği bir başarı” diyerek vurgulamıştı.

kaynak: NASA |

ilk uzay yürüyüşü

ivxjsupltj4vmsqtfnwu

18 Mart 1965 tarihinde Vostok-2 uzayaracıyla yörüngeye çıkan Sovyet kozmonotları Alexey Leonov ve Pavel Belyayev, insanlık tarihinin ilk uzay yürüyüşü görevini gerçekleştirdiler. Uzayaracının dışına çıkan ilk insan olan Alexey Leonov’un uzay yürüyüşü 12 dakika sürdü ve görevi süresince vücut sıcaklığı 1.8 derece artmıştı: Kozmonot, sıcak çarpmasına uğramanın sınırına ulaştı.

Leonov’un yaşadığı sorunlar bununla da kalmadı. Vakum ortamında fazla şişen uzay elbisesi, uzayaracına geri dönüşünde sıkıntı yaşamasına neden oldu. Soğuk Savaş ortamında diğer ülkelerin iletişimlerini dinleyebileceğini bilen Leonov protokollere uymayarak durumu yer kontrole bildirmedi.

vostok-2
uzay yürüyüşü görevi için 18 Mart 1965 günü uzaya fırlatılan Vostok-2 uzayarcı. Araç ertesi gün Dünya’ya geri döndü.

 

Leonov’un sonradan anlattıklarına göre girişe sığmaya çabalarken uzay elbisesi deforme olmuştu. Geri çıkması da mümkün değildi. Sonunda Leonov çare olarak bir valfi hafifçe açarak elbise içersindeki havanın bir kısmını tahliye ederek, elbiseyi 1.2 metrelik girişten geçebilecek boyuta getirmeyi başardı.

Sovyetler Birliği bu görevle beraber Sputnik 1 ile başlayan uzaydaki üstünlüğünü pekiştirmiş oldu.

Leonov 1975 yılında yine tarihi bir görev için uzaya tekrar çıktı ve ABD ve Sovyetler Birliği’nin ilk defa birlikte yürüttükleri Apollo-Soyuz görevine katıldı. Bu görevde Amerikan Apollo 18 uzayaracıyla Sovyet Soyuz 16 uzayaracı uzayda kenetlendi.

Efsane kozmonot 11 Ekim 2019 günü, 85 yaşında hayata gözlerini yumdu.

kaynak: space.gizmodo.com | bbc.com |

 

İlk yayınlanma tarihi: 18 Mart 2016 

Kelebek Bulutsusu – NGC 6302

Kelebek Bulutsusu (Butterfly Nebula) Akrep burcu sınırlarında bulunan bir çiftkutuplu (bipolar) gezegenimsi bulutsudur. Bizden 3,800 ışık yılı uzaktaki bulutsu, ömrünü tamamlayan bir yıldızın sahip olduğu maddenin, yıldızın kutuplarından doğru uzaya saçılmasıyla bu biçimi almıştır.

Takımyıldız: Akrep (Scorpius)
Gökcismi Tipi: Çiftkutuplu (Bipolar) gezegenimsi bulutsu
Sağ açıklık: 12 : 13 44.211s (h:m)
Dik açıklık: -37 : 06’15.94” (deg:m)
Uzaklık: 3,800 ışık yılı
Görünür Boyut: >3 (arc dakika)

Kanat açıklığı yaklaşık 3 ışık yılı olan bu güzel kozmik kelebek galaksimizde gözlemlenen gezegenimsi bulutsular arasında en karmaşık yapıya sahip olanlardan birisidir.

Nebulanın merkezinde 0.64 güneş kütlesinde bir beyaz cüce (HD 155520) var. Yüzey sıcaklığı 220,000°C üzerinde. Bulutsunun ekvator düzleminde kalan çok kalın toz katmanı sebebiyle doğrudan göremiyoruz.

Kelebek Bulutsusu – Hubble

Merkezde bulunan bu ölüm aşamasındaki beyaz cüceyi morötesi ışıkta gözlemlediğimizde olağanüstü parlak ve sıcak olduğunu anlayabiliyoruz.

Bir yıldız ömrünü tamaladığında çekirdeği kendi içine çökerken sahip olduğu madde büyük bir patlamayla uzaya saçılır. Kelebek Nebulası şeklini bahsettiğimiz maddenin yıldızın kutuplarından doğu uzaya püskürmesine borçlu. Bu tarz aynı eksen üzerinde simetrik biçimde iki lobu olan bulutsular bipolar veya çiftkutuplu olarak tanımlanıyor. Gezegenimsi bulutsuların %10-20’si bipolardır.

Yıldızın çevresindeki gaz ise 18,000°C sıcaklığa sahip ve uzayın derinliklerine doğru saatte yaklaşık 965,000 km hızla ilerilyor.

Yıldızı görmemize engel olan ekvator düzlemindeki toz bulutu simit şeklinde yıldızı çevrekiyor. Bu toz katmanının iki kutuptan fışkıran gaz bulutlarından taşan maddeyle oluştuğu düşünülüyor.

kaynak: NASA | constellation-guide.com/butterfly-nebula/ | wikipedia |

Çiftkutuplu – bipolar bulutsu

Çiftkutuplu veya bipolar bulutsu denilen gezegenimsi nebula çeşidi uzaydaki en ilginç yapılardandır.

Bir yıldız ömrünü tamaladığında çekirdeği kendi içine çökerken sahip olduğu madde büyük bir patlamayla uzaya saçılır.

Yıldız maddesi genelde ekvator düzlemi doğrultusunda saçılsa da kimi zaman yıldızın kutupları boyunca uzaya yayılır. Bu tarz, aynı eksen üzerinde simetrik biçimde iki lobu olan bulutsular bipolar veya çiftkutuplu nebula olarak tanımlanıyor. Gezegenimsi bulutsuların %10-20’si bipolardır.

Bu farklı durumu doğuran sebepleri tam olarak bilmiyoruz.

Periyodları birkaç gün ile birkaç yıl arasında değişen çift yıldız sistemlerinde, yıldızlardan biri ömrünü tamamlayıp dış katmanlarını uzaya saçtığında, yoldaş yıldızının bu maddenin yönünü çiftkutuplu biçimde değiştirebileceğine dair bir düşünce mevcut.

Kelebek Bulutsusu en bilinen bipolar bulutsu örneklerinden biridir.

Bipolar nebulalara Kelebek Bulutsusu ve M2-9 (İkiz Jet Bulutsusu veya Kelebek Kanadı Bulutsusu) örnek gösterilebilir.

kaynak: wikipedia |