Merkür – Güneş’e en yakın gezegen

Merkür Güneş’e en yakın gezegendir. Yıldızımıza ortalama uzaklığı 57,9 milyon (Dünya: 150 milyon) kilometredir. Güneş’in bu gezegenin yüzeyinden görünür boyutu bizim Dünya’dan gördüğümüzden 3 kattan daha büyüktür.

Dünya’ya olan uzaklığı ise iki gezegenin yörüngelerindeki konuma bağlı olarak 77 ile 222 milyon km arasında değişiyor.

Güneş’e bu kadar yakın olunca ısınmamak mümkün değil. Ortalama sıcaklık 178 derece. Gezegenin çok uzun gece ve gündüzleri muazzam sıcaklık farkları ortaya çıkarıyor. Gündüzü yaşayan yarıküresinde sıcaklık 430 dereceye kadar çıkıyorken geceyi yaşayan yüzeyi -180 dereceyi görüyor.

Oldukça küçük bir gezegen. Dünya’nın %40 boyutunda olan gezegen uydumuz Ay’dan %40 daha büyük. Kütle bakımındansa Dünya’nın sadece 20’de 1’i. Güneş Sistemi’nde Merkür’den daha büyük uydu var. Merkürümüz ise herhangi bir doğal uyduya sahip değil.

Gezegen Güneş etrafında 88 Dünya gününde dönüyor. Yani bir Merkür yılı bizim 88 günümüze eşit. Fakat bir Merkür günü oldukça uzun: kendi etrafındaki bir turunu 59 günde tamamlıyor: Bir Merkür yılı 1.5 Merkür gününe eşit!

Venüs ile beraber bir iç gezegen olarak tanımlanır.

Kayda değer bir atmosfere sahip olamayacak kadar küçük ve sıcak olan gezegen çok zayıf bir ekzosfere sahip. Eksozferi hidrojen, helyum, oksijen, sodyum, kalsiyum ve potasyum içeriyor.

Nasıl gözlemlenir?

Görünür parlaklığı -2.48 (en parlak yıldız Sirius’tan daha parlak) ile +7.25 kadir (görme sınırının altında) arasında değişir. İç gezegen olduğu için Ay gibi evreleri görülür.

Gezegeni gözlemlemekte en büyük zorluk ise Güneş’e çok yakın oluşudur. Ya Güneş doğmadan hemen önce doğar ya da battıktan biraz sonra batar. Bu durum gözlem süresini kısaltır aynı zamanda gezegenin karanlık gökyüzünde görmeyi oldukça zor hale getirir.

Merkür geçişi veya transit

Bir Merkür geçişi, gezegeninin Dünyamız ile Güneş arasında bulunduğu durumlarda oluşabilir. Geçiş sırasında gezegen Güneş’in parlak diski üzerinde ilerleyen küçük siyah bir nokta olarak gözlemlenir.

Merkür Güneş’in yüzeyi önünden geçerken.

Tarihte ilk Merkür geçişini gözlemleyen kişi ünlü gökbilimci Kepler’dir. Kepler yaptığı hesaplamaları kullanarak gezegenin Güneş’in önünden geçişini doğru hesaplayarak 1631 Kasım’ında geçişi incelemiştir. Kepler bunun için Güneş’in görüntüsünü karanlık odanın duvarına yansıtmıştır.

Bir yıl içinde Merkür en azından 3 kere Güneş ile aramıza girdiği alt kavuşum dediğimiz konumda bulunur. Ancak her defasında geçiş gözlemlenemez çünkü iki gezegen aynı anda bu konumlarda bulunmaz. Bunun sebebi gezegenin yörünge düzleminin Dünya’nın yörünge düzlemine (tutulum düzlemi) göre 7 derecelik bir açı yapıyor oluşudur. Tutulum düzlemi ile Merkür’ün yörünge düzlemi Dünya’da Mayıs ve Kasım aylarının yaşandığı bölgelerde kesişir.

merkur-gecis
Merkür ve Dünya’nın yörünge düzlemi aralarındaki açı sebebiyle transit iki gezegenin denk geldiği nadir zamanlarda gerçekleşir.

kaynak: space-facts.com/mercury | universetoday.com |

Merkür Geçişi (Transit) – 2019

Bir Merkür geçişi, Merkür gezegeninin Dünyamız ile Güneş arasında bulunduğu durumlarda oluşabilir. Geçiş sırasında Merkür Güneş’in parlak diski üzerinde ilerleyen küçük siyah bir nokta olarak gözlemlenir.

Bu yıl 11 Kasım’da gerçekleşecek Merkür geçişini kaçırırsanız bir sonraki için 2032 13 Kasım’ını beklemeniz gerekecek! Bir önceki geçiş 9 Mayıs 2016 tarihindeydi.

Merkür geçişi nasıl izlenir

Merkür’ün boyutları Güneş’e göre çok küçük olduğu için Merkür geçişi dediğimiz esas olarak bir Güneş gözlemi olacaktır. Bu yüzden burada şu kritik uyarıyı yapmak gerekiyor: Güneş’e koruyucu filtre olmadan bakmak KALICI KÖRLÜĞE sebep olabilir. İsli cam, disket içi, CD, koyu gözlük gibi malzemelerin hiçbiri GÜVENLİ DEĞİLDİR.

Merkür çok küçük olduğundan bu anı kendiniz gözlemlemek istiyorsanuz bir teleskoba ihtiyacınız olacak. Eğer Güneş gözlemi için uygun filtreniz yoksa doğrudan bakmak yerine projeksiyon yöntemi ile Merkür’ü görmeyi deneyebilirsiniz. Bu Güneş lekelerini izlemek için de kullanabileceğiniz bir yöntem.

Ne göreceğiz?

Merkür geçerken Güneş’in üzerinde oldukça küçük kara bir nokta biçiminde görülecek. Merkür gezegeni 11 yay saniye görünür boyutunda olacak. Güneş ise yaklaşık yarım derecelik görünür çapa sahip. Yarın derece 31 yay dakikaya eşit. 31 yay dakika da 1860 yay saniyeye. Yani Güneş’in bir ucundan diğerine yaklaşık 170 Merkür’ü sığdırabilirsiniz. Tabii unutmayın bunlar Dünya’dan görülen boyutlar!

Merkür Güneş etrafındaki bir turunu yaklaşık 88 Dünya gününde tamamlar. Böylelikle bir sene içinde Merkür en azından 3 kere Güneş ile aramıza girdiği alt kavuşum dediğimiz konumda bulunur. Ancak her alt kavuşum sırasında geçiş gözlemlenemez. Bunun sebebi gezegenin yörünge düzleminin Dünya’nın yörünge düzlemine (tutulum düzlemi) göre 7 derecelik bir açı yapıyor oluşudur.

merkur-gecis
Merkür ve Dünya’nın yörünge düzlemi aralarındaki açı sebebiyle transit iki gezegenin denk geldiği nadir zamanlarda gerçekleşir.

Tutulum düzlemi ile Merkür’ün yörünge düzlemi Dünya’da Mayıs ve Kasım aylarının yaşandığı bölgelerde kesişir.

Tarihte ilk Merkür geçişini gözlemleyen kişi ünlü gökbilimci Kepler’dir. Kepler yaptığı hesaplamaları kullanarak gezegenin Güneş’in önünden geçişini doğru hesaplayarak 1631 Kasım’ında geçişi incelemiştir. Kepler bunun için Güneş’in görüntüsünü karanlık odanın duvarına yansıtmıştır.

Merkür geçişi nereden izlenebilir

Eğer uyhun ekipmana sahip değilseniz ve bir gözlem etkinliğine katılamayacaksanız, TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG) BİTOM binasındaki teleskoba bağlı kameradan elde edilecek görüntü youtube üzerinden canlı olarak yayınlanacak.

11 Kasım 2019’da gerçekleştirilecek gözlem etkinliklerini aşağıda sıraladım. Teleskopla gözlemler elbette o günkü hava koşullarına bağlı.

İstanbul Üniversitesi Gözlemevi

İstanbul Üniversitesi Gözlemevi‘nde 14.30-15.30 saatlerinde Prof. Dr. Adnan Ökten’in “Merkür Geçişi” sunumu olacak. Sunumun ardından 15.30-16.30’da teleskopla geçiş gözlemi gerçekleştirilecek. Akşam 6’ya kadar da planetaryum gösterimi, İÜ Tarihi Gözlemevi ve Gleissber Astronomi Koleksiyonu ziyaret edilebilecek.

ODTÜ Amatör Astronomi Topluluğu

ODTÜ’deki dostlar 11 Kasım’da fizik çimenlerinde olacak ODTÜ Amatör Astronomi Topluluğu’nu ziyaret edebilirler. Bu arkadaşlarda sadece Güneş’i gözlemlemek için üretilen o güzel Coronado teleskoplarından bir tane var. 😉🌞

Ege Üniversitesi

Ege Üniversitesi’nde Merkür geçişinin gerçekleşeceği 11 Kasım öncesinde, 8 Kasım tarihinde Prof. Dr. Serdar Evren’in konuşmacı olduğu bir seminer düzenlenecek.

11 Kasım Pazartesi günü ise 15:30’da Fen Fakültesi Dekanlık önünde teleskoplarla gözlem gerçekleştirilecek.

Uludağ Üniversitesi

Bursa Uludağ Üniversitesi, Bursa Uludağ Üniversitesi Astronomi Topluluğu ve Bursa Amatör Astronomi Kulübü tarafından düzenlenecek Merkür Geçişi etkinliği Mete Cengiz Kültür Merkezi’ndeki İlyas Kaygusuz Salonu’nda gerçekleşecek. Fazla sayıda insana tek teleskopla gözlem yaptırmak zor olduğundan teleskoptan görüntü alıp, salondaki ekrana yansıtmayı tercih etmişler.

Yüreğir Belediyesi

Yüreğir Belediyesi Bilim Merkezi önünde ücretsiz ve halka açık bir etkinlik düzenlenecek.

Hatay

Hatay’da katılabileceğiniz Merkür geçiş etkinliği Hatay Bilim Sanat Merkezi’nde gerçekleşecek.

Erciyes Üniversitesi

Erciyes Üniversitesi’nde Aster’in düzenlediği bir etkinlik olacak. Ücretsiz ve herkese olan etkinliğin afişinde kontenjan sınırlı diyor. Önceden başvuru yapmak gerekebilir.

Adana – Çukurova Üniversitesi

Adana’daki etkinlik adresi Çukurova Üniversitesi Uzay Bilimleri ve Güneş Enerjisi Araştırma ve Uygulama Merkezi (UZAYMER) olcak. Gözlem etkinliği 15:00-18:00 saatleri arasında sürecek. Detayları buradan öğrenebilirsiniz.

Yenişehir

Yenişehir Anadolu İmam Hatip Lisesi

kaynak: timeanddate.com | merkurtransit.blogspot.com | rasathane.ankara.edu.tr |

Haftalık Gökyüzü Raporu – 52

Haftanın önemli astronomi, uzay bilimleri ve havacılık teknolojilerine dair haberleri derlediğimiz bu gökyüzü raporunda bu hafta:

Astronomi Haberleri

Yeni başlayan kışa pastırma yazıyla kısa bir ara vereceğiz. Hava sıcakları 20 dereceye kadar yükselecek. Gökyüzünü izleyebilmek için iyi bir fırsat. Bu arada Meteoroloji Genel Müdürü Volkan Mutlu Coşkun, küresel ısınma nedeniyle iklim dengelerinin altüst olduğunu belirterek, “Bu yıl çok fazla yağışlı bir kış beklemiyoruz” dedi.

Kasım ayı gök olayları: Merkür Geçişi

Kasım ayında gerçekleşecek en önemli gök olayı Merkür geçişi (transit) olacak. 11 Kasım’da gerçekleşecek geçişte küçük Merkür’ü Güneş diskinin önünde hareket ederken görebileceksiniz. Bununla ilgili detaylı bir yazı hazırladım, nerde nasıl izleyebileceğinizi öğrenmek için Merkür geçişi (transit) yazısına göz atabilirsiniz.

Kasım ayının diğer gök olaylarına dair ayrıntılı bir yazıya astrobilgi.org adresinden ulaşabilirsiniz.

AstroBilgi astronomiye ilişkin her türlü güncel bilgi ve dökümana sahip olunabilecek bir site. AstroBilgi ekibi aynı zamanda birçok ilde Astronomi Öğretmen Seminerleri’ni düzenliyor. Prof. Dr. Serdar Evren TRT İstanbul Radyosu’nda yayınlanan Günebakan adlı programa katılarak AstroBilgi oluşumu ve neler yapıldığına dair bilgiler vermişti. Programın ses kaydına buradan ulaşabilirsiniz.

Ali Kuşçu Gökbilim Merkezi yandı!

Gökbilim eğitimine dair bu aya kötü bir haberle başladık ne yazık ki. Ankara Mamak’ta bulunan Ali Kuşçu Gökbilim Merkezi ne yazık ki tamamen yanıp kül oldu. Ali Kuşçu BM. 200.000 civarında genç tarafından ziyaret edilmiş. Büyük bir kayıp; dileriz en kısa zamanda telafi edilir ve bilim merkezi yeniden faaliyete geçer. Mamak Belediye Başkanı Murat Köse de merkezin yeniden inşaa edilerek daha güçlü biçimde donatılıp tekrar hizmete sunulacağını söyledi.

Ali Kuşçu Gökbilim merkezi yangından sonra tamamen küle döndü.
Fotoğraf kaynağı: Volkan Tekin

Uzay Haberleri

uzayda damla çikolatalı kurabiye pişecek

İkmal için bir Cygnus NG-12 uzayaracı Uluslararası Uzay İstasyonu’na fırlatıldı. Yaklaşık 3.700 kg yük taşıyan Cygnus’ın içindeki en ilginç şey yerçekimsiz ortam için tasarlanmış bir fırın. Astronotların bu fırınla ilk olarak damla çikolatalı kurabiye pişirmesi planlanıyor. Astronot yiyecekleri Dünyada pişirilip istasyonda ya tekrar ısıtılıyor veya sıcak su eklenerek yemeye hazır hale getiriliyor. Bu fırınla astronotlar taze taze kurabiye yeme şansına kavuşacaklar. Cygnus bunun dışında bilimsel deneyler, donanım ve uzay istasyonu mürettebatı için malzemeler var. İstasyona yaklaşan uzayaracını astronotlardan Jessica Meir robot kol yardımıyla istasyona kenetleyecek. Cygnus uzaya güçlü Antares 230+ roketiyle çıktı.

SpaceX Crew Dragon’un paraşütlerini test etti

Söz roketlerden açılmışken, SpaceX insanlı görevler için tasarladığı Crew Dragon isimli uzay kapsülünün son test görüntülerini yayınladı. Uzaya çıkan astronotların görev sonunda Dünya’ya yumuşak iniş yapabilmeleri için paraşütler kullanılıyor. Son testte Crew Dragon kapsülünün bir uçaktan atıldıktan sonra Mark 3 adı verilen paraşüt sistemi sayesinde sayesinde güvenli biçimde yere inebildiği görülüyor.

Bir roket haberi de bizden. Roketsan tarafından geliştirilen Türkiye’nin ilk deniz seyir füzesi ATMACA’nın ilk testi, TCG Kınalıada korvetinden başarıyla yapıldı. Geliştirilmeye 10 yıl önce başlanan Atmaca’nın ateşleme testleri 2016 yılında başlamıştı. Deniz yüzeyini takip eden, ses altı hızda anti-gemi füzesi olan Atmaca’nın menzili 220 km olarak tahmin ediliyor ve 250 kg yüksek patlayıcılı savaş başlığı taşıyor.

Mars 1

Sovyetler Birliğinin Mars sonda programının ilk aracı olan ve 1962 Beta Nu, Mars 2MV-4 ve Sputnik 23 olarak da adlandırılan Mars 1 uzay sondası 1 Kasım 1962 tarihinde fırlatıldı. Bu aynı zamanda Mars’a araç yollamak için yapılan ilk başarılı fırlatmaydı. Ne yazık ki görevin tamamı başarılı geçmedi ve yakın geçişten önce iletişim kaybedildi.

Mars 1

1 Kasım 1962 günü Baykonur Kosmodromu’ndan bir Molniya roketi ile fırlatılan sonda, 21 Mart 1963 günü Dünya’dan 106,760,000 km uzaklıkta, anten yönlendirme sisteminde yaşanan bir hatadan kaynaklandığı düşünülen sorun sebebiyle sondayla iletişim kesildi. Sondanın Kızıl Gezegen’e 19 Haziran 1963’te 193,000 km yakın geçiş yaptığı düşünülüyor. Ardından uzayaracı Güneş merkezli bir yörüngeye girdi.

Mars 1 anısına SSCB’de basılan pul.

Venera sınıfından modifiye edilmiş bir uzayaracı olan Mars 1, 3.3 metre uzunlukta ve 1 metre çapta silindirik bir gövde yapısına sahipti. 893,5 kg ağırlıktaki araç gücünü 4 metre genişliğinde 2.6 m2 güneş panellerinden alacak biçimde üretilmişti. Kızıl gezegenin 11,000 km yakınından geçmesi planlanan araç, yüzeyin fotoğraflarını çekecek ve kozmik radyasyon hakkında veri gönderecek biçimde tasarlanmıştı.

Uzayaracı Dünya ile iletişim için desimetre dalga boyunda (32 cm) radyo dalgalarını kullanan yüksek kazanımlı bir parabolik antene sahipti. Bu sistem güneş panellerine bağlı iki adet çok yönlü, 1.6 metre dalga boyu vericisi ile desteklenmişti. Deney modülünde ise 8 cm dalga boyunda TV görüntüsü göndermeye yarayan bir anten bulunuyordu. Bu modülde ayrıca 5 cm dalga boyu vericisi bulunuyordu.

(Dalga boyu yükseldikçe daha uzun menzilde kullanım mümkün olur ancak veri hızı azalır.)

Mars 1 ile elde edilen bilimsel sonuçlar

  • Sonda, 6,000 ile 40,000 km irtifa aralığında her iki dakikada bir mikro meteor çarpışması kaydetti. Bu meteorlar Taurids meteor yağmurundan kaynaklanıyordu. Dünya’dan uzaklaştıktan sonra 20-40 milyon km aralığında da benzer yoğunlukta mikro meteor varlığı tespit etti.
  • Manyetik alanın şiddetini ortalama 3–4 nanotesla olarak ölçü. Manyetik alan en fazla 6-9 nanotesla ölçülen pikler yapıyordu.
  • Güneş rüzgarı tespit edildi
  • Dünya etrafındaki radyasyon bölgeleri tespit edildi ve bunların değerleri doğrulandı.

kaynak: nssdc.gsfc.nasa.gov | wikipedia.org |

Zond 8

Sovyetler Birliği’nce yürütülen Zond uzay programına bağlı olarak üretilen Zond 8, Ay’a yakın geçiş yapması için tasarlanan Soyuz 7K-L1’in insansız versiyonudur.

Bir uzayaracı test görevi olan Zond 8’in görevi Ay ve Ay çevresindeki uzayı araştırmak, güverte sistemlerini ve bileşenlerini test etmekt olarak belirlenmişti. 20 Ekim 1970’de Proton K/D roketi ile Baykonur Kozmodromu’ndan fırlatıldı.

21 Ekim 1970’de 64,480 km uzaklıktan Dünya’yı fotoğrafladı ve görüntüleri 3 gün boyunca yere iletti.

SSCB’nin geliştirdiği Zond 8 uzayaracı tarafından elde edilen fotoğraflarla oluşturulumuş olan “Dünya’nın batışı” görüntüsü. Dünya’nın doğuşunu da bir başka yazıda konu almıştık.

24 Ekim’de Ay’a yakın geçiş gerçekleştiren araç, 1110.4 km irtifadan Ay yüzeyinin siyah-beyaz ve renkli fotoğraflarını çekti. Uçuş boyunca fotoğraflar dışında ayrıca bilimsel ölçümler de elde etti.

27 Ekim günü Dünya atmosferine giren uzayaracı Hint okyanusu’ndaki Chagos Takımadaları’nın 730 km güneydoğusunda suya iniş yaptı. Daha sonra 24 km uzaklıktaki SSCB kurtarma gemisi Taman tarafından sudan alındı.

kaynak: planetary.org | wikipedia.org |