9 Ocak

9 Ocak günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1793 – Kuzey Amerika’daki ilk balon uçuşu Jean-Pierre Blanchard tarafından gerçekleştirildi. Blanchard Pennsylvania eyaletindeki Philadelphia şehrinden havalanıp, New Jersey eyaletinde Deptford’a indi.

ABD’den havalanan ilk balon.

1992 – İlk ötegezegenlerin keşfi, Aleksander Wolszczan ve Dale Frail isimli astronomlar tarafından duyuruldu. Wolszczan ve Frail, kendi etrafında çok hızlı dönen ve yoğun kütleli atarca (pulsar) denilen bir gökcisminin yörüngesinde dolaşan iki gezegen keşfettiler. PSR B1257+12 olarak adlandırılan atarca, Dünya’dan 2,300 ışık yılı uzaklıkta, Başak Takımyıldızı içersinde bulunuyor. Ötegezegenlerin varlığı, Porto Riko’daki (2020 yılında yıkılan) Arecibo Gözlemevi’nde yapılan gözlemler sonucu açığa çıktı. Bir anakol yıldızın yörüngesinde bulunan ilk ötegezegen olan Pegasi 50b’nin keşfi ise 6 Ekim 1995 tarihinde yayınlanacaktı.

Pulsar yörüngesindeki gezegenlerin tasviri.

2011 – ESA’nın Mars Express uzayaracı, Mars’ın uydularından Phobos’a yakın geçiş yaptı ve 100 km mesafeden çektiği görüntüleri Dünya’ya yolladı. Mars’ın iki uydusundan gezegene daha yakın olan Phobos kardeşi Deimos’a göre daha büyük olmasına karşın yine de 22 km çapıyla Güneş Sistemi’ndeki en küçük uydulardan biridir.

Phobos

2016 – Avrupa Uzay Ajansı’nın (ESA) Rosetta uzayaracı 67P/Churyumov–Gerasimenko kuyrukluyıldızının çekirdeğini 78.8 km öteden görüntüledi. Rosetta’dan ayrılan iniş aracı Philae 2014 yılında kuyrukluyıldıza inerek bir ilki gerçekleştirmişti.

67P/Churyumov–Gerasimenko kuyrukluyıldızı.

9 Ocak günü doğanlar ve ölenler:

1848 – Alman-İngiliz astronom Caroline Herschel öldü (d. 1750)
1864 – Rus matematikçi ve fizikçi Vladimir Steklov doğdu (ö. 1926)

8 Ocak

8 Ocak günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1973 – Sovyet Ay görevi Luna 21 fırlatıldı. Görevin birincil hedefleri, Ay yüzeyinin görüntülerini toplamak, Ay’dan astronomik gözlemlerin uygulanabilirliğini belirlemek için ortam ışığı seviyelerini incelemek, Dünya’dan lazer mesafe ölçüm deneyleri yapmak, Güneş X-ışınlarını gözlemlemek, yerel manyetik alanları ölçmek ve Ay yüzey malzemesinin mekanik özellikleri üzerine çalışmaktı. SSCB’nin ikinci Ay gezgin robotu olan Lunokhod 2 de Luna 21 ile Ay yüzeyine başarıyla indi ve görevi boyunca Ay’da 42 km yol aldı.

8 Ocak günü doğanlar ve ölenler:

1587 – Alman gökbilimci ve akademisyen Johannes Fabricius doğdu (ö. 1616)
1891 – Nobel Ödülü sahibi, Alman fizikçi ve akademisyen Walther Bothe doğdu (ö. 1957)
1642 – İtalyan fizikçi, matematikçi, astronom ve filozof Galileo Galilei öldü (d. 1564)
1942 – İngiliz fizikçi ve yazar Stephen Hawking doğdu (ö. 2018) Henüz 21 yaşındayken ALS teşhisi konan ve 2-3 yıl ömür biçilen Hawking, hastalığının getirdiği zorluklara rağmen, 76 yaşına kadar fizik alanında önemli başarılara imza attı. Roger Penrose ile birlikte 1970’de evrenin bir tekillik ile başlaması gerektiğini kanıtladılar; 1971’de kara deliklerin yüzölçümü teoremini ispatladı (Hawking yüzölçümü teoremi); olay ufkunun kenarında oluşan çiftlerden negatif kütleye sahip olan parçacığın kara deliğe düşüp, pozitif yüklü olanın ışıma yoluyla uzaya yayılacağını keşfetti (Hawking radyasyonu).

1984 senesinde, çok satanlar arasında sağlam bir yer eden kitabı, Zamanın Kısa Tarihi‘ni (A Brief History of Time) yazan Hawking’in bunun dışında, evrenin ve bizim insanlığın varlığına dair temel soruları konu alan pek çok popüler bilim kitabı var.
1952 – Amerikalı gökbilimci ve astrofizikçi Antonia Maury öldü (d. 1866)
1980 – Amerikalı fizikçi ve akademisyen John Mauchly öldü (d. 1907)

Stephen Hawking

Galileo’nun ölümünün 300’üncü yılında (8 Ocak 1942) doğan Stephen Hawking, Albert Einstein’ın doğum gününde aramızdan ayrıldı. Doğum ve ölüm günleri ilginç tesadüflere denk gelse de bu iki gün arasında geçen sürede, bilim tarihinde eriştiği konum tesadüf değil, büyük bir azmin eseri oldu. Henüz 21 yaşındayken, amyotrofik lateral skleroz (ALS) teşhisi konan ve doktorların 2-3 yıl yaşayabileceğini söylediği Hawking, 76 yaşını gördüyse de zaman içersinde ilerleyen hastalık yüzünden yanındaki insanlara bağımlı hale geldi. İletişim kapasitesi de büyük ölçüde sınırlanan Hawking, konuşma yetisini tamamen kaybedince eliyle bastığı bir düğme ile iletişim kurmaya başladı. El kaslarını da kaybedince bu işi yanağındaki bir kas ile yapmak zorunda kaldı.

Hawking, yerçekimsiz ortamın canlandırıldığı bir uçaktayken.

çalışmaları

İlk çalışmalarında evrenin başlangıcıyla ilgili bazı soruları cevaplamıştı. Kariyerinin başında, evrenin başlangıcına dair öne çıkan iki teori vardı. Bunlardan öne çıkanı olan Sabit Durum Teorisi, evrenin her zaman şimdiki hali ile varolduğu ve gelecekte de aynı biçimde varolmaya devam edeceğini savunuyordu. Diğeri ise o gün çoğu bilim insanının sıcak bakmadığı Büyük Patlama teorisiydi.

Roger Penrose, ömrünün sonunda kritik bir yarı çapın altına düşen yıldızın tekilliğe dönüşeceği ve bu noktada zamanın sona ereceğini göstermişti. Stephen Hawking, Penrose ile birlikte evrenin bir tekillikle başladığı teorisi üzerine çalıştı ve 1970’de evrenin bir tekillik ile başlaması gerektiğini kanıtladılar.

1971’de kara deliklerin yüzölçümü teoremini ispatladı (Hawking yüzölçümü teoremi); bu teoreme göre evrendeki kara deliklerin toplam yüzölçümü, daha doğrusu kara deliğin sınırını belirleyen olay ufuklarının yüzölçümleri artmak zorunda. Daha sonra çalışma arkadaşlarıyla kara deliklerin denge konumları için dört yasa ortaya çıkardı. Bunlar termodinamiğin yasalarıyla örtüştüğü için, kara deliklerin termodinamik nesneler olup olmadığı sorusu gündeme geldi. Genel kanı böyle bir şey olamayacağı, kara delikten hiçbir şey kaçamayacağı için sıfır sıcaklıkta olması gerektiğiydi.

Bir kara deliğin gösterimi.

Hawking bu düşünceyi, kara deliklerin sanıldığı kadar karanlık olmadığını ve bazı parçacıkların kara delikten kaçabileceğini bularak değiştirdi. Uzay boşluğunda madde-antimadde çiftleri oluşur ve çok kısa süre içersinde birleşip yok olurlar. Hawking, olay ufkunun kenarında oluşan çiftlerden negatif kütleye sahip olan parçacığın kara deliğe düşüp, pozitif yüklü olanın ışıma yoluyla uzaya yayılacağını keşfetti. Bu fenomen Hawking radyasyonu olarak anılmakta.

Stephen Hawking’in kitapları

1984 senesinde, çok satanlar arasında sağlam bir yer eden kitabı, Zamanın Kısa Tarihi‘ni (A Brief History of Time) yazan Hawking’in bunun dışında, evrenin ve bizim insanlığın varlığına dair temel soruları konu alan pek çok popüler bilim kitabı var. Bunlar dışında ayrıca çocuk kitaplarına da imzasını attı. Popüler bir figür olmayı başaran ünlü fizikçi, bunu bilimi daha geniş halk kitlelerinin ilgi alanına sokabilmek için kullanmaya çabaladı.

7 Ocak

7 Ocak günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1610 – Galileo Galilei, Jüpiter’in dört büyük uydusu olan Ganymede, Callisto, Io ve Europa’yı ilk kez gözlemledi. Son ikisini ertesi gün ayırt edebilecekti. Bu uydular sonradan Galileo Ayları olarak anılmaya başlandı. Galileo’nun teleskobunun gözlem kabiliyeti düşük olmasına karşın keşiflerinin etkisi muazzam oldu. O dönemde herşeyin Dünya etrafında döndüğünü iddia eden Dünya merkezli evren modeli hakimdi. Başka bir gezegenin etrafında dönen aylar ise bu fikri sarsıyordu. Galileo ile başlayan gözlem ve keşifler sayesinde Dünya merkezli sistemin yanlışlığı ortaya çıktığı gibi bilimsel devrimin de önü açıldı. Jüpiter ve aylarını gözlerken bu tarihi hatırayı da aklınızda bulundurursunuz. Daha detaylı bilgiye ilgili yazıdan erişebilirsiniz:

Jüpiter’in Galileo Uyduları

Galileo ayları

1785 – İngiliz Kanalı ilk kez havadan aşıldı. Jean-Pierre Blanchard ve John Jeffries hidrojen balonlarıyla İngiltere’deki Dover’dan kalkıp Fransa’da Calais yakınında bir ormana indiler.

1968 – Surveyor Programı: Ay’ı hedefleyen Amerikan robotik uzayaracı programı olan Surveyor serisinin son uzayaracı olan Surveyor 7, Cape Canaveral 36A fırlatma kompleksinden fırlatıldı. Surveyor programında Apollo programı için Ay yüzeyinin araştırılmasını amaçlanıyordu. Serinin Ay’a inmeyi başaran beşinci ve son aracı olan Surveyor 7’nin amacı, Ay’a yumuşak iniş yapmak; iniş sonrası TV resimleri göndermek; kimyasal elementlerin nispi bolluğunu belirlemek; ay materyalini işlemek; konma dinamikleri verilerini elde etmek; termal ve radar yansıtma verilerini elde etmekti. Görevin hedefleri başarıyla gerçekleştirildi. Bunlar dışında, Ay’daki araca Dünya’dan gönderilen lazer ışınları, uzayaracının kamerası tarafından başarıyla görüntülendi.

Surveyor’un Dünya’daki bir modeli.

7 Ocak günü doğanlar ve ölenler:

1893 – Sloven fizikçi ve matematikçi Josef Stefan öldü (d. 1835)
1935 – Rus mühendis ve astronot Valeri Kubasov doğdu (ö. 2014)
1943 – Sırp-Amerikan fizikçi ve mühendis Nikola Tesla öldü (d. 1856)
1984 – Nobel Ödülü sahibi, Alman-Fransız fizikçi ve akademisyen Alfred Kastler öldü (d. 1902)

6 Ocak

6 Ocak günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1949: Nord 1400-01 Noroit F-WFDL prototipi ilk kez havalandı. Fransız keşif ve hava-deniz kurtarma uçağı olan Nord Noroit, 1600 beygirlik Gnome-Rhone 14R motorlarından güç alıyordu.

1982: Sovyet bombardıman uçağı Myasishchev’s M-4 ‘Molot’ varyantı olan Myasishchev VM-T Atlant (3MT) ilk kargo uçuğunu yaptı. VM-T, Energia roketi ve uzay mekiği Buran’ın parçalarını taşımak için geliştirildi. Fotoğrafta Energia’nın yakıt tankını taşırken görülüyor.

6 Ocak günü doğanlar ve ölenler:

1561 – Danimarkalı matematikçi ve fizikçi Thomas Fincke (ö. 1656)
1689 – İngiliz piskopos, matematikçi ve astronom Seth Ward (d. 1617)
1807 – Alman-Macar matematikçi ve fizikçi Joseph Petzval (ö. 1891)
1896 – Türk pilot, mühendis Vecihi Hürkuş doğdu (ö. 1969) Birinci Dünya Savaşı sırasında pilotluk brövesini alan Hürkuş, Ruslara karşı savaşta bir uçak düşürerek, uçak düşüren ilk Türk pilotu oldu. Daha sonra esir düşen Hürkuş, tutulduğu  Nargin Adası‘ndan yüzerek kaçmayı başardı ve 9. Harp Tayyare Bölüğü’nde görev aldı. Buradaki avcı uçağı tasarımı Mondoros Anlaşmasıyla yarım kaldı. Kurtuluş Savaşı’nın başlamasıyla bu savaşta önemli keşif ve destek uçuşları gerçekleştirdi, bir Yunan uçağını indirdi. Kurtuluş Savaşı sonrasında Yunanlardan ele geçirilen motorları kullanarak ilk Türk uçağı olan VECİHİ K-VI’yı üretti ve 28 Ocak 1925’te başarıyla uçurdu. Ancak uçuş izni verecek herhangi bir merci bulamadığından izinsiz yaptığı uçuş yüzünden ceza aldı. Askeri havacılıktan ayrıldıktan sonra ilk Türk sivil uçağı olan VECİHİ XIV’ü üretti. Bu uçakla 27 Eylül 1930’da Kadıköy Fikirtepe’de büyük bir kalabalık ve basın mensuplarının önünde ilk uçuşunu yaptı. Uçağın uçabilirlik sertifikasını yurtiçinde verebilecek teknik yeterlilikte kimse bulamayınca, demiryolu ile Çekoslovakya’ya taşıması gerekti. Sertifikayı 23 Nisan 1931’de Çekoslovakyalı yetkililerden teslim alarak uçağıyla Türkiye’ye döndü..

Vecihi Hürkuş kendi geliştirip ürettiği, ilk Türk sivil uçağı olan VECİHİ XIV ile poz verirken.


1933 – Rus mühendis ve astronot Oleg Grigoryevich Makarov (ö. 2003)
1948 – Amerikalı albay ve astronot Guy Gardner
1957 – İngiliz-Amerikan astrofizikçi ve astronot Michael Foale