Bereşit Ay yörüngesine girdi

İsrail’de geliştirilen Bereşit adlı uzayaracı Ay yörüngesine girmeyi başardı. Ay yüzeyine inmesi planlanan aracın önce Ay yörüngesinde yapacağı manevralarla yavaşlaması gerekiyor. Bu manevralardan ilkini başarıyla gerçekleştiren Bereşit 8 Nisan’da ikinci manevrayı da gerçekleştirerek 211 km ile 467 km yükseklikteki eliptik bir yörüngeye yerleşmeyi başardı. Bereşit’in yeterince yavaşlayabilmesi için iki defa daha yörünge değiştirmesi gerekiyor.

Ay’ın arka yüzü. Bereşit/SpaceIL

Eğer bir cismin bulunduğu yörünge tam bir çemberse yörüngenin herhangi bir noktasındaki hızı hep aynı olur. Oysa neredeyse her zaman eliptik yani elips şeklinde yörüngelerden bahsederiz. Elips biçimli yörüngede hız her zaman aynı değildir ve etrafında yer aldığı gökcismine yakınken en yüksek uzakken de en düşün hız görülür.

Bereşit’in manevralarından bahsederken aslında hızın yüksek (hızlanmak için) veya düşük olduğu (yavaşlamak için) noktalarda uzayaracındaki roketin ateşlenmesinden bahsediyoruz. Bu sayede daha az enerji harcanarak istenilen hızlara ulaşılmış oluyor.

Apollo 7

Apollo 7 görevinde kullanılan Saturn V roketi, Atlas okyanusunun 10 km üzerinde yükselmekte. Saturn V’in 110 metreden yüksek olduğunu düşünürseniz birinci kademe motorlarının ürettiği gaz sütununa bakarak ne kadar güçlü olduğunu anlayabilirsiniz. Rafine edilmiş kerosenden oluşan RP-1 yakıtı ile sıvı oksijen yakan birinci kademe, roketi 60 km yükseklik ve saniyede 2.3 km hıza ulaştırdıktan sonra ayrılıyordu ki bu süreç fırlatmadan sonra 2.5 dakika sonra gerçekleşiyordu!

Fotoğraf bir uçaktan çekilmiş (C-135) 11 Ekim 1968.

Apollo 7 görevi ilk insanlı Apollo görevidir. Mürettebat Dünya yörüngesinde daha sonraki görevde ayrılıp tekrar kenetlenmesi denenmeden önce Komuta Modülü ile Servis Modülü’nün performansını test etti. Ayrıca uzaydan ilk kez canlı yayın denemesi yapıldı.

Görsel: NASA, yüksek çözünürlüklü hali burada.

kaynak: NASA | reddit.com | Wikipedia |

İsrail’in Ay aracı Beresheet

Bugüne dek 3 ülke Ay’a çalışır durumda araç indirmeyi başardı: Sovyetler Birliği, ABD ve günümüzdeki çabasıyla Çin. Eğer işler planlandığı gibi giderse İsrail Ay’a araç gönderen 4. ülke olacak. Beresheet olarak adlandırılan uzayaracı aynı zamanda Ay’a ulaşan ilk özel sektör girişimi olabilir.

Uzayaracı 22 Şubat 2019 tarihinde fırlatılarak Dünya yörüngesine çıktı. Böylece İsrail’in Ay yolculuğu başlamış oldu.

Beresheet’i geliştiren SpaceIL (İsrail Uzay Araştırmaları Kurumu) 2011 yılında Google Lunar XPrize’ı kazanmak için kuruldu. Uzay’a yönelik özel girişimlerin desteklenmesi amacıyla ilan edilen XPrize, Ay’a ilk kez ulaşacak, özel kaynaklı uzayaracına 30 milyon dolar vaadediyordu. Adaylara 2018 senesine kadar süre tanınan XPrize’ı kazanan hiçbir girişim olmadı.

Özel sektörce finanse edilen ve İsrail Uzay Endüstrisi’nin (IAI) gözetiminde üretilen aracın üretimi ise burjuvaların maddi desteği ile devam etti. En büyük yardımı yapan Güney Afrikalı milyarder Morris Kahn yaklaşık 88 milyon dolar maliyetindeki projeye toplamda 27 milyon dolar kaynak sağladı. Sermayedarlar tarafından finanse edilse de İsrail’in Ay aracı ticari bir getiri sağlamayacak. Buna karşın İsrail’in uzay teknolojisindeki birikimine önemli katkısı olacağı açık.

Teknoloji ve bilimsel görevler

Beresheet yemek masası boyutlarında bir iniş aracı. 2.5 metre çapında, 1.5 metre yüksekliğinde. Konduğu noktada bilimsel gözlem yapacak Beresheet İsrail’in en prestijli akademik kurumlarından Weizmann Enstitüsü’nün uzay ile ilgili yaptığı araştırmalar için bilgi toplayacak. Ayrıca yapılan anlaşma sayesinde veriler NASA ile de paylaşılacak. Amerikan tarafı, laser retroreflektör dizisi denen bir teknoloji ile uzay aracının takibinde ve haberleşmesinde İsrailli bilim insanlarına destek olacak.

Beresheet yaklaşık 170 kg ağırlıkta. Ayrıca Ay’a inerken kullanmak için 450 kg yakıt taşıyor. Bu haliyle oldukça hafif bir araçtan söz ediyoruz. Üzerinde Dünya’dan gönderilen laser ışınlarını aynı noktaya geri yansıtacak bir retroreflektör taşıyor. Geceleri sürücülerin farkedebilmesi için kullanılan yansıtıcılarla (kedi gözü) aynı mantıkla çalışıyor.

Ay’ın Sükunet Denizi ( Mare Serenitatis ) olarak adlandırılan bölgesine 1973 yılında inen Lunakhod 2 sondası, burada manyetizma izleri keşfetmişti. Aynı bölgeye inecek olan Beresheet manyetosfer ölçümleri yapacak; bu sayede bilim insanlarına önemli veriler sunabilir.

Beresheet ‘in küçük mavi çember içindeki alanda bir yere konması amaçlanıyor. Görsel: planetary.org

Ay’a yolculuk

Yakıttan, dolayısıyla da ağırlıktan tasarruf edebilmek için uzayaracı doğrudan Ay’a gitmedi. Bunun için fazla enerji gerekiyor. Bunun yerine Dünya yörüngesinde doğru zamanda yaptığı 3 manevrayla kütleçekim sapanı yöntemi kullanılarak araca hız yani enerji kazandırılacak. Dünya yörüngesindeki son manevrası sonrasında Ay’a ulaşacağı uçuş rotasına giren Beresheet Ay yörüngesine girdiğinde bu kez yavaşlamak için iki manevra daha yapacak. Bu biçimde Ay’a inmesi yaklaşık 2 ay sürmüş olacak.

kaynak: nasa.gov | israeldefense.co.il | spaceil.com | planetary.org |

Dünya’nın Doğuşu (Earthrise)

Biz dünyada diğer gökcisimlerinin doğuşuna tanıklık ederiz ancak Dünyamızın da bir yerlerde doğuyor olabileceği aklımıza gelmez.

1968 Noel arefesinde, ilk kez Dünya yörüngesinden ayrılan ayrıca Ay’a ulaşan uzayaracı olan Apollo 8 mürettebatı Ay yörüngesine erişip, Ay’ın görmediğimiz arka yüzünü gören ilk insanlar olduktan sonra Ay ufkunda yükselen Dünya görüntüsüne şahit oldular.

Fotoğraf: Apollo 8 mürettebatından Bill Anders; İşleme ve lisans: Jim Weigang

Yukarıdaki fotoğraf orjinali siyah beyaz olan kaenin renklendirilmiş hali. Astronotlar daha sonra renkli filmle de Dünya’nın fotoğrafını yakaladılar.

Bu heyecanlı anlarda astronotlar arasında şu konuşmalar (tamamen çeviri Türkçesi, idare edin) geçer:

Anders: Aman tanrım! Şurdaki görüntüye bakın! Dünya yükseliyor. Vay, çok güzel.
Frank Borman: Hey, bunu çekme, bu planda yok. (şaka yapıyor)
William Anders: (güler) Renkli filmin var mı, Jim?
Bana hemen renkli film verir misin?
James Lovell: Adamım, bu harika!

Apollo 8’de çekilenler esasen ikinci Dünya’nın doğuşu fotoğrafları. İlki Lunar Orbiter 1 uzayaracı tarafından çekilmişti.

Lunar Orbiter 1 uydusunca yakalanan Dünya’nın doğuşu görüntüsü.

Peki gelecekteki Ay kolonilerinde de Dünya’nın doğuşu izlenebilecek mi?

Ne yazık ki cevap büyük oranda hayır. Kütleçekim kilidi etkisiyle uydumuzun kendi etrafında dönüş hızıyla, Dünya etrafındaki dönüş hızı eşitlenmiş durumda: Dünya’ya hep aynı yüzünden bakıyor. Yani buradaysanız Dünya’yı hemen hemen sabit biçimde görüyorsunuz. Arka yüzünde ise hiç göremiyorsunuz.

Yalnız yörünge hareketinden ötürü oluşan salınım (librasyon) sonucunda görebildiğimiz yüzünün sınırlarında yer alan 2 dereceye varan bir bölgede Dünya doğup batar. Ancak Ay’ın hareketi yavaş olduğundan bu doğuş-batışlar yaklaşık bir aylık süreye yayılır.

kaynak: earthobservatory.nasa.gov | uzaydanhaberler.com |

InSight ilk selfisini çekti

NASA’nın Mars’taki yeni robotu InSight robot kolu üzerindeki kamerayla ilk selfisini çekti. 11 farklı görüntünün Curiosity’de yapıldığı gibi birleştirilmesiyle tek bir mozaik görüntü elde edilmekte. Bu fotoğrafta uzayaracının bilimsel enstrümanları ve yelpaze biçiminde açılan güneş panelleri görülüyor. Görevi yürüten takım üyeleri InSight’ın çalışma alanı denilen ve 2×4 metre genişliğinde olan, InSight’ın deney araçlarını yerleştireceği ve sondaj yapacağı Mars yüzeyinin de 52 farklı fotoğrafının birleştirilmesiyle bir mozaik görüntüsü oluşturulmuş.

InSight’ın deney gereçlerini yerleştireceği görev alanı.

Önümüzdeki haftalarda bilim insanları ve mühendisler bu çalışma alanında hangi noktalar üzerine uzayaracının deney ekipmanlarının yerleştirileceğine karar verecekler. Daha sonra InSight’a sismometre ve ısı-akımı sondasını seçilen noktaya dikkatli biçimde yerleştirmesi komutunu gönderecek. Bunların ikisi de yüzey seviyesinde düz biçimde durduklarında iyi çalışıyor. Bu nedenle büyüklüğü 1.3 cm ve üzerinde olan kayalara denk getirmemeye gayret edecekler.

InSight Elysium Planitia denilen görece daha az kayanın bulunduğu bölgeye indirildi. Burası sonradan kumla dolmuş, meteor çarpmasıyla oluşmuş bir krater. Uzayaracının diğer gezgin robotların aksine yer değiştirmesi mümkün değil. Bu nedenle ellerindeki en iyi noktaları değerlendirmekten başka şansları yok.

kaynak: jpl.nasa.gov |

Voyager 2 yıldızlararası uzaya ulaştı

Voyager 2 uzayaracı 5 Kasım günü heliosferin sınırı olan heliopause bölgesinden çıkarak yıldızlararası uzaya çıkan ikinci uzayaracı oldu. İlki elbette ikizi Voyager 1 olmuştu. İkili 1977 Ağustosunda 16 gün arayla fırlatılmışlardı.

Fırlatma sıradan bir tarihte yapılmadı. O günlerde gaz devleri uzayaracıyla kolayca ziyaret edilecek şekilde konumlanmıştı. Bunu değerlendiren NASA Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’ü ilk defa ziyaret edecek Voyager’ları geliştirdi.

Voyager 2’nin yakın geçişi sırasında yakaladığı Satürn görüntüsü.

Voyager 2 şu an Güneş’ten 18 milyar kilometre uzakta. Radyo sinyalleri buradan Dünya’ya 16.5 saatte ulaşıyor. Çok uzak; ama Güneş Sistemi’nin dışında değil.

güneş sisteminin sınırı

Güneş Sistemi’nin esas sınırını 1,000 AB’de başlayıp 100,000 ABye kadar uzandığı tahmin edilen Oort Bulutu oluşturuyor. Nükleer pille çalışan Voyager’ların ömrü sınırlı, buna karşın sonsuza dek yol almaya devam edecekler. Bu nedenle farklı bir uzaylı medeniyetiyle karşılaşma olasılıkları düşünülerek üzerlerine Altın Plaklar konuldu.


OSIRIS-REx Bennu’ya ulaştı

NASA’nın OSIRIS-REx uzayaracı 3 Aralık 2018 gecesi 101955 Bennu asteroidine vardı. Görev temel olarak asteroidden örnek alıp bunu Dünya’ya geri göndermeyi içeriyor. Yaklaşık 1 yılı örnek almak için en güvenli noktayı tespit etmek için harcadıktan sonra örnek alıp bunlar gönderecek. Herşey yolunda giderse örnekler 2021’de geri dönüş yolculuğuna başlayıp 2023 yılında Dünya’ya varacak.

Bu görev gelecekteki asteroid madenciliği çalışmaları için gereken deneyim ve bilgiyi kazanmak için önemli bir basamak olarak görülebilir.

Bennu asteroidinin kendi etrafındaki tam turu

Peki OSIRIS-REx’in ziyaret edeceği Bennu nerede?

Dünya ile Mars arasında bir yörüngede dolaşan Bennu Güneş’ten yaklaşık 160 milyon km uzaklıkta. Dünya Güneş’e ~150 milyon km uzakta (ki buna Astronomik Birim diyoruz); yani kimi zaman bize oldukça yaklaşıyor. Şu an ise bize 121 milyon km uzakta ilerliyor.

OSIRIS-REx’in Bennu’ya vardığı 3 Aralık 2018’de Dünya ve Bennu’nun konumu.

Bennu bugün asteroid kuşağında yer almamasına karşın bilimciler bir zamanlar bu elmas şeklindeki gökcisminin orada daha büyük bir göktaşının parçası olarak bulunduğunu düşünüyorlar. Bu göktaşı 700 ile 2 milyar yıl önce başka bir tanesiyle çarpışarak parçalandıktan sonra bu çarpışma kopan Bennu’nun bugünkü yörüngesine konumlandığına inanılıyor.

Kaynak: nasa.gov/feature/goddard/2018/osiris-rex-approach | space.com/42602-where-is-asteroid-bennu-osiris-rex-target.html |

Mars InSight başarıyla indi

NASA’nın yeni Mars robotu InSight (içgörü) Kızıl Gezegen’in yüzeyine başarılı biçimde inmeyi başardı. Yelpaze biçimli güneş panellerini de sorunsuz açılan InSight artık Mars’ın iç yapısını incelemek için çalışmaya koyulacak.

Mars InSight hakkında detaylı yazıya buradan ulaşabilirsiniz

InSight’ın inişten sonra gönderdiği ilk görüntü

Şimdiye kadar gezegenin yüzeyi ve atmosferini araştırmak için pek çok araç gönderilmişti. Mars’ın yüzeyinde sabit biçimde çalışacak olan InSight şimdiye dek hiç çalışılmamış bir alan olan Kızıl Gezegen’in iç yapısı hakkında önemli bilgiler edinmemizi sağlayacak.

5 metrelik sondajla Mars’ın içine sokulacak olan araç sayesinde Mars’ın çekirdek, manto ve kabuğunun kalınlık, yoğunluk ve diğer yapılarına dair daha çok fikir sahibi olmamızın yolu açılacak.

kaynak: space.com/42550-insight-mars-lander-solar-arrays-deployed.html |

Mars InSight

NASA’nın robotik yüzey aracı InSight (Interior exploration using Seismic Investigations, Geodesy and Heat Transport) 26 Kasım 2018 tarihinde Mars gezegenine ulaşacak. Araç 2018’in Mayıs ayında fırlatılmıştı.

360 kg ağırlığındaki araç gezgin robotlardan değil; ineceği yer olan Elysium Düzlüğü denilen bölgede sabit olarak kalıp gözlemlerini yapacak. Bunun için gereken enerjiyi 450 Watt’lık güneş panelleri sağlayacak.

Bugüne dek NASA Mars’a pek çok gezgin robot göndermişti. Başka ülkelerin uzay ajanlarıyla beraber farklı uydular da yörüngeden Mars’ı incelemekte. Dolayısıyla Kızıl Gezegen’in yüzeyi, atmosferi, iyonosferi hakkında epeyce bilgi sahibiyiz. InSight ise şimdiye dek araştırma yapılmamış bir alana yönelik özel bir araç: Mars’ın jeolojisi.

İçinde bir sismograf bulunan InSight, Mars’ta sismik aktivite olup olmadığını inceleyecek ve deprem meydana gelip gelmediğini ortaya çıkaracak. Mars’ın çekirdek, manto ve kabuğunun kalınlık, yoğunluk ve diğer yapılarına dair daha çok fikir sahibi olmamızı sağlayacak. InSight görevi sırasında 5 metrelik sondaj gerçekleştirecek. Bu görevin sadece Mars değil, karasal gezegenlerin oluşumuna dair bilgimizi arttırması umut ediliyor.

kaynak: insight.jpl.nasa.gov