Sekstant / Altılık (Sextans/Sextant) Takımyıldızı

Kısaltması: Sex | Sext
iyelik hali: Sextantis
Sağ açıklık (ort.): 10 saat 6 dakika
Yükselim (ort.): -1° 8'
Takımyıldız ailesi: Herkül

Sekstant takımyıldızı (veya Altılık), güney gök kürede, gök ekvatoru yakınında yer alan küçük bir burçtur. İlk kez 1687 yılında Polonyalı astronom Johannes Hevelius tarafından tanımlanan bu takımyıldız ismini astronomide kullanılan bir gözlem aleti olan sekstantın Latince karşılığından aldı. Belli başlı takımyıldızlara göre geç bir tarihte tanımlandığı için herhangi bir mitolojik hikaye ile ilişkili değildir.

Gökyüzü haritası üzerinde Sekstant gösteriliyor.
Sekstant takımyıldızı.

Sekstant, gök cisimlerinin (gündüz güneş, gece yıldızlar) ufuktan yüksekliklerini ölçmeye yarıyor. Günümüzde fazla bir önemi kalmasa da eskiden astronomi ve yön bulmada kullanılan önemli bir ölçüm aletiydi. Takımyıldıza ismini veren Johannes Hevelius’un sekstantı, gözlemevinde gerçekleşen bir yangınla yanarak yok oldu ne yazık ki [starregistration.net].

Sekstant takımyıldızı nasıl bulunur?

Bu takımyıldız oldukça sönük olduğu için bulması kolay değil. O yüzden öncelikle çok daha farkedilir olan Aslan (Leo) takımyıldızını bulmalısınız. Ondan sonra Aslan’ın güneyinde Sekstant’ı aramak daha kolay olacaktır. En iyi gözlem zamanı ise bahar mevsimidir.

Bu burç gökyüzünün soluk bölgelerinden birinde bulunmakta. Beşinci kadirden daha parlak tek bir yıldızı var. En parlak yıldızı olan Alpha Sekstantis (α Sex) 4.49 kadir parlaklığa sahip. Bu çok yaşlı yıldız, Güneş’ten 122 kat daha fazla ışık yayıyor. Buna rağmen Dünya’dan 287 ışık yılı uzaklıkta olduğu için soluk kalıyor.

Bize en yakın yıldızı, sadece 14,8 ışık yılı uzağımızdaki bir kırmızı cüce olan LHS 292. Bunun dışında birkaç çift yıldız ve birkaç tane de değişken yıldızı var [wikipedia.org].

Sekstant herhangi bir Messier cisimine ise sahip değil. Merceksi gökada NGC 3115 ile NGC 3166 ve NGC 3169 sarmal gökadaları; ayrıca düzensiz uydu gökadalar Sekstans A ve Sekstans B burada konumlanmakta.

Bildiğimiz en uzak galaksi kümesi CL J1001+0220, 2016 yılında Sekstant sınırlarında keşfedildi. Bizden 11,1 milyar ışık yılı uzakta bulunan küme on yedi gökadadan oluşuyor. Merkezine yakın olan on bir galaksiden dokuzu yıldız nüfusunun patladığı gökadalar. Hepsi beraber yılda 3400 kadar yeni yıldız meydana getiriyorlar. Bizim gökadamız olan Samanyolu’nda ise yılda sadece bir yıldız oluşmakta [wikipedia.org].

NGC 3115 (Caldwell 53)

Bu sönük takımyıldızın içindeki tek bir göze çarpan derin uzay cisimi var: NGC 3115. NGC 3115 merceksi (S0 tipi) bir galaksi. Bizden yaklaşık 32 milyon ışık yılı uzakta yer alıyor ve 9,87 kadir görünür parlaklığa sahip. Genişliği 70 bin ışık yılı olan galaksi gökyüzünde 7 açı dakikası (arcmin) büyüklükte gözüküyor [bulutsu.org]. NGC 3115 eliptik üzerinde bulunduğu için Ay ve bazı gezegenlerce örtebiliyor. Gökadayı William Herschel 1787 yılında keşfetti [nasa.gov].

NGC 3115

En iyi gözlem zamanı bahar aylarıdır. Gözlem içinse büyük bir dürbün veya küçük bir teleskop kullanabilirsiniz. Gökyüzünde 8×3 açı dakikası alan kaplar (Ay: 30′) [go-astronomy.com].

NGC 3169 (sol), NGC 3166 (orta) ve NGC 3165 (sağ)

kaynaklar: bulutsu.org | go-astronomy.com | starregistration.net | nasa.gov | wikipedia.org |

Üçgen (Triangulum) takımyıldızı ve galaksisi (M33)

Andromeda takımyıldızının altında Latince ismi Triangulum, Türkçesi Üçgen olan küçük bir takımyıldız vardır. İsmi, en parlak üç yıldızının oluşturduğu şeklinden geliyor. Aslına bakarsanız en parlak yıldızı bile 3. kadirden sönük bir yıldızdır.

By IAU and Sky & Telescope magazine (Roger Sinnott & Rick Fienberg) – [1], CC BY 3.0, //commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15412499
Babillilerce bilinen Triangulum buradan Antik Yunan’a geçiyor; Adına 2. yüzyılda Batlamyus’un listesinde rastlıyoruz. Yunanlılar üçgen değil Deltoton (Δελτωτόν) ismini vermiş, alfabelerindeki delta (Δ) harfine benzediği için. Eratosthenes Nil Deltası ile ilişkilendirirken, Romalı Hyginus üçgen biçimli Sicilya adasını benzetir. Romalılar, Sicilya’nın korucuyu tanrısı Ceres’in baş tanrı Jüpiter’e adayı gökyüzüne taşıması için yalvardığına inanırdı. Klasik İslam çağında Araplar ilahi adalet terazisine benzettiler.

Küçük bir takımyıldız olmasına karşın içinde önemli bir gökcismi olan, Messier 33 olarak da anılan Triangulum (Üçgen) galaksisini barındırıyor. M33, Yerel Grup Gökadaları içinde Samanyolu ve Andromeda’dan sonra 3. en büyük gökada. Aynı zamanda bize en yakın ikinci gökada olan M33, yaklaşık 2.9 milyon ışık yılı uzağımızda bulunuyor.

Telif Hakkı : Thomas V. Davis (tvdavisastropix.com)

Andromeda‘ya oldukça yakın olduğundan, gökbilimciler M33’ün Andromeda’nın uydularından biri olabileceğini düşünmüştür.
Eğer Üçgen galaksisinde bir gözlemci varsa gökyüzünde Andromeda’nın muhteşem manzarasını görebiliyor demektir. Bu manzaraya bizim galaksimizdekiler birkaç milyar yıl sonra şahit olabilecek.

Sağda büyük olan Andromeda, solda daha küçük gözüken ise Üçgen gökadası. Ortadaki parlak yıldız ise Miraç.

Nasıl gözlemlenir?

Andromeda’yı gözlemlediğiniz bir gecede eğer ışık kirliliği fazla değilse Üçgen’de şansınızı deneyebilirsiniz. Andromeda gökadası ile güneyindeki Miraç yıldızına indiğiniz kadar mesafe boyunca güneye doğru inerseniz M33’ü bulabilirsiniz. Andromeda’yı nasıl bulacağınızı öğrenmek için tıklayın.

En iyi gözlem zamanı Aralık ayı olmasına karşın

Çapı 50 bin ışık yılından (Samanyolu’nun yarısı) büyük olan Üçgen gökadasına, galaktik düzleminin üzerinden bakıyoruz. İzlemek keyifli; fakat yüzeyi çok parlak olmadığı için ışık kirliliğinin etkilediği gökyüzünde küçük dürbün ve teleskoplarla görmek zor olabilir. 5.8 kadir mertebesindeki parlaklığı yeterince karanlık yerlerde gözle tespite imkan veriyor.

Üçgen takımyıldızı sınırları içinde, hepsi 11. kadirden daha sönük olan NGC kataloğunda geçen birkaç gökada daha vardır. NGC 925 sarmal gökadası 30 milyon ışık yılı ötemizde 12 kadir parlaklıkta görülüyor ve gökyüzünde 10 yay dakikası boyunca uzanmakta.

GNC 925. via alchetron.com/NGC-925

Çubulu sarmal sınıfındaki NGC 672 ise 11.6 kadir görünür parlaklıkta 5 yay dakikası genişliğinde. Bizden uzaklığı 19 milyon ışık yılı. Aşağıdaki fotoğrafta (sol) daha yakın fakat daha cılız bir galaksi olan IC 1727  (sağ) ile beraber gözüküyor. IC 1727

NGC 678 ve IC 1727. Rolling Roof Gözlemevi.

Kaynaklar: wikipedia.org | bulutsu.org | earthsky.orgalchetron.com/NGC-925 |

Yay takımyıldızı (Sagittarius)

Parlak yıldızlara sahip olan Yay takımyıldızı gökyüzünde farketmesi en kolay burçlardan biridir. En parlak yıldızları ( Delta, Epsilon, Zeta, Phi, Lambda, Gamma-2, Sigma ve Tau Sagittarii) çaydanlığı andıran bir biçim oluşturuyor. Tabii evvelden çaydanlık olmadığından eski insanlar bu şekilde bir okçu figürü (ya da centaur) görmüşlerdir.

Zodyak takımyıldızlarından biri olan Yay takımyıldızı bir ok (Unicode U+2650 ♐) sembolüyle gösterilir. Latince ismi olan Sagittarius okçu demek zaten. Mitolojide, centaurus denilen yarı insan yarı at olan bir yaratık olarak tasfir edilir. Bu mitin kaynağı Babil. Buradan Yunan kültürüne geçiyor. Hakkında yazılı bilgiye ilk defa Antik Yunan astronomu Batlamyus’un (Ptolemy) 2. yüzyıldaki kayıtlarında rastlıyoruz.

Gökyüzünde 867 derece alan kaplayan Yay, Güney yarıküredeki en büyük takımyıldızlardan birisidir; alan bakımından genelde 15. sırada.

Gözlem

Samanyolu galaksisinin merkezi Yay’ın batı kısmında yer alır. Gökyüzündeki en yoğun bölgede olduğundan pek çok yıldız kümesi ve bulutsu içerir. Dürbün ile gözlem için gökyüzünün en iyi bölgesi sayılabilir. Bir Güney yarıküre takımyıldızı olmasına karşın Kuzey’den de görülebilmekte. Yay takımyıldızı Kuzey yarımkürede en iyi Ağustos ayında gözlemlenir.

Yay takımyıldızında görülebilecek gökcisimleri

Yay içinde pek çok Messier kataloğuna dahil obje bulunuyor. Burada izleyebileceğiniz bulutsular: Lagün (M8), Omega (M17) ve Trifid (M20). Yıldız kümeleri: Küresel küme olan M22, M28, M54, M55, M69, M70, M75; ve açık kümeler M18, M21, M23, M25.

Lagün Bulutsusu (M8)

5,000 ışık yılı uzağımızda, 140’a 60 ışık yılı boyutunda. Gökyüzünde 1.5° alan kaplar. Karanlık bir yerde çıplak gözle görülebilir. Direkt gözlemde gri renkte olan bulutsu, uzun pozlamayla pembemsi rengini ortaya çıkarır. Parlaklığı 3 kadir; epey parlak bir cisim.

M8 – Lagün bulutsusu. NASA/ESA Hubble

İlk olarak 1680’de John Flamsteed tarafından keşfedildi. Daha sonra birbirlerinden bağımsız olarak 1747’de Guillaume Le Gentil, 1764’de de Charles Messier tarafından keşfedildi.

Karanlık bulutsu özellikleri de taşıyan Lagün bulutsusu Barnard’ın Katoloğu’nda da yer alır. 17,000 civarında Bok Küresi içeriyor. Görece küçük sayılabilecek boyutta, izole karanlık bulutsulara Bok Küresi deniliyor ve isimleri astronom Bart Bok’dan geliyor. Sandığınız gibi değil yani 🙂

Omega Bulutsusu (M17)

Büyük yıldız oluşum bölgelerinden biri olan Omega da parlak bir bulutsu. Görünür parlaklığı 6 kadir. 4890 ışık yılı uzağımızdaki Omega, 1746 yılında Philippe Loys de Chésaux tarafından keşfedildi.

M17 – Omega Bulutsusu

Trifid Bulutsusu (M20)

M20 veya NGC 6514 olarak da adlandırılan Trifid bir emisyon bulutsusudur. Gökyüzünde Lagün bulutsusuyla arasında 2 dereceden daha az fark vardır. Ortalama 50 ışık yılı çapa sahip Trifid’in dışı maviye çalan bir yansıma bulutsusudur; pembe renkli iç kısmı ise iki karanlık bantla ayrılır. Bu üç parça kimi zaman “loblar” olarak da anılır.

Yıldızlar

Takımyıldızlardaki yıldızlar en parlaktan sönüğe doğru Grek harfleri ile adlandırılırlar. Bu kuralı ilk ortaya çıkartan Johann Bayer’dir. Yalnız, Bayer kendi kuralını Yay takımyıldızında çiğnemiştir. Bu yüzden isimlendirme sırası ile parlaklık sırası aynı değil. Gelelim yıldızlara:

Rukbat

Alfa Sagittarii (α Sgr), 180 ışık yılı uzakta mavi bir ana kol yıldızıdır. Yüzey sıcaklığı Güneş’in 2 katından fazla. Rukbat “Okçu’nun dizi” anlamına geliyor. Alfa olarak isimlendirilse de epsilon Sagittarii, yani Kaus Australis daha parlak. Rukbat sadece 3.96 kadir görünür parlaklıktayken, Kaus Australis 1.85 kadir parlaklığa sahiptir.

Nunki

Sigma Sagittarii (σ Sgr) 260 ışık yılı uzağımızda, 2.08 kadir parlaklığında bir mavi cücedir. “Nunki” adını Babilliler vermiş. İsmin çıkış noktası bilinmiyor ancak Fırat üzerindeki kutsal şehir Eridu’dan çıktığı düşünülmekte. Bugün kullandığımız en eski yıldız ismi Nunki’dir.

Ascella

Zeta Sagittarii (ζ Sgr), 90 ışık yılı uzağımızda bulunan ikili yıldız sistemidir. İkiside beyaz dev olan yıldızlar birbiri etrafında 21 yılda tur atarlar. Bu yıldızların parlaklıkları 3.3 ve 3.5 kadirdir.

Kaus Meridionalis

Delta Sagittarii (δ Sgr), sadece 85 ışık yılı uzaklığımızdadır. Görünür parlaklığı 2.71 kadirdir.

Arkab

Beta Sagittarii (β Sgr) 378 ışık yılı uzakta bulunan bir ikili yıldızdır. Bu iki uzak yıldız kütleçekimsel olarak bağlı değildir fakat pozisyonları gereği Dünya’dan birbirlerine çok yakın (0.36°) gözükürler. Birlikte Beta Sagittarii olarak anılırlar. Yıldızlardan parlak olanı (β¹ Sagittarii) 3.96 kadir parlaklıkta; β² Sagittarii’nin parlaklığı ise 7.4 kadir mertebesinde. Arkab “aşil tendonu” demek.

Kaus Australis

Epsilon Sagittarii, takımyıldızın en parlak yıldızı. 140 ışık yılı uzakta yer alan ikili yıldız sistemi. Yıldızlardan büyük olanı, çap bakımından Güneş’ten yaklaşık 7 kat büyük bir mavi dev. Kaus Australis, “yayın güney kısmı” demek.

Kaus Borealis

Lambda Sagittarii bir turuncu alt-dev yıldız. 80 ışık yılı uzağımızda ve güneşimizden çap olarak 11 kat daha büyük.

Nash

Gamma Sagittarii 100 ışık yılı uzakta parlayan bir turuncu dev. Güneş’ten yaklaşık 12 kat büyük.

kaynak: constellation-guise.com | earthsky.org |

Zürafa (Camelopardalis) Takımyıldızı

Zürafa takımyıldızı, kuzey gökyüzünde Kutup Yıldızı’nın aşağısında, Büyük Ayı ile Cassiopeia (Kraliçe) takımyıldızları arasındaki sönük yıldızlardan oluşan, geniş bir burçtur.

yıldız haritası
Zürafa Takımyıldızı gök atlasında adeta bir boşluğu dolduruyor.

Antik Yunanlar zürafaya kafası deveye, vücudu ise çizgilerinden ötürü leopara benzediği için camelopardalis (καμηλοπάρδαλις) isimini layık görmüştür. Zürafa takımyıldızına ise bu ismi Antik Yunanlılar vermemiştir. Farkedilir derecede parlak yıldızlara sahip olmadığından antik zamanlarda kimsenin ilgisini çekememiş, nihayet Petrus Plancius tarafından 1612 (veya 1613) yılında tanımlanmıştır.

Voyager 1

Artık yıldızlararası uzaya erişmiş olan Voyager 1 sondası, Camelopardalis takımyıldızı sınırları içinde ilerlemekte. Her yıl Dünya-Güneş mesafesinin 3.4 katı kadar yol kateden Voyager 1, 40 bin yıl kadar sonra, şu an Dünya’dan 17.6 ışık yılı uzakta olan  AC +79 3888 yıldızının 1.7 ışık yılı yakınından geçiş yaparak yoluna devam edecek.

Voyager 1, Zürafa takımyıldızı yönünde ilerliyor

Oldukça sönük bir takımyıldız olsa da bu görülebilecek hiçbir şeye sahip olmadığı anlamına gelmiyor. Gökyüzündeki konumu galaktik düzlemin karşısında yer alır ve sınırlarında birçok uzak gökadaya sahiptir.

Camelopardalis sınırlarında yer alan gök cisimleri

NGC 2403
1788 yılında William Herschel tarafından keşfedilen bir sarmal galaksi. Dünya’dan 8 milyon ışık yılı uzakta bulunan bu gökada aynı zamanda M81 Grubu‘nun dış üyelerinden biri. Gökada 8.0 kadir parlaklıkta ve gökyüzünde ortalama 0.25° uzunlukta görülür.

ngc 2403 gökadası
NGC 2403. Telif: Eric Coles ve Mel Helm

NGC 1502 ve Kemble’ın Yığını
NGC 1502 Dünya’dan 3000 ışık yılı ötede bulanan bir açık yıldız kümesidir. Yaklaşık 45 yıldız barındırır ve 6.9 kadir parlaklığıyla bir dürbünle kolayca izlenebilir. Bu küme içinde 20 yıldız ip gibi sıralanmış gözükür. Bu sıra Kemble’ın Yığını (Kemble’s Cascade) olarak anılmakta ve gökyüzünde 2.5° derece boyunca Samanyolu’na paralel olarak Cassiopeia’ya doğru uzanmaktadır.

NGC 1502 resmin solundaki yıldız kümesi. Kemble Yığını ise bu yıldız kümesinden başlayarak görüntünün üst köşesine doğru ilerleyen yıldızlardan oluşuyor.
Telif: Jim Thommes

IC 342
Dünya’dan 11 milyon ışık yılı uzaklıktaki 9.1 kadir parlaklıkta bir sarmal gökadadır. Görsel Tom O’Donoghue tarafından, toplam 15.5 saatlik pozlama sonucu Fransa, Les Granges’de yakalanmış.

IC 342. Telif: Tom O’Donoghue

IC 3568 (Limon Dilimi Bulutsusu)

4500 ışık yılı (1300 parsek) uzağımızdaki bir gezegenimsi bulutsudur. Gökyüzünde Polaris, yani Kutup Yıldızı’na sadece 7.5 derece uzaklıktadır. Görece genç bir bulutsu olup çekirdek çapı sadece 0.4 ışık yılıdır. 12.3 kadir parlaklığı ile pek amatör gözlemcilere göre bir hedef sayılmaz.

IC 3568 (Limon Dilimi Bulutsusu)

Zürafa takımyıldızındaki başlıca yıldızlar

Burçların yıldızları Grek harfleriyle (α, β,..) parlaktan sönüğe doğru adlandırılır. Zürafa’nın sönük yıldızları zamanında parlaklıklarına göre doğru sıralanamadığından bu kurala uymazlar.

β Cam 4.03 kadir ile Camelopardalis’in en parlak yıldızıdır. Biri 4.0 diğeri 8.6 kadri parlaklıkta yıldızlardan oluşan bir çift yıldız sistemidir. Başyıldız sarı renkli, Dünya’dan 1000 ışık yılı uzakta parlayan bir süper devdir.

CS Cam bu takımyıldızdaki en parlak ikinci yıldızdır.

α Cam 5 bin ışık yılı uzakta parıldayan mavi renkli bir süper devdir. 4.3 kadir parlaklığıyla insan gözüyle kolayca görülebilen en uzak yıldızlardan biri olup Zürafa’nın en parlak 3. yıldızıdır. Süper dev diyoruz çünkü 31 güneş kütlesindeki bu yıldızın yarı çapı güneşimizin 37 katı. İçine 50 binden fazla Güneş sığabilir! Güneş’ten 620 bin kat fazla ışık yaydığı için çok uzaktan parlak biçimde görülebiliyor.

11 Cam Dünya’dan 650 ışık yılı uzakta olup, 5.2 kadir parlaklığında görülür.
Yine 650 ışık yılı uzağımızdaki 6.1 kadirlik 12 Cam’a oldukça yakındır. Ancak bunlar gerçek çift yıldız değillerdir.

Σ 1694 (Struve 1694, 32 Cam) 300 ışık yılı uzaklıkta bir çift yıldızdır. İki bileşen de mavi-beyaz renktedir; başyıldız 5.4, yoldaş olansa 5.9 kadir parlaklığında.

Z Cam AAVSO programı kapsamında sıklıkla takip edilen bir değişen yıldız. Z Camelopardalis değişen yıldızlarının ilk örneği konumundadır.

Yararlanılan Kaynaklarkozmikbulut.comspace.com |