Astronomik Birim

Astronomik birim (ing: astronomical unit) gökbilimde kullanılan bir uzaklık ölçüsüdür ve 149,597,870 km mesafeyi ifade eder. Bu mesafe de kabaca Dünya ile Güneş’in merkezleri arasındaki uzaklığa karşılık gelir.

Kısaltması ab olan astronomik birim, daha çok Güneş Sistemi ölçeğindeki uzaklıkları ifade etmek için kullanılır. Güneş-Dünya uzaklığı 1 ab kabul edildiği için, diğer gezegenlerin uzaklıklarını bu ölçü üzerinden vermek oldukça kullanışlıdır. Ötegezgen sistemlerinin boyutlarını belirtmek için de AB kullanılır. Bu sayede kendi sistemimizle karşılaştırma yapmamız kolaylaşmış olur.

Güneş Sistemi’nin dışındaki cisimler çok daha uzak olduğu için AB kullanmak pek yararlı değildir. Bu tarz astronomik uzaklıklar için ışık yılı ve parsek birimleri kullanılır. 1 ab’nin yaklaşık 8 ışık dakikası olduğunu düşünürseniz bu uzaklıkların ne derece büyük olduğu anlaşılır.

Gezegenlerin Güneş’ten uzaklıkları:

Merkür: 0.387 ab
Venüs: 0.723 ab
Dünya: 1.000 ab
Mars: 1.524 ab
Jüpiter: 5.203 ab
Satürn: 9.582 ab
Uranüs: 19.201 ab
Neptün: 30.047 ab

Güneş Sistemi’nin daha ücra köşeleri:

Kuiper Kuşağı: 30 ile 55 AB
En uzak uzayaracı, Voyager 1: 142,28 AB (Mayıs 2020)
Oort Bulutu: 5,000 ile 100,000 AB

Dünya yörüngesi elips biçimindedir ve elips iki eksende ayrı çapa sahiptir. Astronomik birim Dünya yörüngesinin büyük eksen yarıçapına eşittir. Güneş Sistemi içindeki kütleçekim etkileşimi kusursuz ve sabit bir yörünge hareketine olanak vermez. Bu nedenle de yörüngelerin yarı çapı her zaman değişir. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) bu sorunu çözmek için 1976 yılında 1 astronomik birimi, kütlesi sıfır kabul edilen bir taneciğin 1 Gauss yılı (365,2568983 gün) sürede çizdiği düzgün dairesel yörüngenin yarıçapı olarak tanımlayıp sabit bir değere dönüştürmüştür.

kaynak: cneos.jpl.nasa.gov | wikipedia.org | earthsky.org |

Karşı konum

Karşı konum

Gözlem yapılan gökcisminden bakıldığında, diğer iki gökcisminin, gözlem noktasına göre karşılıklı konumda bulunmasıdır. Karşı konumda, gözlem yapılan ortada olmak üzere üç gökcismi bir hat üzerinde dizilir.

Karşı konum lafı geçtiğinde gözlem yapılan cisim sıklıkla Dünya, bahsi geçen gökcisimlerinden biri de Güneş’tir. Buna göre Güneş’in göksel kürede bulunduğu konumun tam karşısında yer alan cisim karşı konumdadır. Bu bir dış gezegen, Ay, kuyruklu yıldız veya Dünya’ya göre Güneş’e daha uzak olan herhangi bir gökcismi olabilir.

Karşı konumda bulunan gezegenler astronomi gözlemi için en uygun noktadadır, çünkü Dünya’ya en yakın konumda bulunurlar.

Alt gezegen – Üst gezegen

Alt gezegen ve üst gezegen terimleri ilk kez Kopernik tarafından kullanılmıştır. Yörüngesi Güneş’e Dünya’nınkinden daha uzak olan gezegenlere dış gezegen, daha yakın olanlara da alt gezegen denir. Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün dış gezegenlerdir. Güneş’e daha yakın yörüngeli Merkür ve Venüs ise alt gezegendirler. Dünya yörüngesi sınırı teşkil ettiğinden gezegenimiz alt veya üst sınıfına girmez.

İç gezegen – Dış gezegen

Güneş Sistemi’nin iç yörüngelerinde bulunan Merkür, Venüs, Dünya ve Mars iç gezegen olarak tanımlanırlar. Bunların ortak özelliği kayalık bileşimli olmasıdır. Dünya’ya benzediklerinden ötürü aynı zamanda yerbenzeri gezegen olarak da anılırlar.

Sistemimizde dış yörüngelerde bulunan gezegenler ise dış gezegen olarak tanımlanır. Bunların ortak özelliği ise yüzeylerinin kayasal değil, gazdan oluşması. Gaz devi olarak da anılan bu gezegenler kocaman gaz toplarıdır. Büyük bölümü gazdan oluşan bu tarz gezegenlerin yalnız merkezlerinde katı bir çekirdek bulunur. Çekirdek aşırı basınç sebebiyle sıvılaşmış bir katmanla sarılı olabilir. Üzerlerine düşen katı bir cisim, bütünlüğünü koruyabiliyorsa, bu merkeze kadar inecektir. Güneş sistemindeki dış gezegenler: Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’dür.

Güneş’i ve gezegenleri oluşturan toz diskinin merkezdeki yıldıza yakın kısmında metal ve kayaçlar toplanırken, daha hafif olan gazlar ve buz parçaları diskin dışında kaldı. Bu sayede iç yörüngelerde kayaç gezegenler, daha dış yörüngelerde ise gaz devleri konuşlanmıştır.

Astrometri (gök ölçüm)

Astrometri (gök ölçüm): gökbilimin, gök cisimlerinin konum ve hareketlerini hesaplamayı konu edinen dalı. Gök cisimlerinin pozisyonlarını, hareketlerini ve aralarındaki mesafeyi ölçme işleri astrometrinin ilgi alanına giriyor.

Astronometri cisimlerin gökyüzündeki konumlarını bulma sanatıdır. Bu sanatta keskin ölçümler yapmak kimi zaman görünmeyeni görmenizi sağlayabilir. Örneğin bir yıldızın az da olsa yalpaladığını farkederseniz, yıldızın bir ötegezegeni olduğunu düşünebilirsiniz. Ya da bir yıldız çifti olduğunu.

Örneğin, Sirius düz bir doğrultuda hareket edeceğine zamanla eğilen bir rotada ilerlediği keşfedilince, bir beyaz cüce olan yoldaşa sahip olduğu da ortaya çıktı.