Haftalık Gökyüzü Raporu – 49

İlk kez bir ötegezegende su buharı keşfedildi

Sanatçı gözünden K2-18 b.

K2-18 b isimli ötegezegenin atmosferinde gaz halinde su tespit edildi. Tıpkı Dünyadaki gibi.. Bu keşifle Dünya dışında ikinci bir sulak gezegen keşfetmiş olabiliriz. K2-18 Dünya’nın yaklaşık iki katı büyüklüğünde bir süper-dünya. Kütlesi ise gezegenimizin 8 katı.

2015 yılında keşfedilen K2-18 b, kırmızı cüce sınıfında bir yıldızın çevresinde yaşanabilir bölge sınırları içindeki bir yörüngede hareket ediyor. Yaşanabilir bölge bir gezegenin yıldızından, yüzeyindeki suyun tamamen donmayacak kadar yakın ve tamamen buharlaşmayacak kadar uzak olan uzaklığı ifade ediyor.

Gezegen bu haliyle Dünya’ya oldukça benzer olabilir. 2021 yılında James Webb Uzay Teleskobu fırlatıldıktan sonra bu tarz ötegezegenler hakkında çok daha detaylı çalışmalar yapılabilecek.

Merhaba Borisov, ve güle güle

NASA Jet İtki Laboratuvarı’ndan araştırmacılar keşfedilen bir cismin Güneş Sistemimiz dışından gelmiş olabileceğini ortaya çıkardı. Keşfin sahibi Kırım’dan Gennadii Borisov. Yıldızlararası ziyaretçi olduğu düşünülen ve C/2019 Q4 (Borisov) olarak işaretlenen kuyrukluyıldız yaklaşık 150,000 km/saat hızla hareket ediyor. Bu hız, Borisov’un bulunduğu uzaklıkta (Güneş’ten 420 milyon km) hareket eden cisimlere göre oldukça fazla.

Yeni keşif akıllara daha önce ziyaretimize gelen ‘Omuamua kuyrukluyıldızını hatırlattı. Öyle görülüyor ki araştırmalar arttıkça daha sık bu tarz Güneş Sistemi dışından gelen gökcisimlerine şahit olacağız.

3 milyar ışıkyılı uzaktaki milisaniyelik patlama

Çin’de bulunan dünyanın en büyük teleskobu: FAST (Five hundred meter Aperture Spherical Radio Telescope)

Dünyanın en büyük teleskobu Çin’de bulunuyor. 500 metre çaplı bir radyo teleskop olan FAST (Five hundred meter Aperture Spherical Radio Telescope) veya Çinlilerin dediği gibi ‘Tianyan’ şimdi evrende bilinen en parlak patlamalar olan derin uzaydaki hızlı radyo patlamalarını (FRB) takip ediyor. İlk kez 2007 yılında keşfedilen bu patlamalara hızlı denilmesinin sebebi sadece birkaç milisaniye sürmeleri. Karadelikler veya magnetarlarca oluşturulduğu sanılan FRB’ler sırasında olağanüstü miktarda enerji saçılıyor. FAST tarafından yakalanan FRB’nin (FRB 121102) ilginç yanı ise tekrar ediyor oluşu. 3 milyar ışıkyılı ötede gerçekleşen patlama ilk kez 2012’de Porto Riko’daki Arecibo Gözlemevi tarafından tespit edilmişti. Daha sonra farklı radyo teleskoplar da patlamayı defalarca kez yakaladılar. FAST 30 Ağustos’ta 12, 3 Eylül’deyse 20 kez aynı patlamayı gözlemledi. FAST’ten gelen veriler FRB’lerin nerde ve nasıl oluştuğuna dair fikir edinmemizi sağlayabilir.

Dronlar Alemi

Suudi rafinerisine dron saldırısı

Yemen’de Suudi işgaline direnen Husiler, İran’ın askeri desteği ile insansız hava araçları da kullanarak Suudilere saldırmaya devam ediyor. Bu defaki saldırıdaysa Suudi kaybı çok büyük. Suudi kraliyet ailesine ait Aramco şirketine ait petrol rafinerisine 1,300 km uzaktan gerçekleştirilen saldırıda çok büyük maddi hasar meydana geldi. Geçtiğimiz yıl 1,500 km menzilden saldırı gerçekleştiren Husiler’in yine Sammad-3 modeli dronlar kullandığı tahmin ediliyor. Saldırı sonrası Aramco üretimi yarı yarıya kıstı. Bunun Suudilere maliyeti 275 milyon dolar. Yeni silahlar almak için on milyarlarca dolar harcayan Suudilere bu kadar büyük kayıp yaşatan Husiler’in dronları bu kadar pahalı değil muhtemelen.

Haftalık Gökyüzü Raporu – 48

Hindistan Ay’a konmayı kıl payı kaçırdı

Hindistan bayrağı ülkenin hedeflediği Ay önünde.

Geçtiğimiz aylarda İsrailli girişim Ay yüzeyine Bereşit isimli uzayaracını indirmeyi çalışmış ancak başarısız olmuştu. Başarsalardı İsrail’i Ay yüzeyine iniş yapan 4. ülke konumuna getireceklerdi.

Aynı hedef için bu kez Hindistan şansını denedi ancak Hintliler de başarısız oldu. Hindistan Uzay Araştırmaları Kurumu (ISRO) Chandrayaan-2 ile iletişim yüzeye 2.1 km kala koptuğunu bildirdi. Yer aracı başarısız olsa da Chandrayaan-2 görevine dahil olan uydu yörüngeye oturdu.

Ay’a bugüne dek inmeyi başaran ülkeler: Sovyetler Birliği, ABD ve Çin. Hindistan 2024 yılında tekrar Ay’a araç yollayacak.

Türkiye’nin S400’leri görüntülendi mi?

İsrail istihbarat firması ImageSat twitter hesabından Türkiye’ye ait S-400 bataryalarının olduğunu iddia ettiği uydu görüntülerini paylaştı. Şirketin twitter hesabını incelediğiniz taktirde yer gözlem uydularının ne kadar stratejik olduğunu anlıyorsunuz; tabii bir de gözetlendiğinizi!

Türkiye Uzay Ajansı’nın ilk toplantısı

Türkiye Uzay Ajansı’nın ilk yönetim kurulu toplantısı gerçekleştirildi. Ajansın gündeminde Milli Uzay Programı oluşturulması var. Ayrıca Türkiye Uzay Ajansı’nın logosunun vatandaşların katılımıyla seçilmesi için hazırlık yapılması kararlaştırıldı.

Kasırganın gözü

Uluslararası Uzay İstasyonu’ndaki NASA astronotu Nick Hague, Karayipleri etkileyen Dorian Kasırgası’nı fotoğraflardı. Aşağıdaki etkileyici fotoğrafta kasırganın merkezi görülüyor.

Haftalık Gökyüzü Raporu – 47

Eylül’de gökyüzü

Eylül geldi çattı. Kışa doğru giderken açık ve güzel havaların tadını çıkarmak lazım. Eylül ayında gökyüzünde neler görebileceğimizi astrobilgi.org’dan öğrenebilirsiniz.

Türkiye’nin ilk astronotu 2023’de uzaya çıkacak mı?

Rusya Federal Uzay Ajansı (Roscosmos) Başkanı Dmitry Rogozin 2023 yılında ilk Türk astronotu ISS’e göndermeyi teklif etti:

“Cumhuriyetin 100.yılını kutlamak için yörüngeye bir Türk astronotunu gönderebiliriz. Kozmonot Eğitim Merkezi bunun üzerinde çalışmaya hazır.”

MAKS-2019 Uluslararası Havacılık Fuarı için Rusya’da bulunan Cumhurbaşkanı Erdoğan teklifi kabul ederek “Tüm ulusum adına teşekkürlerimi dile getirmek isterim. Yaptığınız çalışmadan dolayı sizlere çok teşekkür ederim.” dedi.

Henüz durum resmiyet kazanmamış olabilir ancak öyle görülüyor ki 2023 yılında ilk astronotumuzun yörüngeye çıkması ihtimaller dahilinde.

Hindistan Rus roketleri üretebilir

Uzaya çıkabilmek için Rusya’nın elindeki teknolojiden faydalanan sadece biz değiliz ama işe daha erken başlayanlar şimdi çok daha farklı yerlerde.

Hindistan yönetimi uzay programında kullandığı, Rus teknolojisi yarı-kriyojenik roket motorlarının Hindistan’da üretilmesinde anlaşma sağlamak için Rus tarafı ile görüşüyor. Hindistan 2022’de üç astronottan oluşan bir mürettebatı uzaya göndermeyi kapsayan ilk insanlı görevini planlamakta. 2022 Hindistan’ın bağımsızlığının 75’inci yılı olması sebebiyle anlamlı.

Roscosmos başkanı Dmitry Rogozin, Rusya’nın şu an ABD’ye de sattışını yaptığı RD-180 roket motorlarının Hindistan’a satılabileceğini belirtmiş. Hindistan tarafı ise tür veya model farketmeksizin Rus motorlarıyla ilgilenmekte.

James Webb Uzay Teleskobu’nun montajı tamamlandı

NASA’nın, Hubble’ın yerini alacak olan James Webb Uzay Teleskobu’nun yapımı kadar parçalarının montajı da oldukça karmaşık bir süreçti. Uzun uğraşlardan sonra uzay teleskobunun montajı nihayet bitti. 2021 yılında fırlatılması planlanıyor. Yeni nesil uzay teleskobu James Webb Hubble’dan farklı olarak Dünya çevresindeki bir yörüngeye değil, 1.5 milyon km uzağımızdaki L2 denilen ve uzayda sabit kalabileceği bir noktaya konuşlanacak. 18 parçadan oluşan, altın kaplı ve 6.5 metre çaplı (Hubble: 2.4m) aynası sayesinde uzaydaki en büyük teleskop olacak James Webb, evrenin ilk zamanlarına dair gözlem yapacak, oluşan ilk gökadaları görüntüleyecek.

Uzayda işlenen ilk suç

Uluslararası Uzay İstasyonu’nda görev yapan NASA astronotu Anne McClain hakkında, boşanma davası açan eşi Summer Worden’ın banka hesaplarına girdiğini kabul etmesinin ardından soruşturma başlatıldı. Avukatı aracılığıyla açıklama yapan McClain hesapta faturalar ve Worden ile beraber büyüttükleri oğlunun bakımı için yeterli para olup olmadığını kontrol etmek istediğini söylemiş. Olay tarihe uzayda işlenen ilk suç olarak geçebilir.

Bu arada Uluslararası Uzay İstasyonu her ne kadar uzayda olsa da istasyonun sahibi konumundaki ABD, Rusya, Avrupa, Kanada ve Japonya arasındaki anlaşma gereği, astronotlar için kendi ülkelerinin yasaları geçerli.

Uzayda 600 Mbit internet

Haberden anlaşılacağı üzere uzay istasyonundan da internete bağlanabiliyor. Gerçi istasyonun Dünya çevresinde yaklaşık 90 dakikada bir tur atması sebebiyle kesintisiz, hızlı ve güvenli iletişim sağlayabilmek kolay iş değil. Yapılan son iyileştirmeyle birlikte Uluslararası Uzay İstasyonu’nda internet bağlantı hızı 600 megabite çıkarılmış durumda.

Rusya’nın insansı robotu FEDOR uzayda

Hem uzaya insan göndermek maliyetli hem de insanların uzay boşluğunda görev yapmaları oldukça zor. Durum bu olunca çeşitli görevler için robotların kullanılması zorunlu oluyor. Rusların geliştirdiği FEDOR isimli insansı robot da yörüngedeki görevlerde inanlara yardımcı olması için tasarlanmış. Bu hafta uzay istasyonuna ulaştı.

FEDOR kendi kendine görevler gerçekleştirebildiği gibi bir insanın komutlarıyla da iş yapabiliyor. Bunun için operatör sanal gerçeklik cihazları için kullanılan kask ve özel elbise giyerek FEDOR’u komuta edebiliyor.

Haftalık Gökyüzü Raporu – 46

Rolls-Royce yerli savaş uçağı motoru projesinden çıkıyor

Rolls-Royce sadece lüks arabalar üretmiyor, aynı zamanda önemli bir motor üreticisi. Uçak motorları konusunda da uzman. Türkiye’nin TF-X olarak bilinen Milli Muharip Uçak (MMU) programına motor geliştirmek isteyen Kale Grubu bu iş için Rolls-Royce ile 2017’de ortaklık kurmuştu. Rolls-Royce yaptığı bir açıklamayla Kale Grubu ile yürüttüğü çalışmaların kapsamını daralttığını duyurdu. Reuters kaynaklı bir habere göre Rolls-Royce aldığı karar için “geçen yıl Kale Grubu ile görüşmelerde fikri mülkiyetlerin paylaşılması ve projeye Katar-Türk ortaklı bir şirketin katılımıyla ilgili bir takım anlaşmazlıkların etkili olduğu” kaydedildi.

TF-X’in temsili bir görüntüsü

Türk-Katar ortaklı şirket diye bahsedilen, AKP iktidarına yakın sermayedar Ethem Sancak’ın BMC şirketi. Muhemelen TF-X projesinin potansiyel rantı, zırhlı araç üreten şirketi uçak motoru işine sokma fikrini doğurmuş. Rolls-Royce’un kararında S-400 geriliminin de etkisi olabilir. TF-X projesi hakkında detaylı bilgiyi Ayhan Tarakcı’nın videosundan edinebilirsiniz.

Prof. Dr. Nüzhet Gökdoğan anılacak

İÜ Amatör Astronomlar Kulübü, Dünya Emekçi Kadınlar Günü için 7 mart 2019’da Türkiye’nin astronomi araştırmaları adına önemli bir isim olan Prof. Dr. Nüzhet Gökdoğan’ın anılacağı bir etkinlik gerçekleştirecek.

Prof. Dr. Ethem Derman’ın sunum yapacağı etkinlikte hava koşulları uygun olduğu takdirde teleskoplarla gökyüzü gözlemi yapılacak.

Güneş Sistemi’ndeki en uzak gökcismi keşfedildi

Geçtiğimiz Aralık ortasında böyle bir başlık atıp Farout (çok uzak) adı verilen yeni keşfedilmiş bir gökcisminin haberini vermiştim. Şimdi Farout’tan da daha uzakta bulunan yeni bir cisim keşfedildi ve Farfarout (çok çok uzak) ismi verildi. Oy farfara farfara.. Farout 120 AB uzakta keşfedildi, Farfarout ise 140 AB uzaklıkta. Fark 3 milyar km civarında.

Ay yolundaki Bereşit ilk fotoğrafını yolladı

İsrail’in geliştirdiği ve Ay’a giden ilk özel girişim uzayaracı olması planlanan Bereşit sondası, Ay yolundaki ilk fotoğrafını yolladı. Fotoğrafta Avustralya kıtası görülüyor. Fotoğraftaki plakada “küçük ülke, büyük rüyalar” yazmakta. Önemli olanın büyük olmaktan çok hayaller olduğu açık.

Bereşit ile ayrıntılı bilgiyi bu yazıdan edinebilirsiniz.

SpaceX yolcu taşımacılığına bir adım daha yaklaştı

Hali hazırda Dragon kapsülleri ile Uluslararası Uzay İstasyonu’na kargo taşıyan SpaceX, yörüngeye mürettebat taşımak için tasarladığı kapsülü ilk denemesinde başarıyla yörüngeye çıktı. Elbette bu denemede araç boş gönderildi.

Dronlar Alemi

Doğu Eksperesi’nin Erzincan, İliç’ten geçerkenki olağanüstü görüntüsü dorn ile kaydedilmiş:

Çok uzun zamandır hayalleri süsleyen uçan arabalara hiç olmadığından daha yakınız. Pek çok ülkede farklı şirketler uçabilen arabalar üzerine çalışıyor, uçan taksiler hizmete girmeye hazırlanıyor. Peki sıradan arabalar için lastik üreten bir şirket bu dönüşüme nasıl hazırlanır? Goodyear’ın uçan arabalar için hem tekerlek hem de pervane olabilen tekerlek tahayyülü:

Haftalık Gökyüzü Raporu – 45

Murat Yılmaz Gödence Observatory

Mart geldi: geceler kısalsa da daha az zorlayıcı hava koşulları yakınımızda. Mart ayında Ay’ın ve gezegenlerin konumları ve önemli gök olaylarını ayrıntılı şekilde astrobilgi.org‘dan öğrenebilirsiniz.

Hava koşullarından ötürü gözlem etkinlikleri için genelde yaz ayları tercih edilse de bir süreden beri kışın da gidilebilecek gözlem etkinliği bulabiliyorsunuz.

Bunlardan biri olan Ankara Astronomi Topluluğu‘nun düzenlediği Beypazarı Karagöl gözlem ve astrofotografi kampının yenisi 8 Mart 2019 tarihinde gerçekleştirilecek. Beypazarı’na 30 km mesafede 1600 metre rakımlı Karagöl’de gerçekleşecek etkinlik Cuma-Cumartesi akşamı kamp, Pazar günü de kahvaltının ardından Ankara’ya dönüşle sonlanacak. Konaklama bireysel olarak getirilecek çadırlarda yapılacak. Çadır, mat, uyku tulumu ve mümkünse bir battaniye gibi bazı malzemelerin mutlaka getirilmesi isteniliyor. Kamp alanının da kendine göre bazı kuralları var. Ayrıntıları buradan öğrenebilirsiniz.

Eğer kampa katılamıyorsanız Ankara Astronomi Topluluğu üyelerinden Mustafa Aydın’ın Radyo A’da yaptığı astrofotoğraf söyleşisini dinleyerek bir sonraki etkinliğe kadar idare edebilirsiniz.

Tuhaf bir yıldız

Yıldızların çoğu birbirine benzer, boyut ve sıcaklıklarına göre içerdikleri elementlerin oranlarında fazla bir şaşma olmaz. Ancak bazı yıldızların yüzeylerinde kimi ağır elementler olağanın çok üzerinde bulunur. Kimyasal tuhaf olarak sınıflanan bu yıldızlar genellikle kırmızı-soğuk dev yıldızlar veya mavi-sıcak cüce yıldızlardır.

Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Tolgahan Kılıçoğlu, Ankara Üniversitesi Kreiken Gözlemevi T40 Teleskobu ile yaptığı 2 yıllık gözlem ve araştırmaları sonrasında bu bahsettiğimiz genel tanımlara da uymayan ‘kimyasal tuhaf’ olarak adlandırılan sıcak bir dev yıldız keşfetti. Mevcut teorilerin pek öngörmediği bu sonuç teorilerin geliştirilmesinde rol oynayacak.

Ankara Üniversitesi Kreiken Gözlemevi, Doç. Dr. Tolgahan Kılıçoğlu

Normal yaşantımızda farketmesek de Dünya’nın küresel olduğunun farkındayız, en azından şuursuz olmayanlarımız. Peki gezegenimizin küreselliğini gözle tespit edebilmek için çıkmamız gereken yükseklik ne kadardır? Evrim Ağacı’ndan Çağrı Mert Bakırcı konu hakkındaki ayrıntılı yazısında bu yüksekliğin 35.000 ft (10.670 km) veya biraz altı olduğunu belirtmiş. Yeri gelmişken AstroTürk’ün ufuk hesaplama aracını da hatırlatayım.

İsrail’in Ay yolculuğu başladı

İsrailli SpaceIL girişiminin geliştirdiği Ay sondası Bereşit 22 Şubat günü SpaceX Falcon 9 roketi ile Dünya yörüngesine girdi. Yörüngede gerçekleştireceği 3 manevra ile Ay’a ulaşmak için gerekli enerjiyi toplayacak Bereşit ismi verilen uzayaracı Ay’a ulaşan ilk özel girişim araç olacak ve İsrail Ay’a ulaşan 4. ülke olacak. Uzayaracıyla ilgili detaylı bilgiye buradan erişebilirsiniz.