turkuaz tutulum

Bir ay tutulmasını düşündüğünüzde, aklınıza renk olarak kırmızı gelir. Dünya’nın gölgesinin çekirdeği, gezegenimizin atmosferinin kenarlarından geçen gün ışınlarının filtrelenmesi sonucu kırmızılaşır. Gölge Ay’ı geçerken, onu gerçekten açık kırmızıya çevirir.

Ama bazı kişiler 3 Mart’taki tutulmada kırmızının dışındaki renkleri de fark ettiler. “Beni en çok şaşırtan, Dünya’nın gölgesinin kenarında inanılmaz mavi ve turkuaz tonlarının olmasıydı.” diyen, Almanya Triere’den, Eva Seidenfaden şu görüntüyü yakalamış:

Üstte: Eva Seidenfaden‘in izniyle. (paraselene.de)

Bu renkler nereden geliyor? Atmosfer optiği uzmanı Les Cowley’e göre bunun pek çok sebebi olabilir. İnsan gözü/beyni bir tutulmanın kırmısı ve kahverengisini, yeşil ve mavi olarak algılayabilir. Renk Kanunu’nun sebep olduğu bu olaya bir başka örnek ise, gündoğumu sırasında kimi zaman aslında sarı renkte olan yerlerin açık yeşil gözükmesidir. Bir diğer unsur ise beyaz dengesi. Bir çok kamera bunu, aksi istenmemişse, otomatik olarak yapıyor. Kısaca, görüntü renkleri yüzeyden yansıyan asıl ışığı göstermeyebilir.

 

Üstte: Tutulmanın çeşitli evrelerinde ay farklı renklerde görüldü. Riccardo Di Nasso‘nun izniyle. (riccardodinasso.com)

Bir başka görüşe göreyse tutulumdaki mavileşme sadece algısal olmaktan öte gerçek de olabilir. Bu görüş, Kolorado Üniversitesi Atmosfer ve Okyanus Bilimleri Bölümü’nden Dr. Richard Keen’den geliyor. Bay Keen’e göre ayı aydınlatan ışığın çoğu stratosferden geçip, kırmızılaşıp yayılıyor. Buna karşın üst stratosferden geçen ışık, görünür kırmızı ışığı yutan (absorblayan) ve geçen ışığı daha mavi yapan, ozon tabakasına giriyor. Bu, Dünya’nın gölgesinin kırmızı çekirdeğinin etrafında mavi saçak şeklinde görülebilir. Mavi ozon saçağı genellikle, volkanik püskürmelerden sonraki karanlık tutulmalar sırasında görünmesine karşın aynı zamanda ‘normal’ tutulmalarda da görülür.

Kaynak: spaceweather.com

güneşin soğuk sırrı

Güneşin bir kutbu ötekinden daha soğuk. Bu şaşırtıcı sonuç ESA-NASA Ulysses uzay aracından gelen verileri analiz eden biliminsanları tarafından 20 şubat günü duyuruldu. Ulysses, uzay aracının biricik yana yatık yürüngesinin sonucu olarak, NASA ya da Avrupa filolarında güneşin kutupları üzerinde uçabilem becerisine sahip tek gemi. Güneşin keşfedilmemiş kutup bölgelerinde çalışma yetneği güneş fizikçileri tarafından ödüllendirildi.

see caption

Sağda: Ulysses Güneş’in güney kutbu üzerinde. Ressam çalışması. Hak sahibi: ESA.

Ulysses’in 1994 ve 1995’deki ilk kutupsal komşulaması* asimetriyi -“% 7-8’lik sıcaklık farkını- açığa vurmuştu”, diyor Maryland Üniversitesi’nden, Ulysses bilim takımı üyesi George Gloeckler. Ölçüm hem gizemli hem de inanılması biraz zor. Güneşin bu düzensizliğine ne sebep oluyor?

Bu sorunun hâlâ kesin bir yanıtı yok, ama bugün en azından araştırmacılar sonucun kesin olduğunu biliyorlar. Ulysses Güneş’in güney kutbuna 2007’de döndü ve “son gözlemler ortalama sıcaklığın … bizim 12 yıl önce gördüğümüzle göreceli olarak aynı olduğunu gösterdi” diyor Gloeckler.

Güneş’in sıcaklığını ölçmek hassas bir iş. Uzay aracı güneş yüzeyine termometre koyamaz. Onun yerine, Ulysses 300 milyon kilometre mesafeden güvenle güneş rüzgarlarından örnekler alır. “Güneş rüzgarlarında bulunan iki oksijen iyonunun çokluğunu ölçüyoruz. O6+/O7+ oranı bize gazın sıcaklığını söylüyor,” diyerek açıklıyor Gloeckler. Kendisi Ulysses’de bulunan ve bu ölçümleri yapan aygıtın (SWICS – Solar Wind Ion Composition Spectrometer ) baş müfettişi.

 

Üstte: Ulysses’in Güneş etrafındaki yörüngesi

SWICS’e göre güneş rüzgarının ortalama sıcaklığı bir milyon santigrat derece. Ama bir kutbun üzerindeki rüzgar diğerinden yaklaşık 80.000 derece daha soğuk. Araştırmacılar Ulysses’e gelen güneş rüzgarlarının, güneş yüzeyine yakın kutup koşulları hakkında birşeyler söyleyeceğine inanıyorlar. Güneş rüzgarının kutuplardan geldiğini açıklıyor, NASA merkezindeki Ulysses Programı’ndan Arik Posner. “Güneşin manyetik alanı kutupların üstünden açılıyor ve güneş atmosferinin bir kısmının kaçmasına imkan sağlıyor”. Bu açıklıklar ‘koronal delikler’ olarak adlandırılıyor ve sıcak atmosfer güneş rüzgarı şeklinde şidletle esiyor.

Asıl soruya geri dönelim: Sıcaklık farkı neyi ifade ediyor? “Belki de iki kutupda güneşin atmosfer yapısı farklıdır” kuramını ortaya atıyor Arik.

Dünya’da buna benzerlik var. Güney Kutbu üzerindeki stratosfer, ortalama olarak Kuzey Kutbu üzerindeki stratosfere göre daha soğuk. Sebep Dünya’daki karaların farklı dağılımının (kuzeyde karalar daha fazla) atmosferik döngülerdeki etkisi olmalı.

Güneşin durumunda, fark toprak değil de manyetizma. Görünüşe göre, güneşin kuzey manyetik kutbunda birşeyler güneş atmosferini tutarak az miktarda soğutma sağlıyor. İspat: “Soğuk leke”** güneşin kutupları döndüğünde kuzey manyetik kutbunu izler.

see caption

Üstte: Ulysses tarafından ölçülen milyonlarca Kelvinlik güneş rüzgarı sıcaklıkları. R. von Steiger ve G. Gloeckler’a ait. [Büyük resim]

Güneş’in manyetik kutuplarının polaritesi 1994 komşulamasında —11 yıllık güneş lekesi döngüsünün bir etkisi olarak, tersine dönmüştü. diye not ediyor Posner. “..aynı zamanda sıcaklık asimetrisi de tersine döndü. Görüldüğü kadarıyla bu bir manyetik fenomen“, işte bu!

Ulysses’in şu anki güney kutbu yakınlaşması biterken, bir diğerine, kuzey kutbuyla olan 2008 başlarında gerçekleşecek komşulamasına gidiyor. Bir sonraki buluşma çok soğuk bir güneş gizeminin ortaya çıkarılması için daha fazla ipucu sağlayacak.

*Komşulama: (İng: Flyby) Bir uzay aracının bir gökcisminin yanından geçişi. ‘Flyby’ kelimesinin karşılığı Türkçe sözlüklerde olmadığı için onun yerini ‘komşulama’ kelimesiyle doldurmaya çalıştık.

** Güneş lekelerinde sıcaklık, ortalama güneş yüzeyi sıcaklığından daha düşüktür.

Kaynak: science.nasa.gov

bir tutulmanın ardından

Üstte: Dünya atmosferinden yansırken kırılan ışınlar, ayın yüzeyinin kırmızı renkte ışımasına neden oluyor. Yüksek çözünürlükteki görüntü için tıklayın. Martin Campell’in izniyle.

Bir tutulma daha geride kaldı. Aslına bakarsanız bir hafta içinde iki tutulmayı geride bıraktık! Bu doğru, ayın dünyanın gölgesinden girip çıkmasıyla oluşan tam ay tutulmasının yanı sıra bir başka tutulmada -sadece- NASA tarafından gözlemlendi.

Altta: Yüksek çözünürlükteki görüntü için resme tıklayın. Ginger Mayfield’ın izniyle. Ginger’ın sitesine buradan ulaşabilirsiniz.

Bahsettiğimiz bu diğer tutulma, ay güneşin önünden geçmesiyle 25 Şubat 2007 tarihinde gerçekleşti. Yalnız bu güneş tutulması dünyadan görülemedi. Bu olayı bizim yerimize, Dünya’nın gerisinde, güneşteki yörüngesinden gözlemleyen STEREO-B uzay aracı izledi. NASA’nın STEREO görevi Ekim 2006’da güneş fırtınalarını araştırmak için fırlatılan iki uzay aracından oluşuyor. 12 saat süren geçişi gözlemleyen uzayaracı aya bizim olduğumuzdan 4,4 kat daha uzak olduğundan; bulunduğu noktadan ay, bizim gördüğümüzden (çapı) 4,4 kat daha küçük gözüküyor. Uzayaracının dünyaya olan uzaklığı ise yaklaşık 1,9 milyon kilometre

Üstte: STEREO-B uzayaracının çektiği görüntüleri video formatında izleyebilmek için resme tıklayın. NASA

Kaynak: NASA’nın STEREO görevi sayfası | Spaceweather.com | Görüntüler, yukarıdan aşağıya doğru: Martin Campell, Ginger Mayfield ve NASA.

Tübitak ağ sitesini yeniledi

Tübitak’ın sitesinden:

Yenilenen TÜBİTAK web sitesi, kurumsal işlevlerini en iyi şekilde yerinme getirme amacının yanı sıra; toplumumuzun bilimle buluştuğu bir nokta olma görevini de üstleniyor. Bilim ve teknoloji haberleri, bilimsel içerikler, etkileşimli uygulamalar ve aktivitelerle, özellikle çocuk ve gençlerimize bilimi sevdirmeyi amaçlıyoruz.