Gökadalararası uzay

İzolasyon kelimesinin kökeni İtalyanca “kanal açarak bir yeri karadan koparmak, ada yapmak” anlamına gelen isolare fiiline dayanıyor.

Tıpkı yeryüzündeki adalar gibi evrendeki yüz milyarlarca yıldızın oluşturduğu gökadalar, diğer bir deyişle galaksiler de çoğunlukla birbirinden yalıtık haldedir.
Bizim Samanyolu gökadamız, Andromeda ve Triangulum (Üçgen) galaksiler ile komşu durumundadır. Çok sayıda uydu gökadayla beraber grup halinde bulunuyor.

Evrenin geri kalanına göre çok yakın dursalar da galaktik komşularımızla aramızda milyonlarca ışık yılı mesafe var.

Telif Hakkı : Thomas V. Davis (tvdavisastropix.com)

NASA’nın Hubble Uzay Teleskobu ile elde edilen detaylı görüntüsünü izlediğimiz Triangulum gökadası bizden 2.9 ışık yılı uzakta bulunuyor. Işığın milyonlarca yıl yolculuk ettiği galaksilerarası uzay neredeyse tamamen boştur. Metre küp hacime bir atom bile düşmediği tahmin ediliyor.

Samanyolu’nun yaklaşık yarısı boyutundaki bu galaksi dürbün veya teleskop ile gözlem için güzel bir hedeftir. Daha detaylı bilgiyi için: Triangulum

Miraç yıldızı ve ‘hayaleti’ NGC 404

Miraç yıldızı (Mirach) veya beta Andromedae, Andromeda takımyıldızı sınırları içinde bir kırmızı dev. Paralaks yöntemiyle ölçüldüğü üzere kabaca 197 ışık yılı (60 parsek) uzağımızda yer alan bu yıldızın görünür parlaklığı +2.01 ile +2.10 arasında değişmekte ve şüpheli yarı düzenli değişen yıldız olarak sınıflandırılmaktadır. Andromeda’nın en parlak ikinci yıldızı olmasına karşın tüm gece gökyüzünde 54. sırayı alabiliyor.

Takımyıldız Andromeda
Sağ açıklık  01h 09m 43.92388s
Dik açıklık +35° 37′ 14.0075″

Miraç yıldızı gökyüzünde Andromeda Gökadası‘nı bulmak için kullandığımız yıldızlardan biridir. Miraç’ı Kanatlı At’ın (Pegasus/Tulpar) Büyük Kare’sinden kuzeydoğuya baktığınızda Andromeda takımyıldızının en parlak üç yıldızının sıralandığını görürsünüz. Ortadaki Miraç yıldızıdır. Daha sonra Miraç’tan yukarı doğru çıkarak M31, Andromeda Gökadasını bulabilirsiniz.

Mirach (Miraç) adı Arapça örtü, kuşak, peştemal anlamındaki mi’zâr kelimesinin Avrupa dillerine yanlış çevrilmesiyle ortaya çıkmış. Gerçekten de beta Andromedae tasvirlerde yıldızı Zincirli Prenses’in (Andromeda) kuşağına denk gelir.

Miraç ve ‘hayaleti’ NGC 404 (sol üstte)

NGC 404: Miraç’ın Gölgesi

NGC 404 gökadası Miraç ile çok yakın görünümdedir. Gökyüzünde aralarında yedi yay-dakika açıklık vardır. Parlak Miraç’ın dibinde, sönük ve puslu görünümü sebebiyle “Miraç’ın Hayaleti” olarak ün salmıştır. Samanyolu’nun uydu gökadalarından Küçük Magellan Bulutu’ndan daha küçük olan NGC 404 bizden 10 milyon ışık yılı uzaktadır ve Yerel Küme galaksilerindendir.

Diğer erken tip galaksilerin aksine çok miktarda nötral hidrojene sahiptir. Hidrojenin çoğu etrafındaki bir çift büyük halkada barınır. Merkezinde ve dış bölgelerinde yıldız oluşumu gözlemlenir.

Hidrojen miktarı ve yıldız oluşum özellikleri gökbilimcilere NGC 404’ün daha küçük gökadalarla kabaca 1 milyar yıl içinde bir veya daha fazla birleşme gerçekleştirdiğini düşündürüyor. Birleşmeden önce şimdiki mercimek şeklinin aksine sarmal bir galaksiymiş.

yararlanılan kaynaklar: Mustafa Pultar, Yıldız Adları Sözlüğü | gokyuzu.org | tr.wikipedia.org/wiki/Miraç | en.wikipedia.org/wiki/NGC_404 | universeguide.com |

ilk yayınlama: Kasım 5, 2017 9:23 pm

Andromeda Galaksisi (Messier 31 / NGC 224)

Andromeda’ya hızlı bir bakış:

  • Andromeda (Zincirli Prenses) takımyıldızında
  • sarmal gökada
  • 220 bin ışık yılı genişlikte
  • 2.54 milyon ışık yılı uzaklıkta
  • 1.230 milyar güneş kütlesinde
  • 1 trilyon civarında yıldızı var

Andromeda galaksisi tüm derin uzay cisimleri içersinde görülmesi belki de en çok heyecan uyandıranıdır. Samanyolu galaksisinin uyduları olan cüce gökadaları saymazsak, bize en yakın komşu galaksidir. Adını aldığı Andromeda (Zincirli Prenses) takımyıldızı içinde, bizden 2.54 milyon ışık yılı uzaklıkta yer alır. Çok yakın; gerçekten.

Ve gittikçe yaklaşıyor!

Her saniye iki gökada birbirlerine 100-140 kilometre yaklaşmaktalar. 4.5 milyar yıl kadar sonra ikili birleşerek yeni ve daha büyük bir gökcismi oluşturacak. Oluşacak yeni gökada Milkomeda (İngilizce Milkyway ve Andromeda’nın birleşimi) olarak adlandırılıyor. Kabul edelim, kötü bir isim.

Andromeda’nın bize yaklaştığını ilk fark eden Edwin Hubble oldu. Hubble 1929’da, bize uzak galaksilerin tayflarını incelediğinde kırmızıya kayma fark etti. Bu gökadaların bizden uzaklaştığının bir işaretidir ve bu durum evrenin genişlemesiyle ilişkili. Hubble Andromeda’nın tayfında ise kırmızıya değil maviye kayma tespit etti; yani bize yaklaşıyordu.

Bilim insanları 2012’de, adını Edwin Hubble’dan alan Hubble Uzay Teleskobu’nun 2002-2010 yılları arasındaki Andromeda verilerini inceledikten sonra iki galaksinin birleşmesinin kesin olduğu sonucuna vardılar.

İki farklı sarmal gökadanın birleşmesiyle ortaya çıkan NGC 2623 gökadası. Andromeda-Samanyolu birleşmesinin sonuçları da buna benzeyecek.

Andromeda galaksisi ve Samanyolu’nun biraraya gelmesi internette kimi zaman çarpışma olarak anılsa da olacak şey esasen bir birleşme. Bilim insanları aradaki muazzam boşluklar sebebiyle yıldızların birbiri ile çarpışmasını çok düşük bir ihtimal olarak görüyorlar. Bahsettiğimiz birleşme yüz milyonlarca yıl sürecek, iki gökada yekpare hale gelene dek defalarca kez iç içe geçip ayrılacaklar.

Aşağıdaki videoda Samanyolu ve Andromeda’nın birleşme simülasyonu görülüyor:

Andromeda’nın yapısı

260 bin ışık yılı genişliği ile (Samanyolu’nun 2.5 katından fazla) 1 trilyondan fazla yıldız barındıran Andromeda, yakınımızdaki bir dizi galaksiden oluşan Yerel Küme‘nin en büyük gökadası olsa da bilim insanları Samanyolu’nun içerdiği karanlık madde yüzünden daha büyük kütleli olduğunu düşünmekteler.

Andromeda bir sarmal (spiral) gökada; yakınlığından ötürü sarmal gökadaların evrimini incelemek açısından astronomlar için oldukça önemli bir gözlem hedefi. Yakınında bulunan yoldaş gökadalar M32 ve M110 ile girdiği kütleçekimsel etki sebebiyle sarmal kolları biraz eğrilik göstermekte.

Andromeda’nın her biri çok kalabalık olan iki gökada çekirdeği var ve merkezinde en azından bir tane süper kütleli kara delik sakladığı düşünülüyor. NASA’nın Chandra X-ışını Gözlemevi‘nden (uzay teleskobu) elde edilen veriler ile 35 kara delik adayı belirlenmiş. Bu olası adayların 28’i Andromeda’nın dış bölgesinde bizim gördüğümüz tarafta bulunuyor; yedisi ise gökada merkezine sadece 1000 ışık yılı uzaklıkta.

M31 Nasıl Gözlenir?

Dediğim gibi, Andromeda galaksisi gökyüzünde görebileceğiniz en harika nesnelerden biri. İzlemesi de oldukça kolay. Yeterince karanlık bir ortam bulursanız çıplak gözle bile ayırt edebilirsiniz. 2.54 milyon ışık yılı uzaklıktaki Andromeda çıplak gözle görebileceğiniz en uzak cisimdir.

Tom Buckley tarafından oluşturulan bu birleşik resimde Andromeda galaksisinin Ay kadar parlak olsaydı gökyüzünde nasıl görüleceği gösterilmiş.

Andromeda gökyüzünde 3 dereceyi dolduryor. Ay’ın çapı ise 0.5 derece. Yani gökada kabaca 6 dolunaylık alan kaplıyor. Bu yüzden gözlem için en iyi seçenek geniş açılı görüş sağladığı için dürbündür. Eğer teleskop kullancaksanız en geniş açıyı (en az büyütme)  veren göz merceğini seçmekte var. Zira büyütme herhangi bir ayrıntı sağlamadığı gibi hedefin tamamını görememenize neden olur.

Yaz ve kış aylarında da Andromeda’yı izleyebilirsiniz ancak gökyüzünde tepe noktasına yakın konuma daha erken geldiğinden sonbahar gözlem için daha uygun. Andromeda’yı gözlemlemek için eylül sonu ekim ortası en iyi dönem.

Andromeda’yı Kraliçe’den doğru bulma adımları.

Andromeda Gökadası’nı gökyüzünde bulmak için Kraliçe (Cassiopeia) takımyıldızını kullanabilirsiniz. Kraliçe’nin parlak yıldızların oluşturduğu ‘W’ şeklini seçmek oldukça kolay. Daha sonra yapmanız gereken Kraliçe’nin güneydoğusunda Andromeda takımyıldızının bir çizgi üzerinde sıralanmış 3 yıldızını bulmak. Ortadakinin (Miraç) üzerinde sıralanan iki yıldızı bulun. Andromeda en üstteki yıldızın üzerinde kalıyor.

Andromeda galaksisini bulmak için Pegasus’u kullanmak

Andromeda takımyıldızını Pegasus takımyıldızının Büyük Kare’sini kullanarak da bulabilirsiniz. Kanatlı At’ın (Pegasus/Tulpar) Büyük Kare’sinden kuzeydoğuya baktığınızda Andromeda takımyıldızının en parlak üç yıldızının sıralandığını görürsünüz. Ortadaki Miraç’ı (beta Andromedae) tespit ettikten sonra yukarıda tarif edilen şekilde M31’i bulabilirsiniz.

Andromeda galaksisinin keşfinin tarihçesi

El Sufi’nin “Sabit Yıldızların Kitabı” eserindeki Andromeda Takımyıldızı tasfiri. Andromeda Gökadası ‘balığın’ ağzının hemen ucunda görülüyor.

Andromeda galaksisi ilk defa Farsi astronom Abdul el-Rahman es-Sufi (Rey 903 – 986 Şiraz) tarafından 964 yılında “küçük bulut” olarak Sabit Yıldızların Suretleri Kitabı‘nda kayda geçiriliyor. İshafan’daki Persli astronomlarca 900’lerin başından beri biliniyor olmalı.

1500 yılında bir Hollanda yıldız haritasında görülüyor. 1764 yılında Charles Messier tarafından M31 koduyla kataloğa ekleniyor. Teleskopla ilk gözlemi Alman astronom Simon Marius yapıyor. Bu dönemde M31 yanlış bir şekilde bulutsu olarak nitelendiriliyor. 20. yüzyılın başına kadar Samanyolu’nun tüm evreni kapsadığı düşünülüyordu. Ayrı gökadalar fikri henüz spekülasyon boyutundaydı. 18. yüzyılda bazı filozoflar ayrı yıldız sistemleri fikrini öne sürmüşlerdi. Bu fikrin öncüleri Emanuel Swedenborg, Thomas Wright ve “Evren Adaları” tanımlamasıyla en meşhurları  Immanuel Kant’tı. Ancak bu fikirleri destekleyecek gözlemler henüz ortada yoktu. Bu sebeple komşumuz, Samanyolu içindeki bir “sarmal bulutsu” sanılıp Büyük Andromeda Bulutsusu olarak anılıyordu.

1864’de Sir William Huggins bulutsuların tayflarındaki emisyon çizgilerini inceleyerek iki temel bulutsu çeşidi olduğu sonucuna vardı: ışığı yansıtan gazlardan oluşan bulutsular ve yıldız kümelenmeleriyle oluşanlar. Bu sonuncusu elbette bugün gökada dediğimiz şeylerdi.

Isaac Roberts 1887’de Andromeda ‘Bulutsusu’nu ilk defa fotoğrafladı.

1922’de Edwin Hubble Andromeda’da ilk Cepheid değişken yıldızını keşfederek “bultusunun” Samanyolu’nun dışında olduğunu buldu. Ancaki o tarihte henüz iki Cepheid sınıfından haberdar olmadığı için mesafe ölçümü yanlıştı. 1929’daki çalışmasında Andromeda “Bulutsusu”nu galaksiötesi yıldız sistemi olarak  tanımladı.

kaynaklar:

İlk yayım: 25 Ekim 2017

Sombrero Gökadası – Messier 104

Sombrero Gökadası, ismini Meksikalıların geleneksel meşhur şapkasından alıyor. Çubuksuz sarmal sınıfında bir gökada olan Sombrero Messier kataloğunun 104. objesi (M 104) ayrıca NGC 4594 olarak da biliniyor.

Gökcismi Adı: Sombrero Gökadası
Alternatif Adlandırmalar: Messier 104, M86, NGC 4406
Gökcismi Tipi: Çubuksuz sarmal (Sa)
Takımyıldız: Başak (Virgo)
Sağ açıklık: 12 : 40.0 (h:m)
Dik açıklık: -11 : 37 (deg:m)
Uzaklık: 50.000.000 ışık yılı
Görünür Parlaklık: 8 (kadir)
Görünür Çap: 9×4 (arc dakika)

Bizden yaklaşık 31 ışık yılı (9.55 megaparsek) ötede, Başak takımyıldızı içersinde yer alıyor. 50.000 ışık yılı çapındaki bu galaksi, bizim Samanyolu gökadasının 3’te biri uzunlukta. 800 milyar güneş kütlesindeki gökada, binlerce galaksiden oluşan Başak Süper Kümesi‘nin bir üyesi.

m104_hubble_remix
Sombrero’nun Hubble tarafından elde edilmiş görüntüsü

Sombrero Galaksisi gözlemi

+9 kadir parlaklığa sahip olan M104 gözle görülemeyecek kadar soluk olsa da  amatör gökbilimciler için teleskopla kolay bir hedef. Kusursuz gözlem koşullarında dürbün ile göz biçiminde görebilmeniz mümkün. Teleskop için 7,62 cm (3 inç) çap görmek için işinizi görecektir. 11 cm üzeri (4,5 inç) ile detaylar gözükmeye başlar ve ne kadar büyük bir ayna varsa çok daha iyi sonuç alırsınız. Elbette her galaksi gibi Messier 104 karanlık gökyüzü ve iyi hava koşulları isteyecektir.


Sombrero Gökadası’nın keşfi

11 Mayıs 1781 tarihinde Fransız astronom Pierre Méchain tarafından keşfediliyor. Méchain’in bir mektubunda bahsettiği cismi, J. Bernoulli daha sonra Berliner Astronomisches Jahrbuch’da yayınlıyor. Charles Messier M104 ile beraber 5 cisimi, Messier Kataloğu olarak bilinen listesine eklemek için not almış, fakat 1921’e kadar resmi olarak bu kataloğa eklenmediler.

Önemli bir ayrıntı: gökadanın keşfedildiği tarihlerde henüz “gökada” keşfedilmemişti. Yani gökyüzünde bazı cisimleri keşfediyorlardı ancak bunların ne olduğunu bilemiyorlardı.

gökada merkezindeki kara delik

90’lı yıllarda John Kormend liderliğinde bir ekip, Sombrero Gökadası merkezinde çok yüksek kütleli bir kara delik olduğunu ortaya çıkartıyor. Elbette kara delik doğrudan gözlemlenemiyor, gökada merkezindeki yıldızların devir hızlarıne sadece çok yüksek kütleli bir cismin sebep olabileceği yargısından bu sonuca ulaşılıyor. Bahsedilen kara delik yaklaşık 1 milyar Güneş kütlesinde (10^9 M☉). Bu, yakın gökadalarda keşfedilen en yüksek kütleli kara delik demek.

kaynak: NASA | universetoday.com |

İlk yayın: 27 Kasım 2016

Girdap Gökadası – M51 (Whirlpool Galaxy)

Ünlü kuyrukluyıldız avcısı Charles Messier tarafından 13 Ekim 1773 yılında keşfedilen Girdap gökadası (Whirlpool), Messier’in kataloğundaki sırasıyla Messier 51/M51 olarak da anılır. M51 gökyüzündeki en meşhur sarmal (spiral) gökadalardan birisidir.

Girdap Gökadası nasıl gözlemlenir

Av Köpekleri (Canes Venatici) takımyıldızı yöresinde, Samanyolu galaksisinde ikamet eden bizlerden 15-35 milyon ışık yılı uzakta bulunan Girdap gökadası 8.4 kadir parlaklığıyla küçük teleskoplarla görülebilmekte. En iyi gözlem dönemi ise Mayıs ayı.

Girdap gökadasını bulmak için önce Büyük Kepçe’nin sapını en sondaki parlak yıldızı (Alkaid) bulun. Daha sonra teleskobunuzu güneye ve batıya kaydırmanız lazım. Büyük Kepçe, Büyük Ayı takımyıldızının en parlak yıldızlarının oluşturduğu şekle deniliyor. Diğer yıldızlar soluk olduğundan ayı yerine gözünüze çarpan bir kepçe olur.

Av Köpekleri takımyıldızı.

Hubble’ın yakaladığı aşağıdaki görselde kızılötesi ışınım kırmızı ile gösterilmiş. Buralar hidrojenle dolu devasa yıldız oluşum bölgeleri. Mavi renkler sıcak, genç yıldızlardan, sarı ise daha yaşlı yıldızlardan geliyor.

NASA, ESA, S. Beckwith (STScI) ve Hubble Heritage Team (STScI/AURA)

Birleşen gökadalar

Fotoğraflarından rahatça anlayabileceğiniz üzere kadrajda ikinci bir gökada daha var: NGC 5195. Yapılan gözlemler M51’in (Yeni Genel Katalog’da adı ile NGC 5194) NGC 5195 ile birleşmekte olduğu saptanmıştır.

Süpernova patlaması

Girdap gökadası içinde 2011 yılında bir yıldız patlaması gözlemlendi. Aşağıda Fransız gözlemci Stéphane Lamotte Bailey’in 8 inç (2o cm) çaplı teleskobuyla yaptığı iki farklı çekimle oluşturulmuş animasyon gözüküyor. Patlamanın gücü 31 milyon ışık yılı uzaklıktaki milyarlarca yıldızdan oluşan galaksi üzerindeki değişimden farkedilebilir. Daha detaylı bilgiyi gokgunce.net‘den alabilirsiniz.

Telif: Stéphane Lamotte Bailey

kaynak: nasa.gov | bulutsu.org | gokgunce.net | ethemderman.com |