Kırmızı Dikdörtgen Bulutsusu

Kırmızı Dikdörtgen Bulutsusu bizden 2.300 ışık yılı uzakta Tek Boynuzlu At (Monoceros/Unicorn) takımyıldızında bulunuyor. Bu bulutsunun merkezindeki 9. kadirden çift yıldız sistemi 1915 yılında meşhur ikiz yıldız avcısı Robert Grant Aitken tarafından keşfedildi.

Görsel: NASA/ESA/Hans Van Winckel (Catholic University of Leuven, Belgium)/Martin Cohen (University of California, Berkeley)

1975 yılında ise kızıl ötesi gökyüzü gözlemi çift yıldızların etrafındaki tozlu bulutsuyu ortaya çıkardı ve yıldız kataloğuna girince HD 44179 olarak adlandırılmaya başlandı.

Aradan geçen yıllar süresince, Hubble teleskobu da dahil olmak üzere daha iyi gözlem aletleriyle yapılan çalışmalar 2.300 ışık yılı uzağımızdaki bu tozlu bulutun eşsiz olduğunu ortaya koydu.

HD 44179 bir proto-gezegenimsi bulutsu. Bulutsuyu oluşturan malzeme, merkezindeki, ömrünün sonuna gelmiş yıldızın içerdiği maddeyi uzaya saçmasıyla meydana geliyor. Beraber yoğun bir toz diskinin içinde yeraldığı yoldaş yıldızıyla yaptığı hareket de bipolar şeklini oluşturuyor.

Tüm evrenin geneline kıvrımlı hatlar hakimken Kırmızı Dikdörtgen’in sahip olduğu keskin hatlar bulutsuyu eşsiz kılıyor.

Bulutsunun rengi de bilim insanları için oldukça ilgi çekici. Bulutsuyu spektrograf ile inceleyen gökbilimciler bulutsunun her yerinde beyaz renkte parlayan hidrojeni tespit etti. Fakat bu rengin seyrelip daha farklı, turuncu-kırmızı arası bir rengin baskın çıktığı görülüyor.

Kırmızı Dikdörtgen Bulutsusu tuhaf rengi ise muhtemelen bulutsunun içeriğindeki organik moleküller veriyor. Astronomlar bulutsuyu oluşturan maddenin içeriğinde polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH) olduğunu düşünüyor. PAH’lar organik bileşiklerin tam yanmaması sonucu ortaya çıkıyor.

kaynak: astronomy.com |

İlk yayımlanma: 11 Şubat 2017

Kelebek Bulutsusu – NGC 6302

Kelebek Bulutsusu (Butterfly Nebula) Akrep burcu sınırlarında bulunan bir çiftkutuplu (bipolar) gezegenimsi bulutsudur. Bizden 3,800 ışık yılı uzaktaki bulutsu, ömrünü tamamlayan bir yıldızın sahip olduğu maddenin, yıldızın kutuplarından doğru uzaya saçılmasıyla bu biçimi almıştır.

Takımyıldız: Akrep (Scorpius)
Gökcismi Tipi: Çiftkutuplu (Bipolar) gezegenimsi bulutsu
Sağ açıklık: 12 : 13 44.211s (h:m)
Dik açıklık: -37 : 06’15.94” (deg:m)
Uzaklık: 3,800 ışık yılı
Görünür Boyut: >3 (arc dakika)

Kanat açıklığı yaklaşık 3 ışık yılı olan bu güzel kozmik kelebek galaksimizde gözlemlenen gezegenimsi bulutsular arasında en karmaşık yapıya sahip olanlardan birisidir.

Nebulanın merkezinde 0.64 güneş kütlesinde bir beyaz cüce (HD 155520) var. Yüzey sıcaklığı 220,000°C üzerinde. Bulutsunun ekvator düzleminde kalan çok kalın toz katmanı sebebiyle doğrudan göremiyoruz.

Kelebek Bulutsusu – Hubble

Merkezde bulunan bu ölüm aşamasındaki beyaz cüceyi morötesi ışıkta gözlemlediğimizde olağanüstü parlak ve sıcak olduğunu anlayabiliyoruz.

Bir yıldız ömrünü tamaladığında çekirdeği kendi içine çökerken sahip olduğu madde büyük bir patlamayla uzaya saçılır. Kelebek Nebulası şeklini bahsettiğimiz maddenin yıldızın kutuplarından doğu uzaya püskürmesine borçlu. Bu tarz aynı eksen üzerinde simetrik biçimde iki lobu olan bulutsular bipolar veya çiftkutuplu olarak tanımlanıyor. Gezegenimsi bulutsuların %10-20’si bipolardır.

Yıldızın çevresindeki gaz ise 18,000°C sıcaklığa sahip ve uzayın derinliklerine doğru saatte yaklaşık 965,000 km hızla ilerilyor.

Yıldızı görmemize engel olan ekvator düzlemindeki toz bulutu simit şeklinde yıldızı çevrekiyor. Bu toz katmanının iki kutuptan fışkıran gaz bulutlarından taşan maddeyle oluştuğu düşünülüyor.

kaynak: NASA | constellation-guide.com/butterfly-nebula/ | wikipedia |

Çiftkutuplu – bipolar bulutsu

Çiftkutuplu veya bipolar bulutsu denilen gezegenimsi nebula çeşidi uzaydaki en ilginç yapılardandır.

Bir yıldız ömrünü tamaladığında çekirdeği kendi içine çökerken sahip olduğu madde büyük bir patlamayla uzaya saçılır.

Yıldız maddesi genelde ekvator düzlemi doğrultusunda saçılsa da kimi zaman yıldızın kutupları boyunca uzaya yayılır. Bu tarz, aynı eksen üzerinde simetrik biçimde iki lobu olan bulutsular bipolar veya çiftkutuplu nebula olarak tanımlanıyor. Gezegenimsi bulutsuların %10-20’si bipolardır.

Bu farklı durumu doğuran sebepleri tam olarak bilmiyoruz.

Periyodları birkaç gün ile birkaç yıl arasında değişen çift yıldız sistemlerinde, yıldızlardan biri ömrünü tamamlayıp dış katmanlarını uzaya saçtığında, yoldaş yıldızının bu maddenin yönünü çiftkutuplu biçimde değiştirebileceğine dair bir düşünce mevcut.

Kelebek Bulutsusu en bilinen bipolar bulutsu örneklerinden biridir.

Bipolar nebulalara Kelebek Bulutsusu ve M2-9 (İkiz Jet Bulutsusu veya Kelebek Kanadı Bulutsusu) örnek gösterilebilir.

kaynak: wikipedia |

Spagetti Bulutsusu

Spagetti Bulutsusu, 40 bin yıl kadar önce muazzam biçimde patladığı düşünülen bir süpernovanın kalıntısı. Durgun güzelliğine aldanmayın, saniyede 950 km hızla genişlemeye devam ediyor. Patlamadan geriye yalnızca uzaya saçılan kozmik gaz ve toz bulutu kalmış değil. Eski süpernovanın çekirdeği olup yüksek hızda dönen (saniyede 7 kez!) bir nötron yıldızı ya da başka bir değişle bir pulsar (PSR J0538+2817) kaldı.

Boğa’nın Arabacı takımyıldızı sınırında kalan Spagetti bulutsusu bizden 3000 ışık yılı uzakta. 150 ışıkyılı boyunca uzanan kozmik bulut gece gökyüzünde 3 derecelik alan kaplıyor. Bu da yaklaşık 6 dolunay kadar genişlik demek. Geniş olmasıyla beraber aşırı derecede sönük.

Kozmik spagettinin gökyüzündeki konumu. Büyük bir alan kaplasa da çok sönük olduğundan astrofotoğrafçılık için bile zorlu bir hedef. Gökyüzü haritasında incelemek için tıklayın.

Astronomlar patlayan yıldızın bir zamanlar Arabacı (Auriga) takımyıldızındaki M36 açık yıldız kümesine dahil olduğu düşünüyor.

Spagetti Bulutsusu, Simeis 147 ve Sh2-240 olarak kataloglanmıştır.

kaynak: apod.nasa.gov | annesastronomynews.com | astronomersdoitinthedark.com |

Kabarcık Bulutsusu – NGC 7653

Fotoğrafta Hubble Uzay Teleskobu’nun 24 Nisan 1990 günü uzay mekiği Discovery ile fırlatılışının 26. yılı anısına özel olarak gözlemlenen NGC 7635 ya da daha bilinen adıyla Kabarcık Bulutsusu görülüyor.

Kabarcık bir emisyon bulutsusu; içindeki yıldızdan yayılan enerji sahip olduğu gazların ısınarak ışımasına neden oluyor. Isınan gazlar farklı renkler yayar: Yıldızın hemen yakınında bulunan oksijen mavi ışık saçacak kadar ısınıyor. Yeşil hidrojen, kırmızı ise nitrojen alameti.

Çevredeki daha az sıcak hidrojen ve nitrojenden oluşan gaz sütunları ise sarı renkte görülüyor. Buradaki gaz sütunları Kartal Bulutsusu’ndaki “Yaradılış Sütunları” ismi verilen ve yeni yıldızların oluştuğu gaz sütunlarına oldukça benziyor. Bunların içinde de güçlü morötesi ışık kaynağı olan yeni doğan yıldızlar var.

Kabarcık Bulutsusu, John Renaud
Kabarcık Bulutsusu, John Renaud

Başroldeki yıldız ise şüphesiz merkezinin üstünde sol tarafta bulunan BD+602522 (SAO 20575). Bu 45 güneş kütlesinde O-tipi sıcak yıldız, güneşimizden yüz binlerce kat daha fazla ışık saçmakta. Yaydığı enerji sayesinde bulutsu adının hakkını verircesine bir kabarcık gibi şişiyor.

Yıldızın çevresine saçtığı maddelerden oluşan ve saatte 6.43 milyon km hızla esen yıldız rüzgarı önündeki soğuk yıldızlararası gazı itiyor. Kabarcığın çeperi bir kar küreme aleti gibi önündeki gazı süpürüyor. İlerlediği ortam homojen değil, daha soğuk ve dolayısıyla daha yoğun bölgeler daha yavaş ilerliyor. Bu durum kabarcık içindeki yıldızın merkeze göre asimetrik bir noktada durmasına neden olmuş.

Bu güzel manzarayı yaratan yıldız ise fazla yaşamayacak. Bu kadar parlak yıldızların ömrü kısa olur. Şimdiden çekirdeğindeki hidrojeni tüketti ve artık helyumu kullanıyor.

Bağlı olduğu devasa moleküler bulut kompleksiyle beraber Kraliçe (Cassiopeia) takımyıldızı sınırlarında yaklaşık 7,100 ışık yılı uzağımızda bulunun Kabarcık Bulutsusu 7 ışık yılı genişliğindedir.

Kabarcık Bulutsusu ve M52 (sağ altta)

Kabarcık Bulutsusu nasıl gözlemlenir?

Messier 52 (M52 veya NGC 7654) açık yıldız kümesinin oldukça yakınında konumlanmış vaziyette. Geniş açılı bir gözlem aletiyle M52 ile beraber aynı görüş açısı içinde yakalanabiliyor.

Parlaklığı 10 kadir mertebesinde olan Kabarcık Bulutsusu gözlem için oldukça zorlu bir hedef. Büyük bir teleskop ve ışık kirliliğinden uzak bir konumda merkez yıldızın çevresinde son derece soluk biçimde görülür.

kaynak: hubblesite.org | adsabs.harvard.edu | apod.nasa.gov | spacetelescope.org | astronomy.swin.edu.au |