Haftalık Gökyüzü Raporu – 53

Haftanın önemli astronomi, uzay teknolojileri ve havacılık haberlerinin derlendiği Haftalık Gökyüzü Raporu 53 kez karşınızda!

Betül Kaçar NASA’da

ABD’deki Arizona Üniversitesi’nde Astronomi ve Moleküler Hücre Biyolojisi departmanında görev yapan Türk bilim insanı Doç. Dr. Betül Kaçar, NASA’nın evrende yaşamın izlerini araştırmak için oluşturduğu ekibe kabul edildiğini açıkladı.

Doç. Dr. Betül Kaçar

Betelgeuse sönükleşiyor

Gökyüzünün en parlak yıldızlarından biri olan Orion takımyıldızındaki Betelgeuse yıldızı Aralık ayından bu yana sönükleşiyor. Yıldız sönükleşmeye başlamadan önce 0.5 kadir parlaklığındayken kendisinden sonra gelen Aldebran’dan (0.9) kayda değer biçimde daha parlaktı. Sönükleşmeye başladıktan sonra En Parlak 26 Yıldız listesinde 10. sıradayken 21. sıraya geriledi.

Bir yıldızın kaderini kütlesi belirler; kütlesi fazla olan yıldızlar daha kısa süre yaşarlar. Betelgeuse da çok genç (8.5 milyon) bir yıldız olsa da artık ömrünün son demlerini yaşayan bir kırmızı dev. Bu beklenmedik sönükleşme acaba süpernovaya dönüştüğünü görebilir miyiz diye heyecan yarattı. Süpernova görmeyi çok isteseler de astronomlar genel olarak sönükleşmenin bir süpernovanın habercisi olmadığını düşünüyor.

Avcı (Orion) takımyıldızı ve Betelgeuse.

2083’te yeni bir yıldız parlayacak

Betelgeuse sönükleşirken bilim insanları 2083 yılında parlayacak bir yıldızın müjdesini verdi. Yay (Sagitarius) takımyıldızında 7,800 ışık yılı uzağımızda bulunan çift yıldız sistemi birlikte V Sagittae olarak adlandırılıyor. İkili birbirinin etrafında dönerek yaklaşırken büyük olandan bir beyaz cüce olan küçük ikize doğru madde akışı sürüyor. Bilim insanları V Saittae çifti günün birinde çarpıştığında gece gökyüzünde bir ay boyunca en parlak yıldız olarak parlayacak bir patlama yaşanacağını düşünüyor.

Şu an birbiri etrafında yaklaşık 12 saatte bir dönen çift birbibrine yaklaştıkça bu süre azalacak, aynı zamanda parlaklıkları da artacak. Bir asırdan daha uzun süreye yayılan gözlem verisini değerlendiren araştırmacılar V Sagittae çiftinin (16 yıl yanılma payıyla) 2083 yılında çarpışacağını öngörüyor.

NASA/JPL-Caltech .

Yarı gölge Ay tutulması

10 Ocak akşamı yarı gölgeli Ay tutulması gerçekleşti. Kimi yerlerde parçalı tutulma olacakmış gibi haberleştirilmesi kafa karışıklığına ve hayal kırıklığına yol açtı. Yarı gölge tutulmalarında uydumuz Dünya’nın sadece yarı gölgesine girer. Parlaklığında bir miktar azalma olur ancak tam gölge konisine girmediği için kızıllaşmaz veya tamamen kararmaz.

Fotoğraf: Kubilay AKDEMİR

Dünya’nın en büyük teleskobu faaliyete geçti

Çin’de bulunan dünyanın en büyük teleskobu: FAST (Five hundred meter Aperture Spherical Radio Telescope)

Çin’de bulunan Dünyanın en büyük teleskobu FAST (Five hundred meter Aperture Spherical Radio Telescope) veya Çinlilerin dediği gibi ‘Tianyan’ resmi olarak faaliyete geçti. 500 metre çaplı bir radyo teleskobun birkaç yıl içinde önemli keşiflerin önünü açacağı umuluyor. Üç yıl süren test aşamasında 100’den fazla zayıf pulsar (atarca) keşfetmişti.

Japon milyarder kendisi ile Ay’a gidecek aşkını arıyor!

Yine bir “çok param var ne yapacağımı şaşırdım” haberi. 44 yaşındaki Japon milyarder Yusaku Maezawa hayatının kadınını arıyor. Maezawa bulmayı umduğu müstakbel kısmeti ile beraber Ay’a gitmeyi planlıyor. Koca Ay’da başbaşa.. Bu ilişki internet üzerinden başvuru ile başlamasaydı romantik sayabilirdik belki. Yirmi yaş üstü bekar, pozitif ve zeki bir kişilikli, uzaya gitmeye istekli, dünya barışına inanan kadınların davetli olduğu başvuru süreci sonlandı. Şimdi başvurular değerlendirilecek. Bu olası izdivacı Ay’a taşıyacak olansa tabii ki SpaceX.


Hangi teleskop: yeni başlayanlar için teleskop önerisi

Astronomiyle ilgileniyorsanız bir yerden sonra teleskop edinme isteği de kendini gösteriyor ve kafalarda hangi teleskop sorusu ortaya çıkıyor. Öncelikle bilmeniz gereken teleskop almak için acele etmeniz gerekmediği. İlk olarak teleskoplar hakkında yeterli bilgiye sahip olup kendi koşullarınıza uygun bir model seçmek daha sağlıklı bir karar olacaktır.

Genelde astronomiye dürbün ile başlanması önerilir. Teleskopla başlamaktan daha ucuz bir alternatif. Üstelik kullanması daha kolay. Teleskop kuramadığınız yerde rahatlıkla gözlem yapabilirsiniz. Dürbünlerin büyütme gücü düşük olduğu için gökyüzünde daha geniş bir alan gösterirler. Bu sebeple derin uzay cisimleri dediğimiz bulutsu ve yıldız kümelerini çok güzel gösterirler. Fakat düşük büyütme gücü dürbünleri Ay ve gezegen gözleminde dezavantajlı duruma geçirir. Derin uzay cisimleri için ışık kirliliğinden uzaklaşmak gerekiyor. Teleskoplar şehir içinden hiç olmazsa Ay ve gezegen gözlemlerine devam edebilirsiniz.

Gördüğünüz gibi, her şey koşullara bağlı olduğundan bir şey almadan önce iyi araştırma yapmak lazım. Ben burada 1500 lira bütçe dahilinde ilk teleskop olarak tercih edilebilecek, önerdiğim modelleri listeliyorum. Modeller arasındaki fiyat farklarını karşılaştırma kolaylığı olsun diye tek bir kaynaktan aldım. Siz alırken fiyatları başka mağazalardan da karşılaştırın.

yeni başlayanlar için teleskop önerileri

50mm çaplı

Bunlar para vermeye değer en ucuz teleskoplar ama kapasite bakımından son derece sınırdalar. Eğer bütçe sıkıntısı yoksa daha üst modelleri tercih etmek yerinde bir karar olacaktır. Bu modellerden daha ucuzlarını optik kalitesi bakımından tatmin edici sonuçlar veremeyecek oyuncaklar olarak değerlendirmek lazım.

Meade Infinity™ 50 Alt/Az
545hepsiburada.com

Celestron PowerSeeker 50AZ
525hepsiburada.com

60mm çaplı

Meade Infinity™ 60AZ Alt/Az

Normalde teleskoplar ters görüntü oluşturur. Bu modelde düzeltici var, kara gözlemi için de uygun.
Celestron’da da benzer bir ürün var ama bunun büyütme oranı bana daha kullanışlı geldi.

710hepsiburada.com

70mm çaplı

Meade Infinity 70 – 70/700Mm

60mm yerine 70mm objektifli bir teleskop tercih etmek size %36 daha fazla ışık sağlar. Bu da daha keskin görüntüler demek.
1069 hepsiburada.com

114 mm çaplı

Celestron 32042 Astromaster 114EQ Md

Işık toplama gücü diğerlerinden çok daha fazla olduğundan (70mm olanların 2 katından fazla) daha fazla şey gösterecek bir model. Takip motoru var: cisim görüntüden çıktı derdi olmaz, astrofotoğrafa giriş için de düşünülebilir.

Bu model ekvatoryal kundaklı. Kurulumu öğrendikten sonra zor değil ama diğerlerinden daha fazla uğraştıracağını göz önünde bulundurmak lazım. Ağırlığı da fazla yüksekliği de. Bu sebeple lise öncesi çocuklara uygun bir model değil.

Şu an fiyatı verdiği performansına göre oldukça iyi seviyede gözüktüğünden listeye aldım.

1497₺ – hepsiburada.com

Daha yüksek fiyatlı olanlar optik bakımdan genel olarak iyidir diyebiliriz. Kimisi burdakilerle aynı mercek boyutlarına sahip olsa da daha gelişmiş ekvatoryal kundaklara sahip oldukları için daha yüksek fiyat etiketine sahip.

Ekvatoryal kundak tipinin kurulumu daha fazla uğraştırıyor ancak gözlenen bir cisimi yakaladıktan sonra takip edebilmek bu kundak tipinde daha kolay.

Uluğ Bey Rasathanesi

Timur İmparatorluğu’nun 4. Sultanı Uluğ Bey 1421 yılında Semerkant’da (bugün Özbekistan sınırlarında) 3 katlı bir rasathane inşaa ettirmişti. Uluğ Bey Astronomi ve matematik konularında bilgili olan Uluğ Bey’in kurduğu ve Uluğ Bey Rasathanesi olarak anılan bu önemli yapı İslam dünyasındaki en büyük ikinci rasathaneydi.

Günümüze ulaşamayan yapı ilk görselde temelleri üzerinde canlandırılmış. 30-33 metre yüksekliğinde 46 metre çaplı silindirik bir yapı olan gözlemevi binasının ilk katı çalışanların yaşam alanı için ayrılmış, ikinci ve üçüncü katlarıyla düz biçimdeki çatısı gözleme ayrılmıştı.

Rasathane çok büyük bir sekstantı da barındırıyordu. Yıldızların ufuktan yüksekliklerini ölçmekte kullanılan sekstantın yarısı zeminin altına gömülüydü. Bu sekstantı sığdıracak büyüklükte bir yapının ayakta kalamayacak kadar büyük olması gerekiyordu. Bir kısmını yeraltına gömerek bu sorunun üstesinden geldiler.

Rasathanenin bütün duvarları ve tavanlarında ecrâmi semâviyenin manzaralarını, sistemlerini gösteren resimlerle dolu olup, ortasında da iklimleri, dağları, nehir ve sahraları gösteren arz küresi bulunduğu anlatılmış.

Uluğbey Rasathanesi’nde bulunan 30 metre çaplı sekstant kalıntısı.

Rasathanenin en önemli çalışması Uluğ Bey Zici (zic-i Uluğ Bey) oldu. Yıldızların konumlarını oldukça kesin biçimde barındıran bu yıldız tablosu ancak iki yüz yıl sonra Tyco Brahe tarafından ortaya konulan yıldız tablosuyla yakalanabilecekti.

Uluğ Bey rasathanesi teleskoptan önceki astronominin ulaştığı en üst seviye olarak tanımlanabilir.

Ne yazık ki bilimle uğraşacak kadar bilimi önemseyen bir hükümdar olan Uluğ Bey, devlet yönetiminde söz sahibi olmak isteyen softaların kışkırtması sonucu oğlu tarafından öldürtüldü. Timur devleti de bu olay sonrasında çok uzun süre ayakta kalamadı.

Ünlü gökbilimci Ali Kuşçu da bu rasathanede çalışmıştı. Uluğ Bey’in öldürülmesi sonrasında Timur ülkesinden kaçtı v en son Fatih Sultan Mehmet’in emrinde çalıştı. Osmanlı döneminde Takiyüddin’in Tophane sırtlarına kurulan rasathanesi de Uluğ Bey’in rasathanesini örnek almıştı. Ancak bu rasathane de softaların kurbanı oldu.

Günümüzde teleskopsuz bir rasathane düşünmek mümkün değil. Ülkemizdeki gözlemevlerinin sahip olduğu teleskoplar ise Dünya ile yarışabilecek düzeyde değil ne yazık ki. İnşaası hâlâ devam eden Erzurum’daki Doğu Anadolu Gözlemevi boyut bakımından olmasa da sahip olduğu teknoloji bakımından umut vadetmekte. Bu gözlemeviyle ilgili oldukça detaylı yazıya burdan ulaşabilirsiniz.

kaynak: wikipedia.org | Ekrem Hayri Peker, belgeseltarih.com | ilk iki görsel: @tasvirsanatlari | wikiwand.com |

Messier 78

Messier 78 Avcı (Orion) takımyıldızı sınırları içersinde yer alan bir yansıma bulutsusudur. Dünya’dan 1600 ışık yılı kadar uzakta olan bu kozmik bulut NGC 2068 ismiyle de bilinir.

Görünür parlaklığı 8.3 kadir kadir olan M78 gökyüzünde 8×6 yay dakikası alan kaplar. Gerçekte ise yaklaşık 10 ışık yılı boyunca yayılıyor.

Merkezinde meşhur Orion Nebulası (M42) ve De Mairan’ın Nebulası’nın (M43) bulunduğu Orion Moleküler Bulut Kompleksi’nin bir parçasıdır. Ayrıca NGC 2064, NGC 2067 ve NGC 2071 gibi bulutsular da bu komplekse bağlıdır.

Ortadaki M78’in sol üstünde küçük bir yansıma bulutsusu olan NGC 2071 görülüyor.

Messier 78 ESO’nun La Silla Gözlemevi’ndeki (Şili) 2.2 metrelik telesopla görüntülenmiş. Bu görüntüyü oluşturabilmek için mavi, yeşil/sarı ve kırmızı filtrelerle tek renk çekimler yapılmış ve sonra bunlar birleştirilmiş. Görüntüyü kaydeden en gelişmiş teleskoplardan biri olsa da onu işleyip ortaya çıkaran kişi bir amatör astronom olan Igor Chekalin. Görsel: ESO/Igor Chekalin

Bulması kolay bir hedef. Avcı’nın Kemeri’ndeki yıldızlardan en doğuda bulunanın, yani Alnitak’ın 2 derece kuzey ve 1.5 derece doğusuna yer alıyor.

En iyi gözlem zamanı Avcı’nın gökyüzünde yükseldiği kış mevsimi. Bultsu büyük dürbünler ve küçük teleskoplarla kolayca seçilebilir. 10×50 dürbünlerle sönük biçimde görülüyor ama bunun için temiz ve karanlık gökyüzüne ihtiyaç var. M78 uzayın karanlığında sisli, kuyrukluyıldız benzeri bir ışık yaması biçiminde görülüyor. Işığının kaynağı ise 10. kadirden iki yıldız.

20 cm teleskopla bakınca detayları ortaya çıkmaya başlar. NGC 2112 numaralı bir açık yıldız kümesi de 1.75 derece doğusunda görülebilir. NGC 2112’nin görünür parlaklığı da 9. kadirde.

Messier78
NGC2068
Cisim türüYansıma Bulutsusu
TakımyıldızAvcı (Orion)
Uzaklık (ıy)1600
Görünür parlaklık8.2
Sağ açıklık05h 46m 46s
Dik açıklık00d 04m 45s
Görünür Boyut (yay dakika)8.0 x 6.0
Çap (ıy)2
Kayda değer özellikOrion Moleküler Bulut Kompleksi’nin parçası

Kaynak: messier-objects.com | eso.org | bulutsu.org | freestarcharts.com |

ışık yılı nedir?

Işık yılı adının çağrıştırdığının aksine zaman değil uzunluk birimidir ve ışığın bir yılda aldığı yolu ifade eder. 1 ışık yılı 9,460,730,472,580.8 kilometredir. Işığın günlük hayatımızda neredeyse sonsuzmuş gibi gelen hızı, saniyede yaklaşık 300,000 km, sözkonusu uzaydaki cisimler olduğunda gerçek bir hız limitine dönüşür.

Biz Güneş’e ortalama 150 milyon km uzaklıktayız. Güneş ışınları bize 8.3 dakikada erişir: 8.3 ışık dakikası.

Dünya’dan en uzak mesafeye erişen uzayaracı olan Voyager 1 bizden yaklaşık 20,5 ışık saati uzaklıkta. Bu mesafeye erişebilmek için 42 yıldan fazla süre yol aldı.

Güneş’e en yakın yıldız Proxima Centauri ise 4.3 ışık yılı uzaktadır. Işık ordan bize ulaşmadan önce 4.3 yıl boyunca aradaki mesafeyi kateter. İşte, yıldızların yıllarca önceki halini gördüğümüzü söylerken bunu kastediyoruz. Yıldız kaç ışık yılı uzaktaysa o kadar yıl önce yola çıkan ışığı bize ulaşıyor demektir.

Samanyolu’nun temsili resmi.

Milyarlarca yıldız galaksi ya da gökada dediğimiz yapıları oluşturur. Bizim gökadamız Samanyolu‘nun yaklaşık 150.000 ıy genişlikte olduğu düşünülüyor.

Bize en yakın büyük galaksi Andromeda‘dır. Aramızdaki uzaklık yaklaşık 2.5 milyon ışık yılıdır.

Bogdan Jarzyna https://www.astrobin.com/354627/

Gözlemlediğimiz en uzak galaksi ise GN-z11. NASA’nın Hubble uzya teleskobu sayesinde tespit edilen bu gökada bizden 13.4 milyar ışıkyılı uzakta bulunuyor. Yani GN-z11’e baktığımızda Büyük Patlama’dan yalnızca 400 milyon yıl sonra meydana gelmiş, evrende oluşan ilk galaksilerden birini görüyoruz.

kaynak: spaceplace.nasa.gov | sciencedaily.com |