Hubble Uzay Teleskobu nereye bakıyor?

Hubble Uzay Teleskobu’nu NASA kontrol etse de araştırmaları doğrudan NASA yapmaz. İhtiyaç duyan astronomlar taleplerini iletir, belli bir elemeden sonra teleskop yeni astronomik keşifler için araştırmacıların istediği yerlere bakar.

Hubble’ın hangi bilim insanı için nereye baktığını ve hangi araçlarını kullandığını öğrenmek isterseniz spacetelescopelive.org sitesini ziyaret edebilirsiniz. Hubble verileri bir yıl içinde kamuya açılıyor. Yani teleskobun geçmiş işlerini görüyorsunuz.

Twitter üzerinden Hubble’ı takip etmeniz de mümkün.

Astrometri (gök ölçüm)

Astrometri (gök ölçüm): gökbilimin, gök cisimlerinin konum ve hareketlerini hesaplamayı konu edinen dalı. Gök cisimlerinin pozisyonlarını, hareketlerini ve aralarındaki mesafeyi ölçme işleri astrometrinin ilgi alanına giriyor.

Astronometri cisimlerin gökyüzündeki konumlarını bulma sanatıdır. Bu sanatta keskin ölçümler yapmak kimi zaman görünmeyeni görmenizi sağlayabilir. Örneğin bir yıldızın az da olsa yalpaladığını farkederseniz, yıldızın bir ötegezegeni olduğunu düşünebilirsiniz. Ya da bir yıldız çifti olduğunu.

Örneğin, Sirius düz bir doğrultuda hareket edeceğine zamanla eğilen bir rotada ilerlediği keşfedilince, bir beyaz cüce olan yoldaşa sahip olduğu da ortaya çıktı.

Capella / El Ayyuk

Arabacı (Auriga) takımyıldızının birinci, kuzey gökküresinin 3., tüm gece göğünün ise 6. parlak yıldızı.

Batı Dünyası’nda kabul gören adı Latince keçi demek olan capra‘dan geliyor. Mitolojide, Zeus’u bebekken emziren oğlağı simgelediği söylenir.

Ayyuk’a çıkmak

Capella’nın içinde bulunduğu Arabacı takımyıldızının bir tasviri.

Roma’ya mitolojisi ile ilham veren Yunanlar ise Aiouk (eyuk) diyor, Apollo’nun kutsal keçisine. Yunanca’dan ilk olarak Araplara (ﻋﻴﻮﻖ el Ayyûk) geçiyor, Araplar’dan da bize: Ayyuk olarak.

Kış mevsiminde tam tepenizde parlak bir yıldız olarak görürsünüz onu. Bundan ötürü Türk’ün dil dünyasında o artık göğün tepesi, alenileşen gıybetlerin çıktığı bir makamdır. Gizlisi saklısı kalmaz işin, artık herkes görmüştür, biliyordur: ayyuka çıkmıştır.

Capella en iyi ne zaman görülür

Dedik ya kışın en tepede. Güzde yüksellemeye başlar, baharda da artık gece göğünü terkeder. Yağış mevsimlerine denk geldiği için Arabacı (Auriga) takımyıldızı antik Yunanlarca yağmurun habercisi sayılıyordu. Arabacı denilmesinin sebebi ise bir rivayete göre topal Atina kralı Erichthonius’u temsil ediyor oluşu. Erichthonius inanışa göre savaş arabasını icat etmiştir. Tarihsel açıdan bu elbette doğru değil, Yunanlıların öncesinde başka medeniyetler savaş arabalarını kullandılar. Öyle ki Capella ve Arabacı’nın diğer 4 parlak yıldızı Çin’de “5 Savaş Arabası” olarak bilinir.

Şubat ayında Capella gökyüzünün tepesine yakın konumda. Güneyde rahatça seçebileceğiniz Avcı’dan yukarı çıkarak Arabacı ve Capella’yı bulabilirsiniz. heavens-above.com

Klasik dönem İslam medeniyetinde Araplar’ın yine aynı nedenle “Sürücü” olarak adlandırdığı Capella antik Mısır’da ise arabayı ya da keçiyi değil mumyalanmış bir kediyi temsil ederdi.

Mitosları ve dil oyunlarını yeryüzünde bırakıp yeniden gökyüzüne dönelim.

Capella’nın özellikleri

Capella, kozmik mesafeler söz konusu olduğunda yakın sayılabilecek bir uzayklıkta, 42.8 ışıkyılı ötemizde konuşludur. Bu da takribi 13.1 pc etmekte. Biz Capella’ya baktığımızda tek bir yıldız görsek de aslında iki tane yıldız çiftinden oluşan, dörtlü bir yıldız sistemi sözkonusu.

Bu dört yıldızdan ikisi, Güneş’in ortalama 2.5 katı kütleye sahip parlak sarı devlerdir. Tayfsal çift yıldız (bkz: çift yıldızlar) olan bu ikili birbirlerinin etrafında 104 günde dönerler. Yörüngeleri ise oldukça dardır. Şöyle ifade edelim: İki yıldızın birbirine uzaklığı Güneş’in Dünya’ya uzaklığından (astronomik birim – AB) daha az (0.72 AB).

İki sarı devden oluşan Capella. Fotoğraf: Greg Parker

Bunlar Capella Aa ve Capella Ab biçiminde işaretleniyor. Çekirdeklerindeki hidrojeni tüketmiş olan bu yıldızlar, şişerek anakoldan uzaklaştılar. Anakol ifadesi yıldızların görece istikrarlı dönemlerini geçirdiği fazı temsil ediyor. Capella Aa ve Ab ikilisi gelecekte soğuyup genişleyerek kırmızı devlere dönüşecekler.

Tahminen yaşları 400 milyon yıl civarında. Güneş on kat daha yaşlı olmasına karşın Capellalar yaşam döngülerinin sonuna yaklaşmışlardır. Bu kadar hızlı yaşamalarının sebebi ise Güneş’e göre çok daha fazla kütleye sahip olmaları. Daha kütleli yıldızların merkezlerindeki kütleçekim baskısı daha fazla olduğundan çekirdeklerindeki yakıt daha hızlı tüketilir ve bu da yıldızın ömrünü daha hızlı tamamlamasına neden olur.

Capella sistemindeki yıldzılar ile Güneş’in boyut bakımından karşılaştırması. Foto: Wikipedia Commons/Omnidoom999; Türkçeleştirme: AstroTürk

Aa daha az sıcak ve parlak olanı. Güneş’ten 12 kat daha geniş ve 78 kat daha parlak olan bu yıldız K0III sınıfında. Ab ise belirgin biçimde daha küçük ve daha sıcak, G1III sınıfı bir yıldız. Güneş’ten 72 kat daha parlak ve çapı Güneş’in yaklaşık 8.83 katı.

İkici çift ise Capella Sistemi’nin ana karakterlerine nazaran oldukça mütevazıdır. Capella H ve Capella L olarak işaretlenen bu yıldızlar kırmızı cücedirler ve sistemin merkezinden 10,000 astronomik birim uzaklıkta bulunurlar.

Sol üstte Capella’nın parlak sarı yıldızları parlıyor. Sağ altta ise sönük kırmızı cüceler zumlanarak gösterilmiş.
Foto: Giorgio Rizzarelli

Capella Sistemi’nin bileşik parlaklığı 0.08 kadirdir. Bu haliyle gece gökyüzündeki 6. parlak yıldız konumundadır. Tek başına Capella Aa ise 11. en parlak yıldız sayılır. Capella RS Canum Venaticorum değişen yıldızlarına bir örnektir. Aktif kronosfer tabakası geniş yıldız lekelerine ve parlaklıkta değişime sebep olur. Sistemde yıldızlardan birinin diğerinin önünden geçmesiyle oluşan tutulumlar gözlenmez.

210 bin – 160 bin yıl önce ise Capella -1.8 kadir ile gece gökyüzündeki en parlak yıldızdı ve daha yakın gözüktüğü Aldebaran ile kuzey kutup yıldızıydı.

Arabacı takımyıldızı Capella dışında izlenebilecek başka güzel uğraklara da sahip

Gözlem tarihçesi

Yazılı tarihte ilk bahsi MÖ 2000’lerde Akatça metinlerde geçiyor. Akatça Mezopotamya uygarlıkları olan Asur ve Babil imparatorlularında kullanıldı. Keçi sembolizminin bilinen başlangıcı bu devirdir. Fakat savaş arabası doğal olarak meydanda yoktur, onun yerine keçi çobanı/çoban vardır.

Modern zamanlara geldiğimizde, 1899 yılında, Lick Gözlemevi’nden Profesör William Wallace Campbell, Capella’nın çift yıldız olduğunu duyurdu. Campbell, Capella’nın tayf çizgilerini incelediğinde birinin üstüne binen ikinci bir tayf izi daha farketti. Üstelik Eylül-Ekim aylarında doppler etkisi sebebiyle mora kayma oluşurken, Kasım-Şubat arasında kızıla kayma görülüyordu. Bu gözlem sayesinde Capella’nın ilk çifti keşfedilmiş oldu.

1914 yılında, Finli astronom Ragnar Furuhjelm keşfedilen tayfsal çiftin sönük bir yoldaş yıldıza daha sahip olduğunu keşfetti. Bu yıldızın da aslında bir çift yıldız olduğunun anlaşılması ise Şubat 1936’da  gerçekleşti. Carl L. Stearns’in keşfi aynı yılın Eylül ayında Gerard Kuiper tarafından doğrulandı ve Capella H ve L olarak işaretlendirildiler.

1919 yılında Wilson Dağı Gözlemevi’nden John Anderson ve Francis Pease, girişimölçer kullanarak Capella’nın bileşimini ortaya çıkardılar. Bu sadece Capella için bir ilk değildi, bu keşif sayesinde Güneş Sistemi dışında bir cismin ilk kez girişimölçer ile ölçülmüş oldu.

Referanslar:

Yıldız Adları Sözlüğü, Mustafa Pultar | wikipediaconstellation-guide.com | earthsky.org | constellationsofwords.com [1: Capella] [2: Auriga] | universetoday.com | skyandtelescope.com | heavens-above.com |

 

 

Haftalık Gökyüzü Raporu – 35

Şubat ayında gökyüzü

Dolunaysız geçecek olan Şubat ayında Merkür ve Venüs sevenlerinden gizlenecek. Mars, Jüpiter ve Satürn ise gözlenebilir olacaklar. Gökyüzünde neler olacağını infografik olarak uzaydanhaberler.com‘dan, daha detaylı biçimde ise astrobilgi.org‘dan öğrenebilirsiniz.

süper kanlı mavi ay

Ocak ayının son gününde, Dünya’ya en yakın konumunda aynı ay içinde ikinci kez dolunay evresine ulaşan uydumuz aynı zamanda tam tutulmaya uğradı. Süper Ay, Mavi Ay, Kanlı Ay nedir, bu yazıda değindik.

foto: deccanchronicle.com

Falcon Heavy’nin ilk fırlatması 6 Şubat’ta

SpaceX’in yeni nesil fırlatma sistemi, Falcon 9’un abisi Falcon Heavy 6 Şubat 2018’de ilk fırlatma denemesini gerçekleştirecek. Eğer hava şartları olumsuz olursa fırlatma birkaç gün ertelenebilir.

Falcon Heavy Ocak ayının sonunda ilk kez dik duruma getirilmiş ve statik ateşleme testinden başarıyla geçmişti.

Astronomi Diyarı 10 yaşında

Sıklıkla takip ettiğim Türkçe astronomi sitelerinden Astronomi Diyarı geçen hafta 10. yılını kutladı. Kurucusu olan Ümit Fuat Özyar’ı böyle güzel ve sürekliliği olan bir işi devam ettirdiği için tebrik etmek lazım. Sitenin facebook sayfasına buradan ulaşabilirsiniz.

AÖS 21: Kocaeli Başvuruları Başladı

Astronomi Öğretmenleri Seminerleri’nin 21’incisi için başvurular başladı. Astronomi dersi veren öğretmenleri hedefleyen AÖS bu kez Kocaeli’de olacak. Seminerin programı ve başvuru için bu adresi kullanabilirsiniz.

kuru kafa asteroidi geri gelecek

2015 yılında ABD’nin Cadılar Bayramı’nı kutladığı dönem (31 Ekim) Dünya’nın yakınından geçen 2015 TB145 adlı asteroid, 2018 yılında yeniden Dünya’ya yakın geçecek. 625×700 metre boyutlarındaki göktaşının en karakteristik özelliği yüzey şeklinin bir kuru kafaya benzetilmesi. Cadılar Bayramı  (Halloween) asteroidi olarak da anılıyor.

Kuru Kafa 2018’de 2015’e göre daha yakınımıza gelecek; yine de Dünya-Ay mesafesinin 105 katı uzakta olacak. Bu uzaklık bilim insanları için göktaşını daha iyi gözlemlemek için yeterli. 2088 yılında ise Ay’dan 20 kat uzaklığa kadar yaklaşacak.

2015 TB145 (Kuru Kafa) asteroidinin Arecibo Gözlemevi’nden yakalanan görüntüsü. NAIC-Arecibo/NSF

6 Şubat Falcon Heavy fırlatma denemesi

SpaceX’in yeni nesil fırlatma sistemi, Falcon 9’un abisi Falcon Heavy 6 Şubat 2018’de Türkiye saati ile 21:30‘da ilk fırlatma denemesini gerçekleştirecek. Fırlatmayı canlı olarak aşağıdaki yotube kısmından veya direkt olarak youtube sayfasından izleyebilirsiniz.

Falcon Heavy Ocak ayının sonunda ilk kez dik duruma getirilmiş ve statik ateşleme testinden başarıyla geçmişti.

Falcon Heavy ilk deneme fırlatmasında yük bölümünde bir Tesla Roadster taşıyor. Bu araba SpaceX’in kurucu ortağı, Tesla’nın ortağı olan Elon Musk’a ait. Musk’ın fırlatmaya ilişkin demeçleri, ilk deneme için çok da umutlu olmadığı yönünde. Ben de zaman zaman olmasını çok istediğim bir şey için beklentimi düşük tutarım. Mush’ın da bir spor araba ve büyük bir roket kaybı ihtimaline psikolojik olarak hazırlanmak istemesi normal 🙂

Falcon Heavy temel olarak 3 adet Falcon 9 roketinin birleşiminden oluşmakta. SpaceX’in başarıyla kullanmakta olduğu Falcon 9 bileşenleri işleri bitince (önce yandaki ikisi, sonra kalanı) halihazırda yaptıkları gibi yere inecek şekilde tasarlandılar.

Bakalım ilk Falcon Heavy nasıl bir sonuç alacak.

31 Ocak süper kanlı mavi ay

31 Ocak 2018 günü gerçekleşecek dolunay, Ay’a dair 3 sıfat taşıyor. Süper Ay, Mavi Ay, Kanlı Ay. Peki bunlar gerçekte ne demek:

Mavi Ay, bir ay içersinde gözüken ikinci dolunaya batı kültüründe verilen isim. Sadece bir isim, renkte herhangi bir değişim görmeyeceksiniz.

Kanlı ay: Bugün tam ay tutulması gerçekleşecek. Tutulma sırasında Ay Dünya’nın atmosferinden kırılan ışınlar sebebiyle kırmızı gözüküyor. Ancak tutulmayı Türkiye’den göremeyeceksiniz.

Süper ay: Ay’ın yörüngesinin en yakın olduğu noktada gerçekleşen dolunay. Tutulmayı göremediğimiz için, Ay’ı gördüğümüzde artık en beri noktasında olmayacak. Aslına bakarsanız sürekli Ay’ı gözlemiyorsanız farkı anlamanız zaten mümkün değil.

Falcon Heavy testi ertelendi: kırmızı araba Mars’a gidemiyor

Amerika Birleşik Devletleri’nde federal bütçe kabul edilmediği için hükümet kritik durumlar haricinde para harcayamaz duruma geldi. Örneğin NASA gibi devlet kuruluşlarının siteleri yayını kesti. Bu durumdan etkilenen sadece NASA’nın sitesi değil.

SpaceX’in bu ay sonuna doğru fırlatmayı planladığı yeni Falcon Heavy roketinin fırlatılışı da ertelenecek. Her ne kadar SpaceX özel bir şirket olsa da roketin fırlatılışında ABD hava kuvvetlerinin de desteği gerekiyor. Bütçe olmayınca hava kuvvetleri bazı personellerini izne çıkarmak zorunda kaldı. Bütçenin kabulü ABD siyasetine bağlı olduğundan, ne zaman durumun normala döneceği belli değil. Bu durumda SpaceX erteleme için belli bir süre belirleyemiyor.

SpaceX, Falcon Heavy roketini ilk kez denemeyi planlıyordu. Hatta Elon Musk, Tesla marka spor arabasını, düyadaki en güçlü roket olacak Falcon Heavy’e yüklemişti. Dik duruma getirilen roket fırlatma tarihini beklerken bütçe krizi ortaya çıktı.

Amerika Birleşik Devletleri adından da anlaşılacağı gibi herbiri ayrı devlet olan eyaletlerden oluşuyor. Eyaletler kendi içişlerini düzenleyip, kanunlarını çıkarabiliyorlar. tüm eyaletleri ilgilendiren ortak işlereden ise federal hükümet sorumlu. Senato’da onaylanması gereken bütçenin kabul edilmemesiyle ortaya çıkan bütçe krizi (Amerikalılar federal government shutdown diyor) sadece federal hükümeti ilgilendiriyor. Kısaca Trump dünyanın en büyük ekonomisini yönetiyor, ama parası yok diyebiliriz.

ABD Başkanı Donald Trump (AP Photo/Susan Walsh)

SpaceX’in kurucu ortağı Elon Musk, ilk seçildiği dönemde ABD başkanı Donald Trump’ın danışmanlarından biriydi, ancak çok geçmeden bu görevden ayrılmıştı.

kaynak: the verge |

Zeta Ophiuchi (Zeta Oph)

Yaklaşık 460 ışık yılı uzakta, Zeta Oph. Güneş’ten 65,000 kat daha fazla ışık veriyor ve eğer engelleyici tozla çevrelenmiş olmasaydı gökyüzündeki en parlak yıldızlardan biri olacaktı. Bu 20 güneş kütlesindeki mavi dev yıldızlararası toz nedeniyle sadece soluk değil aynı zamanda kırmızı renkte görülür.

Telif Hakkı: NASA, JPL-Caltech, Spitzer Uzay Teleskobu

Bu renklerle oynanmış kızılötesi dalga boyları eklenmiş, 12 ışık yıllı genişlikteki alanı gösteren görüntüdeki yıldızlararası toz bulutu, yıldızın güçlü rüzgarlarınca sıkıştırılıp ısıtılıyor. Bu sayede gördüğünüz kavisli şekli almakta.

Yılancı takımyıldızı bölgesindeki Zeta Ophiuchi’yi (Zeta Ofiuçi) (ζ Oph / ζ Ophiuchi), saniyede 24 kilometrelik bir hızla, gördüğünüz resimde sola doğru ilerliyor. Bilim insanlarına göre Zeta Oph eskiden bir ikili yıldız sisteminin üyesiydi. Daha büyük kütleli baş yıldızı ömrünü daha çabuk tamamlayıp bir üstnova (süpernova) patlamasıyla kozmik tarihteki yerini alırken, karşısındaki kütle bir anda yiten Zeta Oph bu kaos sırasında uzaya savruldu. Bu yıldızın geçmişi “Güneş bir anda ortadan kaybolursa gezegenlere ne olur” sorusunun bir cevabı gibi.

kaynak:  gokyuzu.org | wikipedia |

Akatsuki uydusundan muhteşem Venüs görüntüleri

Japon uzay ajansı tarafından Venüs’ün iklimini incelemek için hazırlanıp 2010 yılında fırlatılan Akatsuki uydusu (ya da Venüs İklim Uydusu) 7 Aralık 2010’da Dünya’nın ikiz kardeşi olarak anılan gezegenin yörüngesine girmeyi, bir roket motoru problemi sebebiyle başaramamış ve yıllarca Güneş etrafındaki yörüngesinde kalmıştı. Tam 5 yıl sonra, 7 Aralık 2015 tarihinde Akatsuki nihayet gizemli Venüs gezegenini yakalayıp, yörüngesine girmeyi başarmıştı.

Aşağıdaki Venüs görselleri yanlış-renkteler. Yani gözle gördüğümüze ek olarak, Akatsuki’deki kısılötesi ve morötesi kameralardan gelen veriler eklenmiş.

JAXA / ISAS / DARTS / Damia Bouic

Burda, Venüs’ün geceyi yaşayan yarıküresi, kızılötesi ışıkta görülüyor. Akatsuki’nin IR2 kamerasıyla elde edilen 1.74 ve 2.26 mikron dalga boyları kullanılmış. Koyu renkli bölgeler yoğun bulutları gösteriyor, fakat renk değişimleri aynı zamanda yer yer bulut parçacık boyutunda ya da bileşimindeki farklılıkları da göstermekte.

JAXA / ISAS / DARTS / Damia Bouic

Venüs’ün morötesi ışıktaki küresel portresi. Akatsuki’nin UVI kamerasına yansıyan 283 nm ve 365 nm ışınlar, Venüs atmosferindeki farklı bileşenleri ortaya çıkarıyor.

JAXA / ISAS / DARTS / Damia Bouic

Yine 2 morötesi kanal kullanılarak oluşturulmuş bir yanlış-renkte görüntü. Bu fotoğrafta Venüs’ün tribülanslı tropikal bölgeleri ile daha sakin kutup bölgeleri arasındaki fark dikkat çekiyor.

JAXA / ISAS / DARTS / Damia Bouic

Bu defa UV eklemesi ile Venüs’ün güney kutbuna bakıyoruz. Venüs’ün güney kutbundaki fırtına gözünü çevreleyen renkli kuşak görülüyor.

kaynakplanetary.org |