8 Haziran

8 Haziran günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1959North American X-15 ilk uçuşunu gerçekleştirdi. X-15, North American şirketi tarafından geliştirilip, ABD hava kuvvetleri ve NASA tarafından kullanıldı. Roket motorunun gücüyle dış uzayın sınırına kadar çıkabilen bu uçaklar, uzay çağının en başında Amerikalılarca astronotlarını uzay uçuşları için eğitme ve ilerki yıllarda geliştirilecek uzayaraçları için veri toplama platformu olarak kullanıldılar. NASA’nın ilk X-15 pilotu olan Joe Walker (öncesinde Amerikan hava kuvvetleri pilotları var), 7 yıl sonra aynı gün bir uçak kazasında hayatını kaybedecekti (bkz: 8 Haziran günü doğanlar ve ölenler)

Roket motorunu ateşleyen bir X-15.

2004 – 21. yüzyılın ilk Venüs Transiti gerçekleşti. Bir önceki 1882’de gözlemlenen geçiş ilk kez görsel medyanın küresel çapta yaygın olduğu bir devirde gerçekleşmiş oldu. Yüzyılın son Venüs Geçişi 2012 yılında gerçekleşecekti. İki gezegenin yörünge düzlemleri arasındaki farktan ötürü Venüs’ün Güneş önünden geçişi oldukça nadir, yüz yılda iki kez, gerçekleşmekte. Bir sonraki Aralık 2117’de gözlemlenecek.

2007 – Uzay mekiği programı: Atlantis STS-117 görevi için fırlatıldı. Gün batımından hemen sonra gerçekleştirilen fırlatmanın ardından, roket motorlarının egzozu gökyüzünde seyretmesi hoş bir desen oluşturdu [Ben Cooper]. Atlantis yörüngeye Uluslararası Uzay İstasyonu’nun inşaasında kullanılmak üzere starboard kiriş segmentini (S3/S4 Kirişi) çıkarttı. Bu kiriş parçaları uzay istasyonunun mimari yapısını destekleyen Entegre Kiriş Yapısı’nın bir parçasını oluşturuyor.

Atlantis’in fırlatılmasının ardından egzoz gazının oluşturduğu desenler.

8 Haziran günü doğanlar ve ölenler:

1625 – İtalyan-Fransız matematikçi ve gökbilimci Giovanni Domenico Cassini doğdu (ö. 1712)
1966 – NASA’nın ilk X-15 pilotu olan, Ay’a İniş Araştırma Aracı’nı da test eden NASA test pilotu Joe Walker, General Electric fotoğraf çekimi sırasında F-104’ünün XB-70 Valkyrie süper bombacısının kanat ucundaki girdabına yakalanmasıyla meydana gelen bir uçak kazasında öldü.

Joe Walker X-15’in yanında poz verirken.

2004 – Amerikalı astrofizikçi ve akademisyen Charles Hyder öldü (d. 1930)

7 Haziran

7 Haziran günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1951 – Neil Armstrong kariyerinde ilk defa bir jeti uçak gemisine indirdi. Genç Armstrong tamamı jetlerden oluşan ilk donanma filosu olan VF-51’in 8 kişilik kalifiye pilotlarından biriydi ve henüz 21. doğum gününe iki ay varken, bir F9F Panter jetini USS Essex uçak gemisi üzerine kondurdu. Başarılı pilot olan Armstrong daha sonra ABD’nin ilk insanlı uzay uçuşlarına katılacak ve nihayet Apollo 11’de Ay’da yürüyen ilk insan olacaktı [@ArmstrongDocu].

Aynı türden iki uçak, biri bize göre daha yakın, diğeri bizden uzakta ve ilkinin biraz gerisinde görülüyor.
F9F Panter

1965Gemini IV görevindeki astronotlar James McDivitt ve Ed White, uzayda dört gün geçirdikten sonra Dünya’ya döndüler. Bu görev ABD’nin bir günden uzun süren ilk uzay uçuşuydu ve astronotlardan Ed White, ABD uzay tarihinin ilk uzay yürüyüşünü (EVA) yapmıştı. Fotoğrafta Kuzey Atlantik Okyanusu’na inen uzayaracından astronotların çıkışına yardımcı olan dalgıç ekibi gözüküyor [@ron_eisele].

Yukarıdan çekilen fotoğrafta, mavi okyanus suları üzerinde Gemini 4 uzay kapsülü ve sarı bir şişme bot görülüyor. Botta astronotlardan biri duruyor. Dalgıç kıyafetli iki kişi suda bir kişi ise uzay kapsülü üzerinde görülüyor.
Gemini 4 astronotları, dalış kıyafetli ekip tarafından kapsülden tahliye ediliyor.

1983Venera 16 uzay sondası Baykonur’dan fırlatıldı. Sovyet uzayaracı yüksek çözünürlüklü görüntüleme sistemleri kullanarak Venüs’ün yüzeyini haritalamak için tasarlanmıştı. Venera 16, 11 Ekim 1983’te Venüs’ün yörüngesine ulaşacaktı.

Uzayaracının üzerinde büyük beyaz bir parabolik çanak anten var. Onun hizasında iki yanda güneş panelleri bulunuyor. Aracın tepesinde ise daha büyük bir parabolik anten var; bu anten tam bir daire şeklinde değil, bir dairenin iki yanından kesilip oluşturulmuş dörtgen  biçime sahip.
Venera 16

1988Soyuz TM-5 ile Mir uzay istasyonuna uçan Aleksandr Aleksandrov, uzaya çıkan ikinci Bulgaristan vatandaşı oldu.

Aleksandr Aleksandrov

7 Haziran günü doğanlar ve ölenler:

1826 – Alman optikçi, fizikçi ve gökbilimci Joseph von Fraunhofer öldü (d. 1787)
1879 – Hollandalı gökbilimci ve akademisyen Joan Voûte doğdu (ö. 1963)

2 Haziran

2 Haziran günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

1955 – Baykonur Kozmodromu açıldı. Sovyetler Birliği tarafından Kazakistan’da kurulan yörüngesel ve insanlı fırlatmalar için dünyanın ilk uzay limanı ve en büyük (bölgedeki) operasyonel uzay fırlatma tesisi olan Baykonur, bugün Rusya’nın uzay operasyonları için kullanılıyor. Uzay tarihinin bazı önemli ilk görevlerin fırlatması buradan yapıldı: İlk uydu, ilk hayvan, ilk insan, ilk kadın buradan uzaya çıktı.

1966 – Surveyor programı: Surveyor 1, Ay üzerinde Oceanus Procellarum’a (Fırtınalar Okyanusu) inerek, bir başka gökcismine yumuşak iniş yapan ilk ABD uzayaracı oldu. Sovyet rakibinden dört ay sonra Ay’a varan Surveyor 1’in görevi şunlardı: “Ay’a yumuşak şekilde inmek, Ay yüzeyinin ve yeraltının kimyasal analizlerini yapmak ve Ay’dan çekilen TV görsellerini Dünya’ya göndermek”.

Surveyor 1

Öncelikli görevlerini 14 Temmuz 1966’da tamamlayan araç, 7 Ocak 1967’de iletişimi tamamen kesilene kadar Dünya’ya 11237 fotoğraf göndermeyi başardı.

Üç bacağında iniş özellikleri hakkında veri sağlamak için uçak tipi amortisörler ve gerinim ölçerler taşıyordu. Buradan elde edilen bilgiler gelecekteki Apollo görevleri için önemli yarar sağladı. [solarsystem.nasa.gov]

2003 – Avrupa bir başka gezegene, Mars’a ilk seyahatini başlattı. Avrupa Uzay Ajansı’nın Mars Express sondası Kazakistan’daki Baykonur uzay merkezinden fırlatıldı. Mars ve Dünya’nın birbirine 60 bin yıllık dönemde en yakın pozisyonda bulundukları zaman gerçekleşen göreve bu nedenle Express ismi verildi.

Mars Express betimlemesi.

Mars Express iki parçadan oluşuyordu: Mars Express Orbiter (yörünge aracı) ve Beagle 2 yüzey aracı. Adını Charles Darwin’in araştırma gezisini yaptığı gemiden alan Beagle 2, astrobiyoloji ve jeokimyasal araştırmalar yapmak amacıyla tasarlanmıştı. Ne Yörünge aracından başarıyla ayrılan Beagle 2’den yazık ki bir daha sinyal alınamadı ve görevin bu kısmı başarısız oldu.

Yörünge aracının bir Mars yılı boyunca yedi deney yürütmesi planlandı. Bu çalışma boyunca gezegenin benzeri görülmemiş yüksek çözünürlüklü ve mineralojik haritalaması sağladı. Ayrıca 2 km derinliğe kadar yeraltı yapılarını tespit edebilen bir radar kullanarak yeraltı suları için arama yapıldı. Bir dizi bilimsel enstrümanı ile de Kızıl Gezegen’in atmosferini araştırıp bileşimini haritalandıracak ve sirkülasyonunu ve güneş rüzgarıyla etkileşimini belirleyecekti. Yörünge aracı hâlâ görevini sürdürmeye devam ediyor.

2 Haziran günü doğanlar ve ölenler:

1930 – ABDli yüzbaşı, pilot ve astronot Pete Conrad doğdu (ö. 1999)
1949 – İngiliz astronom ve fizikçi Heather Couper doğdu.
1978 – biyoteknolojist ve astronot, uzaya çıkan ilk Koreli Yi So-yeon doğdu.

1 Haziran

1 Haziran günü gerçekleşen astronomi, uzay ve havacılık alanındaki önemli tarihi olaylar hakkında kısa bilgiler:

Atlantik’te kasırga mevsimi başlangıcı.

1965 – Marshall Uzay Uçuş Merkezi Direktörü Wernher von Braun, Brown Engineering tarafından oluşturulan Yerel Bilimsel Araştırma Modülü’nü (LSSM) test etti. Bu araç Apollo programında kullanılan Ay Gezgini’nin (Lunar Rover) erken bir prototipiydi.

2011 – Uzay Mekiği Endeavour (Gayret) 25 uçuşun ardından son kez yere indi. 1987 yılında Challenger’ın kaybından sonra onun yerini alması için yeni bir yörünge aracının üretilmesi için NASA’ya yetki verildi. Başta, prototip olan ve kritik testlerin ardından büyük ölçüde sökülen Enterprise’ın yeniden donatılması gündeme gelse de maliyetlerinden ötürü bu seçenekten vazgeçildi. Yeni uzay mekiği, Discovery ve Atlantis mekiklerinin inşaası sırasında üretilen yedek parçalar kullanılarak üretildi.

STS-123 görevi sırasında.

Mekik, adını Kaptan James Cook’un ilk keşif yolculuğundaki (1768-1771) gemisi İngiliz HMS Endeavour‘dan almıştır. Bu sebeple Amerikan İngilizcesindeki “Endeavor” yerine İngiliz İngilizcesindeki “Endeavour” biçiminde yazılıyor.

Uzaya ilk kez 7 Mayıs 1992 günü çıkan mekik toplamda 7179 saat yörüngede görev yaptı. NASA mekikleri emekli ettikten sonra, yeni uzayaraçları geliştirilene kadar yörüngeye yıllarca Rusların Soyuz uzayaraçlarıyla astronot çıkartmak zorunda kaldı. Bu durum SpaceX’in insanlı Dragon 2 kapsülünün fırlatılmasıyla sona erdi. Dragon 2 kapsülü uzay mekiğini onurlandırmak için, Crew Dragon Demo-2 görevi sırasında Endeavour olarak adlandırıldı [wikipedia].

1 Haziran günü doğanlar ve ölenler:

1633 – İtalyan gökbilimci, deneysel bilim savunucusu ve mercek yapımcısı Geminiano Montanari doğdu (ö. 1687). Montanari 1667 yılında, Kahraman takımyıldızının Umacı adlı ikinci en parlak yıldızın değişken parlaklığa sahip olduğunu gözlemlemesi ile biliniyor.
1928 – Ukraynalı pilot ve kozmonot Georgy Dobrovolsky doğdu (ö. 1971)

Kip Thorne

1940 – Nobel ödülü sahibi, Amerikalı fizikçi, astronom ve akademisyen Kip Thorne doğdu. Kütleçekim dalgalarının gözlemlendiği LIGO’ya katkısına ithafen, Rainer Weiss ve Barry C. Barish ile beraber, 2017 fizik dalında Nobel ödülü kazandı. 2015 Eylül’ünde Lazer İnterferometre Kütle Çekim Dalga Gözlemevi (LIGO – The Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) onlarca yıl süren çalışmaların sonucu olarak, 1.3 milyar yıl önce gerçekleşen, biri 29 diğeri 36 güneş kütlesinde olan iki karadeliğin çarpışıp birleşmesi sonucu ortaya çıkan kütleçekim dalgalarını tespit etmişti. Bu konuda daha detaylı bilgiyi LIGO yazısından edinebilirsiniz. Yıldızlararası (Interstellar) filminin senaryosu hazırlanırken bilimsel danışmanlık veren Thorne, senaryodaki bilimsel olguları açıkladığı Yıldızlararası Bilimi kitabını yazdı.
1941 – Rus fizikçi ve astronom Alexander V. Zakharov doğdu.

Uludağ İstanbul’dan gözükür mü?

Uludağ İstanbul’dan gözükür mü? Evet gözükür. Kısa cevap bu ama hadi biraz hesap kitap yapalım:

Dünya mükemmel bir küre değildir ama hesabı kolaylaştırmak adına öyle olduğunu varsayıp yarı çapını 6,378,137 metre kabul edelim. Gerçekle aradaki fark çok küçük olduğundan bunu yapmamızda herhangi bir sakınca yok; sonucu etkilemeyecektir.

ufuk mesafesi hesaplama aracı için tıklayın

Şekilde C Dünya’nın merkezini, H ufku, O gözlemcinin bulunduğu noktayı temsil ediyor; Dünya’nın merkezi (C), gözlem yüksekliği (O) ve ufuk (H) noktaları bir dik üçgen meydana getiriyor. Dünya’nın yarı çapı (r) ve deniz seviyesinden gözlem yüksekliği (v) bilindiği için, Pisagor teoremini kullanarak ufkun uzaklığını (OH) hesaplayabiliriz:

r2 + OH2 = (r+v)2

Örneğin deniz kıyısındaki bir rıhtımda durup ufka baktığınızda, göz hizanızın deniz seviyesinden 3 metre yüksekte olduğunu varsayarsak, ufuk durduğunuz noktadan 6.2 km uzakta olacak. Bu mesafenin ilerisindeki cisimler, eğer yeterince yüksekte değillerse yani ufkun altında kalıyorlarsa görülemeyeceklerdir.

İsterseniz kendi belirleyeceğiniz yüksekliğe göre ufkun uzaklığını veren hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

Bu hesapla İstanbul’daki yüksekliğimizi 30 m civarı kabul ederek (Yarımada’nın ortalama rakımı) ufkun uzaklığını 19-20 km olarak buluruz. Şüphesiz Uludağ daha uzakta. Görülebilmesi için uzaklık ve yüksekliğine göre çözüme yeni bir hesap eklemek gerekir.

ya da

gözlem noktası olarak Uludağ’ın zirvesini kabul edip, buranın ufukunu hesaplarız. Bu ufkun içinde kalan ve teorik olarak görülebilir her nokta aynı zamanda Uludağ’ı görüyor demektir. Uludağ’ın zirvesi 2543 m yükseklikte. Yukarıdaki hesapla Uludağ zirvesinin ufuk uzaklığını 180 km olarak buluruz. İstanbul’un uzaklığı ise yaklaşık 105 km. Bu da Uludağ’ı teoride görebileceğimiz anlamına gelir.

Pratikte ise atmosfer çoğunlukla buna izin vermez. Hava şartlarının izin verdiği sayılı günlerde bu fırsat iyi değerlendirilmeli. En iyi koşullar rüzgarın lodos yönünde estiğinde oluşuyor.

İstanbul’dan Uludağ fotoğrafları

Uludağ İstanbul’dan gözükür mü?  sorusunun maddi kanıtlarını da ekleyelim:

Maltepe sahilinden kendi çektiğim Uludağ fotoğrafı.

Piotr Zalewski

Eskiler bu gerçeğin zaten hep farkındaydı:

Antonie De Favray – İstanbul Panoraması. Eskiler Uludağ İstanbul’dan gözükür mü? sorusunu sorma gereği görmüyordu.

ASTROTürk’ü instagram’da takip etmek için: ASTROTürk

ilk yayın: 25 Mayıs 2018 22:59

kaynaklar: Distance to the Horizon Calculator | wikipedia |