Herşeyi NASA’dan beklememek lazım

NASA/JPL-Caltech/SwRI/MSSS/Gerald Eichstädt/Seán Doran

Fotoğrafta Güneş Sistemi’nin devi Jüpiter’in kuzey ılıman iklim kuşağı üzerinde girdap gibi dönen bulutlar görülüyor. Bu muhteşem sahnede öne çıkan parlak beyaz renkli bulutlar anti siklonik fırtınalar veya “beyaz oval” diye de bilinir.

Renkleri geliştirilmiş görüntü 29 Ekim’de Juno uzayaracı tarafından, gezegene gerçekleştirdiği 16. yakın geçiş sırasında yakalanmış. Bu sırada Juno Jüpiter’in bulutlu atmosferinin yaklaşık 7,000 km üzerinden geçmiş.

Juno’nun JunoCam görüntüleyicisinden gelen verileri işleyip bu görüntüyü oluşturan ise Gerald Eichstädt ve Seán Doran isimli iki amatör. Bilim insanı olmadığı halde kendi çabasıyla bilime katkı sağlayanlara Batı’da “vatandaş bilimci” deniliyor. Siz de herşeyi NASA’dan beklememek lazım deyip NASA’nın elde ettiği görüntüleri işlemek isterseniz JunoCam’in çektiği ham görüntülerine http://missionjuno.swri.edu/junocam adresinden erişebilirsiniz.

kaynak: https://www.missionjuno.swri.edu/news/jovian_close_encounter

Mariner 10 – Merkür’e ulaşan ilk araç

3 Kasım 1973’de Cape Canaveral’dan fırlatılan Mariner 10 bir gezegenin (Venüs) kütle çekim etksini kullanarak diğer bir gezegene (Merkür) giden ilk uzayaracı oldu. Günümüzde kütleçekim yardımını kullanmak bir uzayaracını başka gezegenlere göndermek için son derece önemli bir teknik. Bu sayede çok daha az yakıt kullanarak daha kısa sürelerde hedefe varmak mümkün oluyor.

Mariner 10 aynı zamanda Merkür’ü ziyaret eden ilk uzayaracı oldu. Daha sonraki ziyaret için 30 yıldan fazla zaman geçmesi gerekecekti.

Mariner 10’dan elde edilen verilerle Merkür’ün manyetik alanı ve gezegenin toplam kütlesinin %80’ine denk gelen çekirdeğinin olduğu açığa çıkarıldı.

İlk fotoğrafta Merkür’ün NASA’nın Mariner 10 aracından

bilimsel cihazlar

433 kg ağırlıktaki araç dijital bant kaydı yapabilen ikiz dar açı kameralar, morötesi spektrometre, kızılötesi radyometre, elektrostatik çözümleyici, elektron spectrofotometresi, üçeksenli manyetik alan magnetometre taşıyordu.

kaynak: jpl.nasa.gov | jpl.nasa.gov/fact_sheets

NGC 1898

NGC 1898

Nasıl? Adeta bir mücevher kutusu gibi, öyle değil mi?

Çok çeşitli yıldızlardan oluşan bu harikulade yıldız topu bir küresel yıldız kümesi olup Yeni Genel Katalog adıyla NGC 1898 olarak anılıyor. Samanyolu galaksimizin uydu gökadalarından Büyük Macellan Bulutu içinde, Kılıçbalığı (Dorado) takımyıldızı sınırlarında yer alan NGC 1898 Britanyalı astronom John Herschel tarafından 24 Kasım 1834 tarihinde keşfedildi.

Büyük Macellan Bulutu, çok fazla yıldız kümesine ev sahipliği yaptığı için yıldız oluşumu evrelerini incelemek için en çok yararlanılan cüce galaksidir.

Görüntüyü yakalayan ise şaşırtıcı olmayacak biçimde Hubble Uzay Teleskobu. Bunun için teleskobun Araştırmalar için Gelişmiş Kamera (Advanced Camera for Surveys) ve Geniş Alan Kamerası 3 (Wide Field Camera 3) kullanılmış.

Büyük ve Küçük Magellan Bulutları Samanyolu gökadasına bağlı uydu galaksilerdir.

NGC 1898 gözlemi

Yaklaşık 163 bin ışık yılı uzağımızda olan NGC 1898, 11.86 kadir mertebesinde görünür parlaklığa sahip, oldukça sönük bir gökcismi. Büyük Macellan Bulutu içinde, cüce galaksinin kolunda bulunan yıldız kümesi ülkemizin bulunduğu enlemlerde izlenememekte.

BSDL 2439 ve ESO 56-90 isimleriyle de anılır.

kaynak:  nasa.gov | apod.nasa.gov/apod/ap181003.html | sci-news.com |

Kabarcık Bulutsusu – NGC 7653

Fotoğrafta Hubble Uzay Teleskobu’nun 24 Nisan 1990 günü uzay mekiği Discovery ile fırlatılışının 26. yılı anısına özel olarak gözlemlenen NGC 7635 ya da daha bilinen adıyla Kabarcık Bulutsusu görülüyor.

Kabarcık bir emisyon bulutsusu; içindeki yıldızdan yayılan enerji sahip olduğu gazların ısınarak ışımasına neden oluyor. Isınan gazlar farklı renkler yayar: Yıldızın hemen yakınında bulunan oksijen mavi ışık saçacak kadar ısınıyor. Yeşil hidrojen, kırmızı ise nitrojen alameti.

Çevredeki daha az sıcak hidrojen ve nitrojenden oluşan gaz sütunları ise sarı renkte görülüyor. Buradaki gaz sütunları Kartal Bulutsusu’ndaki “Yaradılış Sütunları” ismi verilen ve yeni yıldızların oluştuğu gaz sütunlarına oldukça benziyor. Bunların içinde de güçlü morötesi ışık kaynağı olan yeni doğan yıldızlar var.

Kabarcık Bulutsusu, John Renaud
Kabarcık Bulutsusu, John Renaud

Başroldeki yıldız ise şüphesiz merkezinin üstünde sol tarafta bulunan BD+602522 (SAO 20575). Bu 45 güneş kütlesinde O-tipi sıcak yıldız, güneşimizden yüz binlerce kat daha fazla ışık saçmakta. Yaydığı enerji sayesinde bulutsu adının hakkını verircesine bir kabarcık gibi şişiyor.

Yıldızın çevresine saçtığı maddelerden oluşan ve saatte 6.43 milyon km hızla esen yıldız rüzgarı önündeki soğuk yıldızlararası gazı itiyor. Kabarcığın çeperi bir kar küreme aleti gibi önündeki gazı süpürüyor. İlerlediği ortam homojen değil, daha soğuk ve dolayısıyla daha yoğun bölgeler daha yavaş ilerliyor. Bu durum kabarcık içindeki yıldızın merkeze göre asimetrik bir noktada durmasına neden olmuş.

Bu güzel manzarayı yaratan yıldız ise fazla yaşamayacak. Bu kadar parlak yıldızların ömrü kısa olur. Şimdiden çekirdeğindeki hidrojeni tüketti ve artık helyumu kullanıyor.

Bağlı olduğu devasa moleküler bulut kompleksiyle beraber Kraliçe (Cassiopeia) takımyıldızı sınırlarında yaklaşık 7,100 ışık yılı uzağımızda bulunun Kabarcık Bulutsusu 7 ışık yılı genişliğindedir.

Kabarcık Bulutsusu ve M52 (sağ altta)

Kabarcık Bulutsusu nasıl gözlemlenir?

Messier 52 (M52 veya NGC 7654) açık yıldız kümesinin oldukça yakınında konumlanmış vaziyette. Geniş açılı bir gözlem aletiyle M52 ile beraber aynı görüş açısı içinde yakalanabiliyor.

Parlaklığı 10 kadir mertebesinde olan Kabarcık Bulutsusu gözlem için oldukça zorlu bir hedef. Büyük bir teleskop ve ışık kirliliğinden uzak bir konumda merkez yıldızın çevresinde son derece soluk biçimde görülür.

kaynak: hubblesite.org | adsabs.harvard.edu | apod.nasa.gov | spacetelescope.org | astronomy.swin.edu.au |

Dünya Uzay Haftası (4-10 Ekim)

Her yıl 4 – 10 Ekim tarihleri Dünya Uzay Haftası olarak kutlanmakta. Bu tarih önemli olayların yıldönümü olduğu için seçildi.

4 Ekim 1957: İlk yapay uydu Sputnik 1 Sovyetler Birliği’nden fırlatıldı, uzay araştırmaları başladı.

10 Ekim 1967: Dış Uzay Anlaşması imzalandı.*

Birleşmiş Milletler tarafından 1999 yılında ilan edilen hafta bu yıl 80’den fazla ülkede binlerce etkinlikle “Uzay Dünya’yı Birleştirir” temasıyla kutlanacak. 2019 yılının teması ise “Ay: Yıldızlara Açılan Kapı” olacak.

* Anlaşmanın resmi adı Ay ve Diğer Gök Cisimleri Dâhil, Uzayın Keşif ve Kullanılmasında Devletlerin Faaliyetlerini Yöneten İlkeler Hakkında Anlaşması (Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and Other Celestial Bodies)

DAG yerleşkesinden canlı yayın

Bugün (13 Eylül) saat 14-15 arasında TRT 1’de Doç. Dr. Cahit Yeşilyaprak’ın katılımıyla DAG yerleşkesinden canlı yayın gerçekleştirilecek.

İnşaası devam eden Doğu Anadolu Gözlemevi tamamlandığında Türkiye’nin en büyük teleskobu olacak. Ayrıca son yıllarda yaygınlaşmaya başlayan adaptif optik teknolojisi sayesinde teleskop atmosfer şartlarının getirdiği olmusuz etkileri azaltarak çok daha iyi gözlem kabiliyeti kazanacak.

Türkiye’nin en büyük gözlem şenliği Yenişarbademli’de gerçekleştirildi

Türkiye’de tüm zamanların en fazla katılımcıya sahip astronomi kamp etkinliği 2018 Ağustosunda Yenişarbademli’de gerçekleştirildi. Net bir sayı yok ancak 600’ün üzerinde kişi şenliğe dahil olmuş.

Bu ilgi boşa değil. Yenişarbademli Türkiye’de gözlem etkinliği yapılan yerler arasında en karanlık olanı. Işık kirliliğinden uzakta kalan Melikler Yaylası’ndaki gökyüzü gerçekten olağanüstü güzellikte. Günümüzde yaşayan insanların 3’te 1’inin Samanyolu’nu göremediğini düşünürsek, gökyüzünü seyretmek için dağ başında kamp yapmanın niye göze alındığını anlamak zor olmaz.

Ahmet Kale. Etkinlik sırasında teleskoplarla çekim yaparken

Bu yıl ikincisi yapılan şenliği başta Prof. Dr. Ethem Derman olmak üzere bir grup gökbilim sevdalısı organize etti. Şenlik için katılımcılardan ücret istenmedi. Bunun karşılığında da muhteşem bir gökyüzü dışında bir hizmet vaad edilmedi. Buna rağmen davetleri yüzlerce kişi tarafından kabul edildi. Safkan amatör astronomi böyle olur!

Ben şenliğe katılamadım ama ekibi canı gönülden kutluyorum. Şenliği başından beri destekleyen Yenişarbademli Belediye Başkanı Mustafa Erdem de teşekkürü fazlasıyla hakediyor.

Ne yazık ki bu ekip gelecek sene Yenişarbademli’de olmayacak gibi gözüküyorlar. Zira birileri “amatör” astronomi sevmiyormuş ve şenliğin facebook grubundan düzenleyici ekibi atmış. İşin bu çirkin tarafına girmek istemiyor sadece vah vah vah diyorum. Siz yıl boyunca düzenlenecek etkinlikleri Ethem Hoca ile Gökyüzü Gözlem Etkinlikleri grubundan takip edebilirsiniz.

Yenişarbademli Gökyüzü Şenliği – Kamp Uyarıları

Güven Özkan’ın Yenişarbademli’de gerçekleştirilecek gözlem şenliği için facebook üzerinden paylaştığı kamp uyarıları:

KAMP UYARILARI

Etkinlik alanında ya da yakınlarında herhangi bir konaklama tesisi bulunmamaktadır. Doğa ile iç içe olacağız. Bu nedenle etkinliğe katılmak isteyen arkadaşlarımız eğer karavan tarzı bir araç ile gelmeyecekler ise yanlarında bir çadır bulundurmaları son derece önemlidir.

Kamp tecrübesi bulunmayan arkadaşlarımız için şu saydıklarımız çok önemli olacaktır; Çadır, mat (mat kesinlikle gerekli olmakla beraber daha fazla konfor için şişme yatak), uyku tulumu, yastık, battaniye. Tüm bunları herhangi bir outdoor malzemesi satıcısından temin edebilirsiniz. Yine etkinlik alanına yakın mesafede bu tür malzemeler satan bir yer bulunmamaktadır. O yüzen tüm ihtiyaçlarınızı önceden temin edip gelmeniz gerekmektedir.

Etkinlik alanı deniz seviyesinden 1735 metre yüksektedir. Bu nedenle gece ve gündüz arasında oldukça büyük sıcaklık farkları olacaktır.

Gündüzleri sıcaklık yüksek olabilir. Olmasa dahi yaylanın deniz seviyesinden bu denli yüksek olması sebebiyle ultraviyole ışınlara deniz seviyesine göre daha fazla maruz kalacağınızdan teninizde güneş yanıkları oluşabilir. UV faktörü yüksek güneş kremi, açık renkli şapkalar, gözlerinizi korumak için UV korumalı güneş gözlükleri kullanmak sağlığınızı korumak açısından son derece önemlidir.

Ağustos ayı olmasına rağmen geceleri 0 derece civarına yaklaşan sıcaklıklar söz konusu olabilir. Bu yüzden yanınızda mutlaka bere, mont, polar giyecekler, kalın çoraplar, eldiven gibi kış giyecekleri bulundurmanız hem gözlem kaliteniz hem de sağlığınız açısından önemlidir.

Yenişarbademli Belediyesi etkinlik alanına tuvalet, lavabo ve duş kuracak ancak yine de yanınızda tuvalet kağıdı, sıvı sabun, ıslak mendil, kağıt havlu, dezenfektan jel gibi malzemeler getirirseniz hijyen açısından sorun yaşamamayı garanti edersiniz.

Etkilik alanı Yenişarbademli Belediyesi tarafından böceklere karşı ilaçlanacak ancak yine de yanınızda sinek, böcek kovucu spreyler bulundurmanız faydalı olacaktır.

Etkinlik alanında içilebilir kaynak suyu mevcuttur. Fakat su konusunda hassasiyeti bulunanlar yanlarında kamp yapacakları süre boyunca yetecek içme suyunu yanlarında getirmelidir.

Etkinik alanında yiyecek içecek servisi yapan herhangi bir ticari kurum olmayacaktır. Yöre halkı kendi imkanlarıyla yiyecek standı açacaklar ancak yine de sunulacak yiyeceklerin herkesin damak tadına ya da tıbbi durumlarına uygun olamayabileceğinden tüm katılımcıların kendi tercihlerine göre yiyecek içecek konusunda tedbirli gelmeleri önemlidir.

Diğer bir önemli konu etkinlik alanının temizliği. Etkinlik sona erdiğinde arkamızda bir çöp dağı bırakmamak için, katılımcıların yanlarında çöp poşetleri getirip yarattıkları çöpleri bunlara doldurup çöp için belirlenen alana bıraklamarı önemlidir.

Son olarak etkinlik alanında cep telefonu erişimi problemlidir. Sinyal alabilmek için uygun noktalar aramanız gerekecektir. İnternet erişimi ise neredeyse yok gibi olacaktır. Katılımcılarımızın bu konuyu da göz önünde bulundurması gerekmektedir.

Şenlikte görüşmek üzere…


Hubble’ın aydınlattığı yıldız kümeleri

Bu NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu görüntüsü, Erboğa (Centaurus) takımyıldızı yönünde 450 milyon ışıkyılı uzaklıkta bulunan Abell S0740 kümesindeki farklı biçimlerdeki gökada topluluğunu göstermekte.

Dev eliptik ESO 325-G004, kümenin merkezinde geniş bir yere kaplıyor. Hubble, ESO 325-G004’ü çevreleyen binlerce küresel yıldız kümesini ayrıştırıyor. Küresel yıldız kümeleri, kütleçekimsel olarak birbirine bağlı yüzlerce yıldızdan oluşan yoğun gruplardır. Galaksinin uzaklığında, yayılma halesi içerisindeki ışık noktaları olarak görünüyorlar.

Abell S0740 gökada kümesi 📸: NASA/ESA Hubble Uzay Teleskopu

Bu görüntü, Ocak 2005’te alınan Hubble bilim gözlemleri ile bir yıl sonra 3 renk kompozit oluşturmak için alınan Hubble Heritage gözlemleriyle birleştirerek oluşturuldu. Hubble’daki Araştırmalar için Gelişmiş Kamera (Advanced Camera for Surveys) mavi, kırmızı ve kızılötesi ışığı izole eden filtreler ile birlikte kullanıldı.

kaynak: spacetelescope.org |

Üçgen (Triangulum) takımyıldızı ve galaksisi (M33)

Andromeda takımyıldızının altında Latince ismi Triangulum, Türkçesi Üçgen olan küçük bir takımyıldız vardır. İsmi, en parlak üç yıldızının oluşturduğu şeklinden geliyor. Aslına bakarsanız en parlak yıldızı bile 3. kadirden sönük bir yıldızdır.

By IAU and Sky & Telescope magazine (Roger Sinnott & Rick Fienberg) – [1], CC BY 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15412499
Babillilerce bilinen Triangulum buradan Antik Yunan’a geçiyor; Adına 2. yüzyılda Batlamyus’un listesinde rastlıyoruz. Yunanlılar üçgen değil Deltoton (Δελτωτόν) ismini vermiş, alfabelerindeki delta (Δ) harfine benzediği için. Eratosthenes Nil Deltası ile ilişkilendirirken, Romalı Hyginus üçgen biçimli Sicilya adasını benzetir. Romalılar, Sicilya’nın korucuyu tanrısı Ceres’in baş tanrı Jüpiter’e adayı gökyüzüne taşıması için yalvardığına inanırdı. Klasik İslam çağında Araplar ilahi adalet terazisine benzettiler.

Küçük bir takımyıldız olmasına karşın içinde önemli bir gökcismi olan, Messier 33 olarak da anılan Triangulum (Üçgen) galaksisini barındırıyor. M 33, Yerel Grup Gökadaları içinde Samanyolu ve Andromeda’dan sonra 3. en büyük gökada. Bize en yakın ikinci gökada olan M33, yaklaşık 2.9 ışık yılı uzağımızda.

Telif Hakkı : Thomas V. Davis (tvdavisastropix.com)

Andromeda‘ya oldukça yakın olduğundan, gökbilimciler M33’ün Andromeda’nın uydularından biri olabileceğini düşünmüştür.
Eğer Üçgen galaksisinde bir gözlemci varsa gökyüzünde Andromeda’nın muhteşem manzarasını görebiliyor demektir. Bu manzaraya bizim galaksimizdekiler birkaç milyar yıl sonra şahit olabilecek.

Sağda büyük olan Andromeda, solda daha küçük gözüken ise Üçgen gökadası. Ortadaki parlak yıldız ise Miraç.

Nasıl gözlemlenir?

Andromeda’yı gözlemlediğiniz bir gecede eğer ışık kirliliği fazla değilse Üçgen’de şansınızı deneyebilirsiniz. Andromeda gökadası ile güneyindeki Miraç yıldızına indiğiniz kadar mesafe boyunca güneye doğru inerseniz M33’ü bulabilirsiniz. Andromeda’yı nasıl bulacağınızı öğrenmek için tıklayın.

En iyi gözlem zamanı Aralık ayı olmasına karşın

Çapı 50 bin ışık yılından (Samanyolu’nun yarısı) büyük olan Üçgen gökadasına, galaktik düzleminin üzerinden bakıyoruz. İzlemek keyifli; fakat yüzeyi çok parlak olmadığı için ışık kirliliğinin etkilediği gökyüzünde küçük dürbün ve teleskoplarla görmek zor olabilir. 5.8 kadir mertebesindeki parlaklığı yeterince karanlık yerlerde gözle tespite imkan veriyor.

Üçgen takımyıldızı sınırları içinde, hepsi 11. kadirden daha sönük olan NGC kataloğunda geçen birkaç gökada daha vardır. NGC 925 sarmal gökadası 30 milyon ışık yılı ötemizde 12 kadir parlaklıkta görülüyor ve gökyüzünde 10 yay dakikası boyunca uzanmakta.

GNC 925. via alchetron.com/NGC-925

Çubulu sarmal sınıfındaki NGC 672 ise 11.6 kadir görünür parlaklıkta 5 yay dakikası genişliğinde. Bizden uzaklığı 19 milyon ışık yılı. Aşağıdaki fotoğrafta (sol) daha yakın fakat daha cılız bir galaksi olan IC 1727  (sağ) ile beraber gözüküyor. IC 1727

NGC 678 ve IC 1727. Rolling Roof Gözlemevi.

Kaynaklar: wikipedia.org | bulutsu.org | earthsky.orgalchetron.com/NGC-925 |