astroturk.net

Güneşin bir kutbu ötekinden daha soğuk. Bu şaşırtıcı sonuç ESA-NASA Ulysses uzay aracından gelen verileri analiz eden biliminsanları tarafından 20 şubat günü duyuruldu. Ulysses, uzay aracının biricik yana yatık yürüngesinin sonucu olarak, NASA ya da Avrupa filolarında güneşin kutupları üzerinde uçabilem becerisine sahip tek gemi. Güneşin keşfedilmemiş kutup bölgelerinde çalışma yetneği güneş fizikçileri tarafından ödüllendirildi.

SaÄŸda: Ulysses GüneÅŸ’in güney kutbu üzerinde. Ressam çalışması. Hak sahibi: ESA.

Ulysses’in 1994 ve 1995′deki ilk kutupsal komÅŸulaması* asimetriyi -”% 7-8′lik sıcaklık farkını- açığa vurmuÅŸtu”, diyor Maryland Ãœniversitesi’nden, Ulysses bilim takımı üyesi George Gloeckler. Ölçüm hem gizemli hem de inanılması biraz zor. GüneÅŸin bu düzensizliÄŸine ne sebep oluyor?

Bu sorunun hâlâ kesin bir yanıtı yok, ama bugün en azından araÅŸtırmacılar sonucun kesin olduÄŸunu biliyorlar. Ulysses GüneÅŸ’in güney kutbuna 2007′de döndü ve “son gözlemler ortalama sıcaklığın … bizim 12 yıl önce gördüğümüzle göreceli olarak aynı olduÄŸunu gösterdi” diyor Gloeckler.

GüneÅŸ’in sıcaklığını ölçmek hassas bir iÅŸ. Uzay aracı güneÅŸ yüzeyine termometre koyamaz. Onun yerine, Ulysses 300 milyon kilometre mesafeden güvenle güneÅŸ rüzgarlarından örnekler alır. “GüneÅŸ rüzgarlarında bulunan iki oksijen iyonunun çokluÄŸunu ölçüyoruz. O⁶⁺/O⁷⁺ oranı bize gazın sıcaklığını söylüyor,” diyerek açıklıyor Gloeckler. Kendisi Ulysses’de bulunan ve bu ölçümleri yapan aygıtın (SWICS – Solar Wind Ion Composition Spectrometer ) baÅŸ müfettiÅŸi.

Ãœstte: Ulysses’in GüneÅŸ etrafındaki yörüngesi

SWICS’e göre güneÅŸ rüzgarının ortalama sıcaklığı bir milyon santigrat derece. Ama bir kutbun üzerindeki rüzgar diÄŸerinden yaklaşık 80.000 derece daha soÄŸuk. AraÅŸtırmacılar Ulysses’e gelen güneÅŸ rüzgarlarının, güneÅŸ yüzeyine yakın kutup koÅŸulları hakkında birÅŸeyler söyleyeceÄŸine inanıyorlar. GüneÅŸ rüzgarının kutuplardan geldiÄŸini açıklıyor, NASA merkezindeki Ulysses Programı’ndan Arik Posner. “GüneÅŸin manyetik alanı kutupların üstünden açılıyor ve güneÅŸ atmosferinin bir kısmının kaçmasına imkan saÄŸlıyor”. Bu açıklıklar ‘koronal delikler’ olarak adlandırılıyor ve sıcak atmosfer güneÅŸ rüzgarı ÅŸeklinde ÅŸidletle esiyor.

Asıl soruya geri dönelim: Sıcaklık farkı neyi ifade ediyor? “Belki de iki kutupda güneÅŸin atmosfer yapısı farklıdır” kuramını ortaya atıyor Arik.

Dünya’da buna benzerlik var. Güney Kutbu üzerindeki stratosfer, ortalama olarak Kuzey Kutbu üzerindeki stratosfere göre daha soÄŸuk. Sebep Dünya’daki karaların farklı dağılımının (kuzeyde karalar daha fazla) atmosferik döngülerdeki etkisi olmalı.

GüneÅŸin durumunda, fark toprak deÄŸil de manyetizma. Görünüşe göre, güneÅŸin kuzey manyetik kutbunda birÅŸeyler güneÅŸ atmosferini tutarak az miktarda soÄŸutma saÄŸlıyor. Ä°spat: “SoÄŸuk leke”** güneÅŸin kutupları döndüğünde kuzey manyetik kutbunu izler.

Ãœstte: Ulysses tarafından ölçülen milyonlarca Kelvinlik güneÅŸ rüzgarı sıcaklıkları. R. von Steiger ve G. Gloeckler’a ait. [Büyük resim]

GüneÅŸ’in manyetik kutuplarının polaritesi 1994 komÅŸulamasında —11 yıllık güneÅŸ lekesi döngüsünün bir etkisi olarak, tersine dönmüştü.“ diye not ediyor Posner. “..aynı zamanda sıcaklık asimetrisi de tersine döndü. Görüldüğü kadarıyla bu bir manyetik fenomen“, iÅŸte bu!

Ulysses’in ÅŸu anki güney kutbu yakınlaÅŸması biterken, bir diÄŸerine, kuzey kutbuyla olan 2008 baÅŸlarında gerçekleÅŸecek komÅŸulamasına gidiyor. Bir sonraki buluÅŸma çok soÄŸuk bir güneÅŸ gizeminin ortaya çıkarılması için daha fazla ipucu saÄŸlayacak.

*KomÅŸulama: (Ä°ng: Flyby) Bir uzay aracının bir gökcisminin yanından geçiÅŸi. ‘Flyby’ kelimesinin karşılığı Türkçe sözlüklerde olmadığı için onun yerini ‘komÅŸulama’ kelimesiyle doldurmaya çalıştık.

** Güneş lekelerinde sıcaklık, ortalama güneş yüzeyi sıcaklığından daha düşüktür.

Kaynak: science.nasa.gov