Dün başlayan bir geomanyetik fırtına, dünyanın her iki kutbunu kutup ışıkları (aurora) ile aydınlatıyor. Güçlü güneş aktivitesinin bir sonucu olan manyetik fırtınanın kaynağı ise oldukça büyük bir güneş lekesi olan AR1302. Bu güneş lekesi o kadar büyük ki bir uçtan diğerine uzunluğu yaklaşık 150.000 km: bu, uç uca 11-12 dünya demek. AR1302, teleskopsuz da görülebiliyor ama elbette güvenlik hâlâ gerekli

Fabiano Belisário Diniz - Curitiba, Brezilya

Yukarıdaki AR1302 fotoğrafını Brezilya’dan Fabiano Belisário Diniz gün batımı sırasında çekmiş.

kaynak: spaceweather.com

Güneş uzun zamandır pek etkin değildi. Yeni döngünün ilk lekelerinden birini hava muhalefeti nedeniyle kaçırmıştım. Fakat 2009 geride kalırken uyuyan devimiz uyanmış gibi gözüküyor. Etkinliği artan yıldızımız gözlemcilere güneş lekeleri konusunda artık daha cömert davranmaya karar vermiş olmalı. Yılın son günü dürbünle yansıtma yöntemiyle leke 1039′u görme şansım oldu.

2010 yılı içersinde daha fazla leke göreceğiz muhtemelen. Minimuma giren güneşimizle beraber rafa kaldırdığım “güneş dürbünü” projemi (Leke) bu ay tekrar gündemime almayı düşünüyorum.

Çoğu unutulan veya gelecek yıla devredilen kararlar alma dönemi olarak yılbaşlarını değil doğum günümü kullanıyorum. Pratikte fazla bir şey değişmiyor tabi. Yine de bir değişiklik yapıp bu yılbaşı Leke’nin yapımına başlama kararı alayım dedim. Doğum günüme bir ay var. Belki bu fazladan karar etki eder de geçen yaş günümde aldığım Leke’yi tamamlama kararımı bir ay içinde gerçekleştiririm.

Bu projenin ayrıntılarını daha sonra yazarım.

Eğer siz de 2010 yılında daha fazla güneş gözlemi yapmayı planlıyorsanız, gökbilim forumundaki şu başlığa göz atmanız faydalı olabilir. Şayet bir gözlem aracınız varsa, Güneş’i doğrudan gözlemeniz için gerekli güneş filtresini ucuza temin edebilirsiniz böylece. Ben de teleskobum için siparişimi verdim.

Yeni çıkan güneş lekelerini ve güneş lekelerinin konumunu öğrenmek içinse spaceweather.com sitesini kullanabilirsiniz.

Güneşimiz uzun süredir, alışılmamış bir sukunet içersinde. Uzun süren solar minimum döneminde çok az güneş lekesine rastlandı. Tabi bilim insanları bu durumun nedenlerini ortaya çıkartmaya çalışıyorlar. Bir süre önce science.nasa.gov adresinde, lekelerin normalden seyrek görülmesine dair bir makale yayınlandı. Türkçesine gökyüzü.org‘dan ulaşmak mümkün.

Bu sırada güneş yavaş yavaş hareketleniyor gibi: Güneş yüzeyinde iki yeni leke görüntülendi. Alttaki fotoğraf Kophenag’dan Jacob Bassøe tarafından çekilmiş. Her zamanki gibi spaceweather.com adresinde birkaç fazladan örnek daha mevcut.

Yıllar önce güneş lekelerini gözlemek için basit bir dürbün düzeneği hazırlamıştım. Küçük bir monoküler ve onun yansıttığı ışınların güneş ve lekelerinin görüntüsünü oluşturduğu ‘ekran’dan oluşuyordu. Güneş etkinliğinin azalmasıyla beraber kısa görev süresine rağmen emekliye ayrıldı ve bir köşede parçalandı ne yazık ki. Fakat bu yaz -güneş etkinliğinin de artacağını umarak- yeni ve daha iyi bir leke gözlem aracı yapmayı planlıyorum. Yaz içersinde birkaç yazı kısmetse yeni yapacağım bu aletin planlaması, yapımı ve onunla gerçekleştirdiğim gözlemlerle ilgili olacak.

Uzun bir aradan sonra Güneş yeniden ‘lekelendi‘. Güneş’in kuzey yarıküresinde gözlemlenen yeni leke, 24. güneş lekesi döngüsünün bir üyesi. Yeni lekenin aşağıdaki görüntüsü ise Pete Lawrence (digitalsky.org.uk) tarafından çekilmiş:

Güneş çevresinde sahip olduğumuz yörünge çember değil de elips şeklinde olduğundan, yörüngenin farklı noktalarında Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı da değişiyor. Bugün günöte diye tabir edilen, Güneş’ten en uzak noktadayız. Daha detaylı bilgiyi şu yazıda bulabilirsiniz.

Görüntüdeki, dünyanın her tarafında yıl boyunca gözlemlenebilen 22º dairesel hâlelerden biri. Bu tür hâleleri ince sirüs bulutlarının olduğu puslu havalarda yakalayabilmek mümkün. Bahsettiğimiz bulutlar soğuk ve sıcak iklimlerde bile ince buz kristalleri içeriyorlar.

Kaynak: atmosphericoptics | spaceweather.com Görüntü: Mustafa Erol’un izniyle

Minimum evresinden çıkmaya başlayan yıldızımız, yavaş yavaş yeniden hareketlenmeye başladı; aşağıdaki görüntü Pete Lawrence:

Haftasonu boyunca görülebilecek bu lif yaklaşık 200.000 km boyunca uzanıyor.

Bir süredir “lekesiz” halde bulunan yıldızımızın sureti, bir dizi leke ile süslendi. Ortaya çıkan lekeler aslında yeni değil. 4 Ocat’da Solar döngü 24′ün başlamasına karşın, bu lekeler 23.ye ait.

Aşağıda SOHO uydusu tarafından oluşturulan manyetik harita, lekelerin manyetik kutuplarını gösteriyor. Manyetik kutuplara bakarak 24. döngüye ait lekenin bulunmadığını söyleyen araştırmacılara göre, 24. döngü sırasında bir önceki döngüye ait lekelerin görülmesi normal.

Peki bahsettiğimiz döngüler ne alama geliyor? Güneş etkinliği 11 yıllık bir döngü  içinde artar ve azalır. Sonrasında solar minimum denilen bir evreye girilir ki bu aşamada çok seyrek alevler, güeş lekeleri ya da başka tür aktiviteler gözlemlenir.

KAYNAK: Spaceweather.com | science@NASA